{"id":7370,"date":"2024-09-29T19:40:00","date_gmt":"2024-09-29T19:40:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.uzulmez.site\/?p=7370"},"modified":"2025-04-19T20:32:45","modified_gmt":"2025-04-19T20:32:45","slug":"felsefe-ve-matematigin-yoldasligi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.uzulmez.site\/?p=7370","title":{"rendered":"Felsefe ve Matemati\u011fin Yolda\u015fl\u0131\u011f\u0131"},"content":{"rendered":"\n

\u00d6ns\u00f6z<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bilime, edebiyata, sanata de\u011fer katan t\u00fcm erdemli insanlar\u0131n an\u0131s\u0131na\u2026<\/em><\/p>\n\n\n\n

Felsefe ile matematik abi karde\u015f gibidir. Bu karde\u015flikte zaman zaman felsefe, d\u00fc\u015f\u00fcnce anlam\u0131nda matemati\u011fe a\u011fabeylik yapar. D\u00fc\u015f\u00fcncenin hayat bulmas\u0131n\u0131 da k\u00fc\u00e7\u00fck karde\u015f matematik sa\u011flar. Zaman zaman da \u00e7\u00f6z\u00fcm ve \u00f6nerilerle matematik de felsefeye yol g\u00f6sterir.<\/p>\n\n\n\n

M\u00fcsl\u00fcm a\u011fabeyimle benim ili\u015fkim de felsefe ve matematik ili\u015fkisi gibidir. Bu ili\u015fki karde\u015flik ili\u015fkisi yan\u0131nda arkada\u015fl\u0131k, s\u0131rda\u015fl\u0131k, fikirda\u015fl\u0131k ve yolda\u015fl\u0131k ili\u015fkisine dayan\u0131r. Abi karde\u015f olarak hep birbirimize kar\u015f\u0131 sayg\u0131l\u0131, d\u00fcr\u00fcst ve anlay\u0131\u015fl\u0131 olduk. Sevgimiz hi\u00e7 eksik olmad\u0131. Hi\u00e7 kavga etti\u011fimizi hat\u0131rlam\u0131yorum. Kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 y\u00fcksek sesle de birimize kar\u015f\u0131 konu\u015fmad\u0131k. Hayat\u0131m\u0131zda g\u00fczel ve k\u00f6t\u00fc g\u00fcnlerimiz oldu. Sevinci de ac\u0131y\u0131 da payla\u015farak ya\u015famaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6zel, sosyal, siyasal ve d\u00fc\u015f\u00fcnsel yaz\u0131n alan\u0131nda birbirimize yard\u0131mc\u0131 olduk. Kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncelerimizi aktard\u0131k. O bana a\u011fabeylik bende ona karde\u015flik yapt\u0131m. T\u0131pk\u0131 felsefe ve matemati\u011fin yolda\u015fl\u0131\u011f\u0131 gibi.<\/p>\n\n\n\n

Meslek olarak a\u011fabeyim kimya m\u00fchendisli\u011fini ben matematik \u00f6\u011fretmenli\u011fini se\u00e7tim. \u0130kimiz de i\u015fimizi, mesle\u011fimizi iyi yapmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. \u0130kimiz de sosyal ya\u015fam\u0131n hep i\u00e7inde olduk. Felsefeye, matemati\u011fe, devletin de\u011fil, \u00f6tekilerin tarihine, edebiyata ve sanata \u00f6nem verdik. Hep okuduk ara\u015ft\u0131rd\u0131k. Akl\u0131m\u0131z\u0131 k\u0131sa bir d\u00f6nem kat\u0131 bir ideolojiye kiraya versek de, sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir \u015fekilde bundan s\u0131yr\u0131lmay\u0131 bildik.<\/p>\n\n\n\n

Matematik benim hayat\u0131m oldu. Onu \u00e7ok sevdim; de\u011fi\u015fik b\u00f6lgelerde, lise ve ortaokulda, dershanelerde matematik \u00f6\u011fretmenli\u011fi yapt\u0131m. Matematik ve felsefe benim d\u00fc\u015f\u00fcnce, yaz\u0131m ve ya\u015fam rehberim oldu.<\/p>\n\n\n\n

M\u00fcsl\u00fcm a\u011fabeyimin Felsefe ve Matemati\u011fin Yolda\u015fl\u0131\u011f\u0131<\/em> ara\u015ft\u0131rma yaz\u0131s\u0131 beni sevindirdi, mutlu etti.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6zg\u00fcn bir ara\u015ft\u0131rma.<\/p>\n\n\n\n

Felsefe ve matematikle ilgilenenler i\u00e7in yararl\u0131 olaca\u011f\u0131na inan\u0131yorum.<\/p>\n\n\n\n

Bu ara\u015ft\u0131rmada da g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi felsefe ve matematik i\u00e7 i\u00e7edir. Felsefeciler iyi matematik\u00e7i, iyi matematik\u00e7iler de felsefecidir.<\/p>\n\n\n\n

Sevgili a\u011fabeyim bu \u00f6zel ve g\u00fczel \u00e7al\u0131\u015fmandan \u00f6t\u00fcr\u00fc seni kutluyorum. \u0130yi ki vars\u0131n. \u0130yi ki benim a\u011fabeyimsin!<\/p>\n\n\n\n

Ali Haydar \u00dcz\u00fclmez
Matematik \u00d6\u011fretmeni<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Giri\u015f: Umut Hep Yan\u0131 Ba\u015f\u0131m\u0131zdad\u0131r<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Matemati\u011fim lisede iyi, y\u00fcksekokulda \u00e7ok iyiydi. Matemati\u011fi sevmemde lisedeki matematik \u00f6\u011fretmenim H\u00fcseyin Evcil\u2019in katk\u0131s\u0131 oldu\u011funu belirtmeliyim. Hocam, matematik derslerinde bizlere yeri geldi\u011finde Tales (Thales), Pisagor (Pythagoras), \u00d6klid (Eukleides)\u2019ten bahseder, \u00f6rneklerle matemati\u011fin kavram, tan\u0131m ve kurallar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131; hayatta ba\u015far\u0131l\u0131 olmak i\u00e7in matemati\u011fi bilmenin gereklili\u011fini anlat\u0131rd\u0131. H\u00fcseyin Evcil(1) <\/sup>hocam sayesinde o d\u00f6nem Diyarbak\u0131r-Ergani Lisesi\u2019nde okuyan bizler b\u00fcy\u00fck bir ba\u015far\u0131 yakalayarak \u00fcniversite s\u0131navlar\u0131n\u0131 kazand\u0131k; ben ve \u00e7ok say\u0131da arkada\u015f\u0131m \u00e7ok iyi okullarda \u00f6\u011frenim g\u00f6rd\u00fck. K\u0131sacas\u0131, lise y\u0131llar\u0131mda Tales, Pisagor, \u00d6klid gibi \u00fcnl\u00fc matematik\u00e7ilerle tan\u0131\u015ft\u0131m. Tabii o zamanlar, bunlar\u0131n ayn\u0131 zamanda birer filozof olduklar\u0131n\u0131 bilmiyordum.<\/p>\n\n\n\n

Felsefeyle tan\u0131\u015fmam ise y\u00fcksekokul y\u0131llar\u0131mda oldu. Devrimci d\u00fc\u015f\u00fcnceye y\u00f6nelince her t\u00fcrden bol kitap okumaya ba\u015flad\u0131m. O d\u00f6nem d\u00fczenli ve planl\u0131 olmasa da zaman zaman felsefe i\u00e7erikli kitaplar\u0131 \u00f6\u011frenme ama\u00e7l\u0131 okuyordum. Georges Politzer\u2019in Felsefenin Temel \u0130lkeleri<\/em>, Friedrich Engels\u2019in Do\u011fan\u0131n Diyalekti\u011fi<\/em>, V. Lenin\u2019in Materyalizm ve Ampiryokritisizm<\/em>, J. Stalin\u2019in Diyalektik Materyalizm ve Tarihsel Materyalizm<\/em>, Eflatun\u2019un Devlet<\/em> adl\u0131 kitaplar\u0131n\u0131 okudu\u011fumu hat\u0131rl\u0131yorum. Bu okumalar\u0131m sonradan hep devam etti\u2026<\/p>\n\n\n\n

Yak\u0131n bir zamanda, MS 180-240 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f Antik Yunan felsefe tarih\u00e7isi Diogenes Loertios\u2019un \u00dcnl\u00fc Filozoflar\u0131n Ya\u015famlar\u0131 ve \u00d6\u011fretileri<\/em> ile Frans\u0131z yazar ve felsefe profes\u00f6r\u00fc Jacqueline Russ\u2019\u0131n Avrupa D\u00fc\u015f\u00fcncesinin Ser\u00fcveni\/antik\u00e7a\u011flardan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze bat\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesi<\/em> kitaplar\u0131n\u0131 e\u015fzamanl\u0131 okurken \u00e7ok say\u0131da filozof ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn ayn\u0131 zamanda \u00e7ok iyi matematik\u00e7i olduklar\u0131n\u0131 -ge\u00e7 de olsa- fark ettim.<\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca, Antik Yunan ve Roma d\u00f6neminde ya\u015fam\u0131\u015f filozoflar\u0131n ya\u015fam \u00f6yk\u00fclerini okurken, filozoflar\u0131n pek \u00e7o\u011funun Anadolu k\u00f6kenli oldu\u011funa tan\u0131k oldum. Kitaplarda ad\u0131 ge\u00e7en yer isimlerinden: \u0130yonya<\/em>\/\u0130onia<\/em> veya \u0130lyon<\/em> denen yer, bug\u00fcn \u0130zmir, Ayd\u0131n, Mu\u011fla, Denizli, Manisa, Bal\u0131kesir, \u00c7anakkale b\u00f6lgesini, yani \u0130da\/Kazda\u011flar\u0131n\u0131 i\u00e7erisine alan alan\u0131; Milet<\/em>, Ege b\u00f6lgesinde B\u00fcy\u00fck Menderes nehrinin a\u011fz\u0131na yak\u0131n deniz k\u0131y\u0131s\u0131nda antik bir liman \u015fehrini; Phokaia<\/em>, Fo\u00e7a\u2019y\u0131; Pontus<\/em>\/Pontikus<\/em>, Karadeniz b\u00f6lgesini; Tuvana<\/em>, Kapadokya b\u00f6lgesinde eski bir yerle\u015fim yerini; Samosata<\/em>, Kommagene Krall\u0131\u011f\u0131 s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde kalan ve sonra Roma \u0130mparatorlu\u011fu h\u00e2kimiyeti alt\u0131na giren bug\u00fcn Ad\u0131yaman\u2019a ba\u011fl\u0131 il\u00e7elerden Samsat\u2019\u0131 ifade etmektedir. Bu ve benzer yerle\u015fim yerlerinden \u00e7\u0131km\u0131\u015f, yani Anadolu k\u00f6kenli filozoflardan \u00e7ok bilinenlerden baz\u0131lar\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle s\u0131ralayabilirim: Milet\u2019li Thales (M\u00d6 624-546), Ephesos\u2019lu\/Efesli Herakleitos (M\u00d6 540-480), Phokaia\u2019l\u0131\/Fo\u00e7al\u0131 Parmenides (M\u00d6 515-460), Klazomenai\u2019l\u0131\/Urlal\u0131 Anaksagoras (M\u00d6 500-428), Sinoplu Diyojen\/Diogenes (M\u00d6 412-323), Pontus\u2019lu Herakleides (M\u00d6 390-310), Assoslu Kleanthes (M\u00d6 331-232), Tarsuslu Zenon (M.\u00d6. ?-200), Nicaea\u2019l\u0131\/\u0130znikli Hipparkhos (M\u00d6 190-120), Tuvana\u2019l\u0131 Apollonius (MS 15?-98?), Samsatl\u0131 Loukianos (MS 125-180), vs\u2026<\/p>\n\n\n\n

Yukarda verdi\u011fim \u00f6rneklerden de g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, eskiden Anadolu renkli bir d\u00fc\u015f\u00fcnceler bah\u00e7esiymi\u015f.<\/p>\n\n\n\n

Peki, ne oldu da veya neden bu g\u00fczelim renkli d\u00fc\u015f\u00fcnce bah\u00e7esi sonradan kuru bir \u00e7\u00f6le d\u00f6nd\u00fc?<\/p>\n\n\n\n

Ma\u015fallah \u00e2limlerimiz, \u015feyhlerimiz, tarikat liderlerimiz \u00e7ok. Tamam, bunlar da olsun, ama neden bunlar\u0131n yan\u0131nda bir Roger Bacon\u2019\u0131m\u0131z, bir Galileo Galilei\u2019miz, bir Nicolas Copernicus\u2019umuz, bir Giordano Bruno\u2019muz, bir Isaac Newton\u2019umuz, bir Pierre Gassendi\u2019miz, bir Baruch Spinoza\u2019m\u0131z, bir Ren\u00e9 Descartes\u2019imiz, bir Blaise Pascal\u2019\u0131m\u0131z, bir Bernard Bolzano\u2019muz yok?(2)<\/sup><\/p>\n\n\n\n

G. W. F. Hegel (1770-1831), \u201c\u00e2limlik esas olarak birtak\u0131m faydas\u0131z \u015feylerle, ba\u015fka bir deyi\u015fle bilinmekten ba\u015fka daha \u00f6te kendine \u00f6zg\u00fc hi\u00e7bir anlam\u0131 veya de\u011feri olmayan \u015feylerle tan\u0131\u015f\u0131k olma durumudur\u201d der.<\/p>\n\n\n\n

Bizler bu tan\u0131m\u0131 m\u0131 benimsemeliyiz?<\/p>\n\n\n\n

Bunlar\u0131 bir d\u00fc\u015f\u00fcnelim derim!<\/p>\n\n\n\n

Bundan sonra kuru \u00e7\u00f6l yeniden renkli d\u00fc\u015f\u00fcnce bah\u00e7esine d\u00f6n\u00fc\u015febilir mi?<\/p>\n\n\n\n

Olabilir, ama bunun olmas\u0131 i\u00e7in felsefe ve matemati\u011fin ba\u015f tac\u0131 edilmesi ve bilim insanlar\u0131m\u0131z\u0131n kadir k\u0131ymetinin bilinmesi gerekir. Gelin g\u00f6r\u00fcn ki, y\u00f6neticilerimiz genellikle felsefe ve matematikten pek ho\u015flanm\u0131yor, insanlar\u0131m\u0131z ise so\u011fuk bak\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Ama yine de her \u015feyin g\u00fczel olaca\u011f\u0131na inan\u0131yorum, \u00e7\u00fcnk\u00fc ya\u015fam\u0131n oldu\u011fu yerde umut hep yan\u0131 ba\u015f\u0131m\u0131zdad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bu nedenle, felsefeye ilgi duyan bir kimya m\u00fchendis olarak yetilerim \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde bu alg\u0131n\u0131n \u00e7ok az dahi olsa de\u011fi\u015fmesine katk\u0131 sunmak i\u00e7in; Avrupal\u0131 matematik\u00e7i veya matemati\u011fi dayanak yap\u0131p d\u00fc\u015f\u00fcnce olu\u015fturan ve ya\u015fama paha bi\u00e7ilmez katk\u0131lar sunan filozof ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerden baz\u0131lar\u0131n\u0131, tarih s\u0131ralamas\u0131na g\u00f6re, ya\u015fam \u00f6yk\u00fcleri, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve felsefelerinden daha ziyade matematikle olan ili\u015fkilerini \u00f6n plana \u00e7\u0131kartarak tan\u0131tmak\/anlatmak istiyorum.<\/p>\n\n\n\n

\u201cFelsefe tarihinin bizzat Felsefenin kendisine bir giri\u015f\u201d oldu\u011fu s\u00f6ylenmektedir zaten.<\/p>\n\n\n\n

Aristoteles Metafizik<\/em> adl\u0131 eserinde kendisinden \u00f6nceki filozoflar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerini ele al\u0131p bir filozof olarak de\u011ferlendirir. \u00c7ok sonralar\u0131 Hegel de Felsefe Tarihi<\/em> adl\u0131 eserinde bir filozof olarak ayn\u0131 yolu izler. Ben bir filozof olmad\u0131\u011f\u0131ma g\u00f6re, do\u011fal olarak de\u011ferlendirmelerim bir filozofun de\u011ferlendirmesi de\u011fil; olsa olsa tarih s\u0131ralamas\u0131na g\u00f6re \u201cakla dayal\u0131 bilgilerin hazinesini kazanm\u0131\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnce kahraman\u0131\u201d matematik\u00e7i filozof ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri anlatan bir sunum olabilir.<\/p>\n\n\n\n

Baz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve yorumcular, Antik Yunan filozoflar\u0131n\u0131 Sokrates \u00f6ncesi\/sonras\u0131, baz\u0131lar\u0131 da Platon \u00f6ncesi\/sonras\u0131 \u015feklinde bir ayr\u0131ma tabi tutarlar. Bence do\u011fru olan Sokrates \u00f6ncesi\/sonras\u0131 \u015feklinde oland\u0131r. Nedeni de, Sokrates \u00f6ncesi filozoflar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun y\u00fczlerinin do\u011faya y\u00f6nelik, sonras\u0131ndakilerin ise do\u011fa\u00fcst\u00fc\/metafizi\u011fe y\u00f6nelik olu\u015fudur. Yani Sokrates k\u0131r\u0131lma noktas\u0131d\u0131r. Aristoteles de bunu farkl\u0131 bir anlat\u0131mla onaylamaktad\u0131r: \u201cFelsefeyle ilk u\u011fra\u015fanlar\u0131n pek \u00e7o\u011fu her \u015feyin ilkelerinin yaln\u0131zca madde bi\u00e7iminde oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler\u201d der.<\/p>\n\n\n\n

Bu \u00e7al\u0131\u015fmamda ben herhangi bir ayr\u0131ma girmeden, dedi\u011fim gibi, sadece matematik\u00e7i olanlar\u0131 esas alacak ve bunlar\u0131 anlatmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

Anlat\u0131m\u0131m\u0131 okurken, bu Avrupal\u0131 filozof ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin \u00f6nem ve anlamlar\u0131n\u0131 daha iyi kavrayabilmek i\u00e7in, zaman\u0131n ruhunu, zaman ve mek\u00e2n durumunu g\u00f6zden \u0131rak tutmamaya \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m; insanlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 toplumsal ko\u015fullar\u0131, do\u011fup geli\u015fti\u011fi insan ortam\u0131n\u0131n toplumsal ko\u015fullar\u0131na ba\u011flayan ili\u015fkileri akl\u0131m\u0131z\u0131n bir k\u00f6\u015fesinde hep sakl\u0131 tutal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

\u0130kincisi de, bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n akademik bir \u00e7al\u0131\u015fma olmad\u0131\u011f\u0131; metin i\u00e7erisinde \u00e7ok fazla kaynak g\u00f6stermenin okuyucunun dikkatini da\u011f\u0131taca\u011f\u0131 ve sayfa olarak da \u00e7ok yer kaplayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek al\u0131nt\u0131lar yapt\u0131\u011f\u0131m, bilgi edindi\u011fim, \u00f6zetledi\u011fim veya yorumlad\u0131\u011f\u0131m eserlere ili\u015fkin yaz\u0131m\u0131n sonunda topluca bir Kaynak\u00e7a<\/em> sunman\u0131n \u00e7ok daha iyi olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek b\u00f6ylesi bir tercih yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131n bilinmesini isterim.<\/p>\n\n\n\n

Birinci B\u00f6l\u00fcm: \u201cMatematik Evreni Y\u00f6netir<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Edebiyat duygulara seslenmeyi, Felsefe akla dayal\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi, Matematik ise \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc hedefler.<\/p>\n\n\n\n

B\u00f6yle olunca da Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131nda felsefe ak\u0131mlar\u0131n\u0131n fitilini ate\u015fleyenlerin \u00e7o\u011funun matematik\u00e7i olmas\u0131 bence tesad\u00fcfi de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n

\u00c7\u00fcnk\u00fc \u201cMatemati\u011fin do\u011fal bilimler \u00fczerinde anla\u015f\u0131lmaz etkisi\u201d vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Matematik Antik Yunanca \u201cmatesis\u201d, \u201cben bilirim\u201d kelimesinden t\u00fcretilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Diogenes Loertios\u2019un yazd\u0131\u011f\u0131 \u00dcnl\u00fc Filozoflar\u0131n Ya\u015famlar\u0131 ve \u00d6\u011fretileri<\/em> kitab\u0131nda Pontuslu Herakleides\u2019in dedi\u011fine g\u00f6re, \u201cFelsefe ad\u0131n\u0131 ilk kez anan ve kendini filozof olarak adland\u0131ran ilk ki\u015fi Pythagoras olmu\u015ftur.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Bu veriden hareketle, Felsefe ad\u0131n\u0131 ilk kez anan ve kendisini de Filozof olarak adland\u0131ran ilk ki\u015finin bir matematik\u00e7i olmas\u0131 acaba bir tesad\u00fcf m\u00fc? Bilmiyorum. Tesad\u00fcf olsa da g\u00fczel bir tesad\u00fcf olmu\u015f; felsefe ve matemati\u011fin yolda\u015fl\u0131\u011f\u0131na g\u00fczel bir ba\u015flang\u0131\u00e7 olu\u015fturmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Felsefe tarihinde matematik vurgusunu ba\u015flatan da yine Pythagoras\u2019t\u0131r. Daha sonralar\u0131 Platon Devlet<\/em> adl\u0131 eserinde aritmetik ve geometriye yer vermi\u015f ve Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131ndaki ilk y\u00fcksek\u00f6\u011fretim kurumu olan Atina Akademisi\u2019ni kurdu\u011funda da kap\u0131s\u0131na \u201cMatematik Bilmeyen Buraya Giremez<\/em>\u201d diye yazm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Neden b\u00f6yle bir yaz\u0131 yazm\u0131\u015f?<\/p>\n\n\n\n

Kan\u0131mca, matematik bilmeden ya da matematiksel olan\u0131 kavramadan felsefeci olunmayaca\u011f\u0131n\u0131, yani Akademiye girmenin \u00e7ok zor bir i\u015f oldu\u011funu belirtmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f.<\/p>\n\n\n\n

Yine Diogenes Loertios\u2019un belirlemesine g\u00f6re, felsefenin iki ba\u015flang\u0131c\u0131 olmu\u015ftur: \u0130yon Felsefesi<\/em> ve \u0130talyan Felsefesi<\/em>. \u0130yon felsefesi Thales\u2019in \u00f6\u011frencisi Anaksimondros\u2019la, \u0130talyan felsefesi ise Pythagoras\u2019la ba\u015fl\u0131yor. Ve ne ilgin\u00e7tir ki, burada da yine iki matematik\u00e7i kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor: Thales ve Pythagoras.<\/p>\n\n\n\n

Bu k\u0131sa giri\u015ften sonra, Antik Yunan d\u00f6neminde ya\u015fam\u0131\u015f matematik\u00e7i filozoflar\u0131n \u00e7ok \u00fcnl\u00fc olanlar\u0131ndan baz\u0131lar\u0131n\u0131 art\u0131k s\u0131ralayabilirim:<\/p>\n\n\n\n

1. Tales\/Thales<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Tales\/Thales, M\u00d6 624-546 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Antik Yunan\u2019da ya\u015fam\u0131\u015f Miletli bir matematik\u00e7i filozoftur.<\/p>\n\n\n\n

Antik Yunan felsefe tarihi Thales\u2019le ba\u015flat\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Thales\u2019te, felsefe bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nem ta\u015f\u0131yan husus, onun \u201cNeyin var oldu\u011fu\u201d, \u201cNeyin ger\u00e7ek oldu\u011fu\u201d ya da \u201cNeyin ger\u00e7ekten var oldu\u011fu\u201d sorusu \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f olmas\u0131ndan kaynaklan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Thales yedi bilgenin ilkidir, \u201cKendini tan\u0131<\/em>\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn ona ait oldu\u011fu s\u00f6ylenir.<\/p>\n\n\n\n

Y\u0131l i\u00e7inde mevsimleri bulan ve y\u0131l\u0131 365 g\u00fcne b\u00f6lendir. Ay\u0131n son g\u00fcn\u00fcne \u201cotuzuncu g\u00fcn\u201d ad\u0131n\u0131 ilk o vermi\u015ftir. Baz\u0131lar\u0131na g\u00f6re, do\u011fa \u00fczerine konu\u015fan ilk ki\u015fi o olmu\u015ftur. Kimilerine g\u00f6re de y\u0131ld\u0131zlarla ilgilenen ilk ki\u015fidir. Denizcilere kuzey y\u00f6n\u00fcn\u00fc belirlemek i\u00e7in K\u00fc\u00e7\u00fck Ay\u0131<\/em>\u2019y\u0131 izlemelerini tavsiye eden de odur. Yine antik filozoflardan baz\u0131lar\u0131, \u201conun M\u0131s\u0131rl\u0131lardan geometriyi \u00f6\u011frenip \u00e7ember i\u00e7ine bir dik \u00fc\u00e7gen \u00e7izen ilk ki\u015fi oldu\u011funu\u201d s\u00f6yler. Ama baz\u0131lar\u0131 da bu \u00fc\u00e7gen olay\u0131n\u0131n Pythagoras\u2019a ait oldu\u011funu s\u00f6yler.<\/p>\n\n\n\n

Thales d\u00fczlem geometrisi \u00fczerine de \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zellikle \u201cThales teoremi<\/em>\u201d diye bilinen benzer \u201c\u00dc\u00e7genler teoremi<\/em>\u201d bug\u00fcn hemen hemen bilimin b\u00fct\u00fcn dallar\u0131nda kullan\u0131lan \u00e7ok temel bir kavramd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

D\u00f6rt ilke de ona atfedilir:<\/p>\n\n\n\n

1. \u00c7ap daireyi ikiye b\u00f6ler,
2. E\u015fkenar \u00fc\u00e7genin i\u00e7 a\u00e7\u0131lar\u0131 e\u015fittir,
3. Kesi\u015fen iki do\u011frunun ters a\u00e7\u0131lar\u0131 birbirine e\u015fittir,
4. \u00dc\u00e7genlerden birinin bir kenar\u0131yla iki a\u00e7\u0131s\u0131 di\u011ferinin bir kenar\u0131yla iki a\u00e7\u0131s\u0131 e\u015fitse bunlar e\u015f \u00fc\u00e7genlerdir.<\/p>\n\n\n\n

Thales\u2019in Medlerle Lidyal\u0131lar sava\u015f\u0131rken ger\u00e7ekle\u015fen G\u00fcne\u015f tutulmas\u0131n\u0131n zaman\u0131n\u0131 \u00f6nceden bildi\u011fi de s\u00f6ylenir.<\/p>\n\n\n\n

Ama o g\u00fcne\u015f tutulmas\u0131n\u0131 \u00f6nceden bilmesi nedeniyle, Orta\u00e7a\u011f\u2019da kilise taraf\u0131ndan yarg\u0131lanan Bruno ve Galileo gibi dinsel kurumlarca yarg\u0131lanmaz, aksine \u201cbilgelikle\u201d \u00f6d\u00fcllendirilir.<\/p>\n\n\n\n

J. D. Bernal, Modern \u00c7a\u011f \u00d6ncesi Fizik <\/em>adl\u0131 eserinde Thales\u2019in G\u00fcne\u015f\u2019in tutulaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6nceden haber verebilmesi i\u00e7in en az 200 y\u0131ll\u0131k bir s\u00fcreyi kapsayan g\u00f6zlem sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 incelemi\u015f olmas\u0131 gerekti\u011fini; elinde bu denli uzun bir s\u00fcre i\u00e7inde tutulmu\u015f kay\u0131tlar olmayaca\u011f\u0131na g\u00f6re bunlar\u0131n b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla Babillilerden kalm\u0131\u015f olabilece\u011fini belirtir.<\/p>\n\n\n\n

Anlat\u0131lan bir anekdota g\u00f6re, \u201cY\u0131ld\u0131zlara dal\u0131p bakarken ve g\u00f6zlem yaparken bir \u00e7ukura d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ve insanlar da g\u00f6k cisimlerinin bilgisine sahip ama ayaklar\u0131n\u0131n ucundakini g\u00f6remeyen biri diye onunla alay etmi\u015fler.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Ve yine anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re; Thales, M\u0131s\u0131r\u2019dayken M\u0131s\u0131rl\u0131lar bir problemle u\u011fra\u015f\u0131yorlarm\u0131\u015f: Zaman\u0131n a\u015f\u0131m\u0131na u\u011frayarak tepesi al\u00e7alan piramitlerin o zamanki ger\u00e7ek y\u00fcksekli\u011finin ne oldu\u011funu \u00f6l\u00e7mek. Thales buna pratik bir \u00e7\u00f6z\u00fcm getirmi\u015f: \u201cYere bir \u00e7ubuk dikin\u201d demi\u015f, \u201cne zaman ki \u00e7ubu\u011fun g\u00f6lgesi kendi y\u00fcksekli\u011fine e\u015fit olur, o zaman piramidin g\u00f6lgesini \u00f6l\u00e7\u00fcn. O size piramidin y\u00fcksekli\u011fini verecektir,\u201d demi\u015f. M\u0131s\u0131rl\u0131lar bu pratik ve zeki \u00e7\u00f6z\u00fcm kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7ok etkilenmi\u015fler.<\/p>\n\n\n\n

Aristoteles\u2019e g\u00f6re, Thales her \u015feyin ilkesini su olarak tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Thales\u2019in hi\u00e7bir yaz\u0131l\u0131 eser b\u0131rakmad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenir; F. Nietzsche de, \u201cThales\u2019in hi\u00e7 yaz\u0131s\u0131 yoktur,\u201d der.<\/p>\n\n\n\n

Felsefesine gelince, ilk do\u011fa filozofu oldu\u011fu d\u00fcnyaca kabul edilmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Yakla\u015f\u0131k doksan ya\u015f\u0131nda \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc s\u00f6ylenir.<\/p>\n\n\n\n

Heykelinin \u00fczerinde \u015fu dizeler bulunuyormu\u015f:<\/p>\n\n\n\n

\u201cMiletos ve \u0130onia topraklar\u0131n\u0131n gururu,
en bilge g\u00f6kbilimci, Thales burada y\u00fckseliyor.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Mezar ta\u015f\u0131nda ise \u015fu dizeler varm\u0131\u015f:<\/p>\n\n\n\n

\u201cBilgeler bilgesi Thales\u2019in mezar\u0131 bu:
kendisi k\u00fc\u00e7\u00fck ama \u015fan\u0131 g\u00f6klere \u00e7\u0131k\u0131yor.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

2. Pisagor\/Pythagoras<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pisagor\/Pythagoras, M\u00d6 570-495 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f \u0130yonyal\u0131 bir Antik Yunan filozofudur.<\/p>\n\n\n\n

Yedi bilgeden biridir. Platon ve Aristoteles\u2019in felsefelerini etkiledi\u011fi gibi t\u00fcm Bat\u0131 felsefesini derinden etkilemi\u015ftir. Thales\u2019le de tan\u0131\u015fm\u0131\u015f olduklar\u0131 s\u00f6ylenir.<\/p>\n\n\n\n

Matemati\u011fin do\u011fa ile ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc savunmu\u015ftur. Teori insan\u0131d\u0131r, evrene ilk defa \u201ckozmos<\/em>\u201d diyen odur.<\/p>\n\n\n\n

Yak\u0131n d\u00f6nem felsefecilerinden R.G. Collingwood (1889-1943) Do\u011fa Tasar\u0131m\u0131<\/em> kitab\u0131nda, \u201cYerin k\u00fcre bi\u00e7iminde oldu\u011fuysa Pythagoras\u2019\u0131n kendisine ait yeni bir ke\u015fif gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir\u201d diye yazmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Pythagoras, \u201cTellerin hareketinde geometri, k\u00fcrelerin aral\u0131klar\u0131nda m\u00fczik vard\u0131r\u201d der.<\/p>\n\n\n\n

M\u00fczikte perdeleri say\u0131larla tan\u0131mlayan, oktav\u0131 ve di\u011fer birtak\u0131m armonik \u00f6zellikleri bulan Pythagoras armoninin \u00e7ok b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131na inan\u0131r ve bundan yola \u00e7\u0131karak armonik s\u0131ralama denilen d\u00fczeni bulur. B\u00f6ylece matematik ilk kez fizikle birle\u015fir.<\/p>\n\n\n\n

M\u00fcthi\u015f bir matematik\u00e7idir; \u201ckenarlar\u0131 e\u015fit olmayan \u00fc\u00e7genler\u201d ve a\u00e7\u0131 kuram\u0131na ili\u015fkin ne varsa, alabildi\u011fine geli\u015ftirmi\u015ftir. En bilinen \u00f6nermesi ise \u201cPisagor teoremi<\/em>\u201ddir.<\/p>\n\n\n\n

\u201cPisagor teoremi<\/em>\u201d geometride temel \u00f6nermedir. Baz\u0131 anlat\u0131mlara g\u00f6re, Pythagoras bu teoremi ke\u015ffetmesi nedeniyle, sevincinden y\u00fcz \u00f6k\u00fcz kurban etmi\u015f; zengin insanlar\u0131n ve t\u00fcm halk\u0131n davet edildi\u011fi b\u00fcy\u00fck bir \u015f\u00f6len d\u00fczenlemi\u015f.<\/p>\n\n\n\n

Ama Cicero bu konuda farkl\u0131 \u015fey s\u00f6yler, Tanr\u0131lar\u0131n Do\u011fas\u0131<\/em> adl\u0131 eserinde Yeni Platoncu C. Cotta\u2019n\u0131n a\u011fz\u0131ndan, \u201cancak ben buna inanm\u0131yorum, \u00e7\u00fcnk\u00fc o, Delos<\/em>lu Apollon\u2019a bile suna\u011f\u0131 kana bulan\u0131r diye kurban kesmek istemedi\u201d der.<\/p>\n\n\n\n

La Mettrie de Makine \u0130nsan<\/em> adl\u0131 eserinde Pisagorcular\u0131n yemek tabular\u0131n\u0131n esas olarak her t\u00fcrl\u00fc et, fasulye ve \u015farap oldu\u011funu; Platon\u2019un da \u015farab\u0131n kullan\u0131m\u0131na birtak\u0131m k\u0131s\u0131tlamalar getirdi\u011fini belirtir.<\/p>\n\n\n\n

\u0130ngiliz bilim insan\u0131 J. D. Bernal ise, Modern \u00c7a\u011f \u00d6ncesi Fizik<\/em> kitab\u0131nda \u201cPisagor teoremi\u201d olay\u0131n\u0131 farkl\u0131 bir \u015fekilde anlat\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\u201cBu teoremi herkes tan\u0131r ama \u00e7ok az insan bunun ger\u00e7ekte Pythagoras\u2019\u0131n bulu\u015fu olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilir. Bu teorem Pythagoras\u2019tan \u00e7ok \u00f6nce de bilinmekteydi. Babillerin kil tabletlerinde kenarlar\u0131n\u0131n uzunluklar\u0131 verilmi\u015f olan dika\u00e7\u0131l\u0131 \u00fc\u00e7genlerden olu\u015fan uzun listeler vard\u0131r, hatta bu \u00f6l\u00e7\u00fclerde kesirli say\u0131lar bile kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yine \u00fc\u00e7genlerle ilgili olarak uzun listeler halinde tamsay\u0131lardan olu\u015fan uzunluk \u00f6l\u00e7\u00fcleri ve bunun yan\u0131s\u0131ra kare ve k\u00fcp k\u00f6klerini veren tablolar da bu kil tabletlerde yer almaktad\u0131r. Babiller matematikte ger\u00e7ekten de olduk\u00e7a ileri bir d\u00fczeye eri\u015fmi\u015f bulunuyorlard\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Pythagoras teoreminin kendisi gibi kan\u0131t\u0131 da Pythagoras\u2019dan \u00e7ok sonra bulunmu\u015ftur. Pythagoras\u2019\u0131n tek yapt\u0131\u011f\u0131 bu teoremin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamakt\u0131. O zamanlar teoremin ortaya koydu\u011fu ger\u00e7e\u011fin tam olarak alg\u0131lanmas\u0131 olanaks\u0131zd\u0131 ve bu durum Pythagoras\u2019\u0131n kendisi de dahil olmak \u00fczere herkes taraf\u0131ndan do\u011fan\u0131n bir s\u0131rr\u0131 olarak kabul edilmi\u015fti. Evet, ger\u00e7ekten de bir dika\u00e7\u0131l\u0131 \u00fc\u00e7genin hipoten\u00fcs\u00fcn\u00fcn karesi \u00fc\u00e7genin di\u011fer iki kenar\u0131n\u0131n karelerinin toplam\u0131na e\u015fitti, ama bunun neden b\u00f6yle oldu\u011funu kimse bilmiyordu. G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte Babiller ve M\u0131s\u0131rl\u0131lar da bunu a\u00e7\u0131klayamam\u0131\u015ft\u0131.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Bunlar\u0131 yazan Bernal, m\u00fczikte perdeleri say\u0131larla tan\u0131mlamas\u0131, oktav ve di\u011fer bir tak\u0131m armonik \u00f6zellikleri bulmas\u0131 nedeninden dolay\u0131, \u201cPythagoras matemati\u011fi bug\u00fcn matematiksel fizik ad\u0131n\u0131 verdi\u011fimiz bilim dal\u0131n\u0131n do\u011fu\u015funu temsil etmektedir\u201d diyerek ona hakk\u0131n\u0131 da vermektedir.<\/p>\n\n\n\n

\u0130rrasyonel say\u0131lar\u0131 da Pythagoras ve arkada\u015flar\u0131 bulmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Pythagoras\u2019\u0131n \u201cd\u00fc\u015f\u00fcncesinin temeli d\u00fczen fikridir: M\u00fcziksel d\u00fczen, matematiksel d\u00fczen ve en sonunda etnik ve toplumsal d\u00fczen.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Matematik\u00e7i Bertrand Russell\u2019a g\u00f6re Pythagoras gelmi\u015f ge\u00e7mi\u015f en b\u00fcy\u00fck filozoflardan biridir.<\/p>\n\n\n\n

Jacqueline Russ da, \u201cSamoslu Pythagoras, yar\u0131 efsanevi bir karakter olan bu Yunanl\u0131 filozof ve matematik\u00e7i b\u00fct\u00fcn \u015feyleri olu\u015fturan ilkeleri ve evrenin yasalar\u0131n\u0131 say\u0131larda\u201d g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtir.<\/p>\n\n\n\n

K\u0131sacas\u0131, Pythagoras ger\u00e7ekli\u011fin rakamlar \u00fczerinden nas\u0131l anla\u015f\u0131labilece\u011fini ortaya koymu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Ona say\u0131lar\u0131n piridir diyebiliriz. \u201cMatematik evreni y\u00f6netir<\/em>\u201d ve \u201cHer \u015fey say\u0131d\u0131r<\/em>\u201d deyi\u015fleri ona aittir.<\/p>\n\n\n\n

Pythagoras\u2019\u0131n bu s\u00f6zlerini s\u0131radan s\u00f6zler gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmeyelim, \u00e7\u00fcnk\u00fc g\u00fcn\u00fcm\u00fczde hayat\u0131m\u0131z\u0131 say\u0131lar ku\u015fatm\u0131\u015ft\u0131r, say\u0131lar\u0131 \u00e7ekip ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda her \u015fey mahvolur, say\u0131lar olmadan art\u0131k bir hi\u00e7iz! G\u00fcnl\u00fck ya\u015fant\u0131m\u0131zda kimlik no, sicil no, kap\u0131 no, daire no, kredi kart\u0131 no, \u00fcyelik no, telefon no, kitap sayfa no gibi no\u2019lar\/say\u0131lar uzay\u0131p gitmekte. En \u00f6nemlisi de bilgisayar i\u015flemlerinin temelinin sadece s\u0131f\u0131r (0) ve bir (1) gibi iki rakama dayanm\u0131\u015f olmas\u0131 ve bili\u015fim teknolojisinin ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131 t\u00fcmden etkisi alt\u0131na alm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. Pythagoras\u2019\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fczden yakla\u015f\u0131k 2 500 y\u0131l \u00f6nce \u201cMatematik evreni y\u00f6netir<\/em>\u201d ve \u201cSay\u0131 her \u015feydir<\/em>\u201d s\u00f6zlerinin anlam\u0131 bu olsa gerek? Ne muazzam bir \u00f6ng\u00f6r\u00fc!<\/p>\n\n\n\n

Pythagoras ve sonradan \u00f6\u011frencilerinin her \u015feyin temelini say\u0131lar\u0131n olu\u015fturdu\u011funu ve say\u0131lara dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemeleri nedeniyle, Aristoteles Metafizik<\/em> adl\u0131 eserinde \u201cBeyaz, tatl\u0131 ve s\u0131cak gibi \u00f6zellikler nas\u0131l say\u0131 olacaklar?\u201d diye sormak gere\u011fini duymu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Annemarie Schimmel ise, Say\u0131lar\u0131n Gizemi<\/em> kitab\u0131nda bu konuda \u015funlar\u0131 yazar:<\/p>\n\n\n\n

\u201cPisagorcular evrendeki her \u015feyi iki kategoriye b\u00f6lecek kadar ileri gittiler: Tek say\u0131lar sa\u011f tarafa ait olup, s\u0131n\u0131rl\u0131, eril, kalanl\u0131, do\u011frulu, \u0131\u015f\u0131k sa\u00e7an ve iyilik dolu, geometrik terimlerle belirtilirse kareyle ba\u011flant\u0131l\u0131yd\u0131; \u00e7ift say\u0131lar ise sonsuz g\u00f6k k\u00fcresine ait olup, s\u0131n\u0131rs\u0131z (sonsuzca b\u00f6l\u00fcnebilir), \u00e7ok katl\u0131, sol taraf, di\u015fil, hareketli, yalan dolu, karanl\u0131k, k\u00f6t\u00fc ve geometrik terimle belirtilirse dikd\u00f6rtgendir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Pythagoras zengin ve \u00e7ok gezen biridir. M\u0131s\u0131r gezisinden sonra do\u011fdu\u011fu Sisam adas\u0131na d\u00f6ner ve burada \u00e7ok say\u0131da \u00f6\u011frenci\/yanda\u015f edinir. Sonra yanda\u015flar\u0131yla G\u00fcney \u0130talya\u2019ya g\u00f6\u00e7 edip yerle\u015fir. Burada \u201c\u00e7ok s\u0131k\u0131 ya\u015fama kurallar\u0131 olan, k\u0131smen dinsel, k\u0131smen felsefi ve bilimsel, k\u0131smen de siyasal bir tarikat kurdu\u011fu\u201d anlat\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ve matematik\u00e7i Sinan Sert\u00f6z\u2019e g\u00f6re, burada dinsel bir cinayet sonucu Pythagoras ve \u00f6\u011frencileri \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Olay\u0131 \u015f\u00f6yle anlat\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\u0130talya\u2019da \u201cdostluk \u00fczerine bir tarikat kurdu. [\u2026] Nihayet bir g\u00fcn \u00e7ok tanr\u0131l\u0131 dine inanan bir grup, Pisagor tarikat\u0131n\u0131 toplant\u0131 s\u0131ras\u0131nda bast\u0131 ve onlar\u0131 g\u00f6ky\u00fcz\u00fc hakk\u0131nda fikirler ileri s\u00fcrmekle su\u00e7layarak hepsini \u00f6ld\u00fcrd\u00fc. Bu cinayete kat\u0131lanlar\u0131n hi\u00e7birinin bug\u00fcne ismi kalmad\u0131. Fakat Pisagor ve dik \u00fc\u00e7genleri tarihin derinliklerinden, 2000 y\u0131l \u00f6teden, h\u00e2l\u00e2 bizimle dost.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Hegel ise, baz\u0131 tarihi kaynaklara dayanarak Pythagoras\u2019\u0131n M\u00d6 504 y\u0131l\u0131nda \u201caristokratlara kar\u015f\u0131 bir halk ayaklanmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda\u201d \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6ylemektedir.<\/p>\n\n\n\n

Yine Hegel\u2019e g\u00f6re, Pythagoras\u2019\u0131n olu\u015fturdu\u011fu okul\/tarikat, \u201cg\u00f6n\u00fcll\u00fc bir rahiplik karakterine veya modern zamanlar\u0131n ke\u015fi\u015f d\u00fczenine sahipti. [\u2026] Her bir \u00fcye servetini d\u00fczene teslim etmi\u015f olmal\u0131yd\u0131, ama emekli olunca bunlar\u0131 geri al\u0131yorlard\u0131 ve deneme s\u00fcresi d\u00f6neminde sessiz kal\u0131nmas\u0131 tembihleniyordu. [\u2026] Fakat burada Pythagoras\u2019\u0131n, bilim \u00f6\u011fretilerini getirmi\u015f Yunanistan\u2019daki ilk e\u011fitici olarak g\u00f6r\u00fclebilece\u011fini belirtmek \u00f6nemlidir; ne ondan daha eski olan Thales ne de \u00e7a\u011fda\u015f\u0131 Anaksimandros bilimsel a\u00e7\u0131dan e\u011fitim vermi\u015fti, fikirlerini sadece dostlar\u0131na s\u00f6ylemekle kalm\u0131\u015flard\u0131. O d\u00f6nemde genel anlamda hi\u00e7bir bilim s\u00f6z konusu de\u011fildi; bir felsefe bilimi, matematik, hukuk ya da ba\u015fka bir \u015fey yoktu, bu konulara dair salt tek t\u00fck \u00f6nermeler ve olgular bulunuyordu. Silahlar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131, teoremler, m\u00fczik, Homeros\u2019un veya Hesiodos\u2019un \u015fark\u0131lar\u0131n\u0131, tripod ilahileri, vb. s\u00f6ylemek veya ba\u015fka sanatlar \u00f6\u011fretiliyordu.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Pythagoras\u00e7\u0131 felsefe realist felsefeden zihinsel felsefeye ge\u00e7i\u015fi olu\u015fturur ve sonraki y\u00fczy\u0131llarda hem Bat\u0131l\u0131 hem de \u0130slam co\u011frafyas\u0131ndaki felsefi d\u00fc\u015f\u00fcnceleri derinden etkilemeye devam etmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin, onuncu y\u00fczy\u0131lda Irak\u2019\u0131n g\u00fcneyinde bulunan Basra kentindeki \u00f6n-\u0130smaili grubu \u0130hvan-\u00fcs-safa<\/em>, yani Safl\u0131k Karde\u015fli\u011fi<\/em>, say\u0131bilimlerinde Pythagoras\u00e7\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fleri geni\u015f \u00e7apl\u0131 olarak kullan\u0131rlar. Onlara g\u00f6re, Pythagoras, Harranl\u0131 bir bilgeydi ve Harran Sabiilerine yollanan peygamberin, Eno\u015f, yani \u00f6zellikle say\u0131 gizemcili\u011fi konusunda \u00e7ok bilgili oldu\u011funa inand\u0131klar\u0131 Hermes Trismegistos oldu\u011funa inan\u0131rlard\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Baz\u0131 filozoflar Pythagoras\u2019\u0131n bir tane dahi yaz\u0131l\u0131 eser b\u0131rakmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler, ama Diogenes Loertios \u00fc\u00e7 eseri oldu\u011funu belirtir: E\u011fitim<\/em>, Devlet<\/em> ve Do\u011fa<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

3. Tarentumlu Arkhytas<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Tarentumlu Arkhytas, M\u00d6 440-360 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f bir Antik Yunan matematik\u00e7i, filozof ve devlet adam\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Tarentum site\/\u015fehir devletinin y\u00f6neticilerinden olup Pythagoras\u00e7\u0131 gelene\u011fin son \u00f6nemli temsilcilerinden biridir.<\/p>\n\n\n\n

Devlet adam\u0131 olmas\u0131n\u0131n vermi\u015f oldu\u011fu kudretten dolay\u0131, her yerde kovu\u015fturmaya u\u011frayan Pythagoras\u00e7\u0131lara \u00f6nderlik edip onlar\u0131 korumu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Platon\u2019un da arkada\u015f\u0131d\u0131r; onu \u00f6l\u00fcmden kurtard\u0131\u011f\u0131 da s\u00f6ylenir.<\/p>\n\n\n\n

Matematik, fizik, m\u00fczik felsefesi, mekanik, siyaset alanlar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmalar yapm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ahmet Cevizci, Arkhytas\u2019la ilgili \u015funlar\u0131 yazmaktad\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\u201cArkhytas\u2019\u0131n, matemati\u011fin varolan her \u015feyi anlaman\u0131n, evrenin gizlerini \u00e7\u00f6zmenin anahtar\u0131 oldu\u011fu tezinin olabilecek en g\u00fc\u00e7l\u00fc savunucusu oldu\u011fu kabul edilir. Her ne kadar bir\u00e7ok konu \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f olsa da, matematik onun ana konusu olarak kalm\u0131\u015f, ve Arkhytas b\u00fct\u00fcn di\u011fer disiplinleri matemati\u011fe ba\u011fl\u0131, matemati\u011fin bir \u015fekilde t\u00fcrevi olan disiplinler olarak g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Matemati\u011fi, b\u00fct\u00fcn\u00fcyle teknik birtak\u0131m disiplinlerle, yani geometri, say\u0131lar teorisi olarak aritmetik, betimleyici astronomi ve ses ile ahenk anlam\u0131nda m\u00fczikle s\u0131n\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r; b\u00fct\u00fcn bu disiplinler, say\u0131 ve b\u00fcy\u00fckl\u00fckle ili\u015fkili varl\u0131k t\u00fcrlerini ele ald\u0131klar\u0131 i\u00e7in, ona g\u00f6re karde\u015f bilimler olmak durumundayd\u0131.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Diogenes Laertios da, \u201cmatematik ilkelerini kullanarak mekani\u011fi ilk kez sisteme ba\u011flayan odur\u201d der. Bu nedenle, Arkhytas, matematiksel mekani\u011fin babas\u0131 olarak da bilinir.<\/p>\n\n\n\n

Tahtadan u\u00e7abilen bir g\u00fcvercin yapt\u0131\u011f\u0131 ve u\u00e7urtmay\u0131 bulan\u0131n da o oldu\u011fu s\u00f6ylenir.<\/p>\n\n\n\n

4. Eflatun\/Platon(3)<\/sup><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Eflatun\/Platon, M\u00d6 427-347 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f bir Antik Yunan filozofu ve bilgesidir.<\/p>\n\n\n\n

\u00dczerinde en \u00e7ok tart\u0131\u015f\u0131lan\/konu\u015fulan filozoflardan biridir.<\/p>\n\n\n\n

Diogenes Loertios\u2019a g\u00f6re, \u201cFelsefesinde duyumsama \u00f6\u011fretisini Herakleitos\u2019tan, ak\u0131lla kavrama \u00f6\u011fretisini Pythagoras\u2019tan, siyasi \u00f6\u011fretisini de Sokrates\u2019ten\u201d alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Friedrich Nietzsche (1844-1900) bu \u00f6zelli\u011finden \u00f6t\u00fcr\u00fc Platon\u2019a, felsefe tarihinin \u201cilk b\u00fcy\u00fck melezidir\u201d der.<\/p>\n\n\n\n

Tarihin tan\u0131\u011f\u0131 ilk y\u00fcksek\u00f6\u011frenim kurumu olan Atina Akademisi\u2019ni Platon kurmu\u015ftur. Akademi\u2019nin kap\u0131s\u0131na da, \u201cMatematik Bilmeyen Buraya Giremez<\/em>\u201d diye yazm\u0131\u015ft\u0131r. M\u00d6 385 y\u0131l\u0131nda kurulan bu Akademi\u2019de matematik, astronomi, do\u011fa bilimleri, retorik, mant\u0131k, siyaset ve metafizik konular\u0131nda e\u011fitim verilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Baz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, Akademi\u2019nin Atina\u2019da devlete hizmet edecek ki\u015filerin yeti\u015ftirilmesi amac\u0131yla kuruldu\u011funu ve okulun \u00f6\u011frencilerinden birka\u00e7\u0131n\u0131n da Atina\u2019n\u0131n politik ya\u015fam\u0131nda \u00f6nemli yerlere geldi\u011fini belirtirler.<\/p>\n\n\n\n

Platon\u2019un \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra, kurdu\u011fu Akademi \u00f6\u011frencileri taraf\u0131ndan -de\u011fi\u015fik adlar alsa da- y\u00fcz y\u0131llarca varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u00d6rne\u011fin, MS 527 y\u0131l\u0131nda H\u0131ristiyan imparator Justinien taraf\u0131ndan ilan edilen bir fermanla Yeni Platoncu Akademi kapat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bir Platon hayran\u0131 olan Cosimo de Medicisi de 1434 y\u0131l\u0131nda \u0130talya \u015fehir devletlerinden Floransa\u2019da iktidar\u0131 ele ge\u00e7irince Floransa Platon Akademisi\u2019ni dokuz y\u00fcz y\u0131l sonra yeniden kurmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Platon\u2019a g\u00f6re, \u201c\u0130yi olan her \u015fey g\u00fczeldir, g\u00fczel de hi\u00e7bir zaman orant\u0131s\u0131z olmaz.\u201d O, her \u015feyde bir oran\/denge arar. \u00d6rne\u011fin, eserlerinin birinde; \u201cmatematikle u\u011fra\u015fan, yahut kendilerini herhangi bir kafa i\u015fine ba\u011flayanlar v\u00fccutlar\u0131n\u0131 da idmanla i\u015fletmelidirler, \u00f6te yandan v\u00fccuduna dikkatle bakan kimse, musiki ile felsefenin b\u00fct\u00fcn kollar\u0131yla u\u011fra\u015farak ruhunu da \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rmal\u0131d\u0131r\u201d der.<\/p>\n\n\n\n

Platon\u2019un bilimler s\u0131n\u0131flamas\u0131nda yer alan ilk bilim aritmetiktir. Aritmetik, \u201cPlaton\u2019un g\u00f6z\u00fcnde teorik de\u011feri, onun insan zihnini duyudan ve duyusal olandan kurtararak, soyut d\u00fc\u015f\u00fcnceye ge\u00e7i\u015fi sa\u011flamas\u0131ndan meydana gelir. Aritmetik dakik ve kesin niceliksel y\u00f6ntemleriyle duyu alg\u0131s\u0131ndaki a\u00e7\u0131k \u00e7eli\u015fkileri ortadan kald\u0131r\u0131r. Aritmeti\u011fin \u00f6nemi, temelde onun soyut olmas\u0131ndan meydana gelmekle birlikte, Platon ayn\u0131 zamanda aritmeti\u011fin pratik de\u011ferine de dikkat \u00e7eker. Onun bilimler s\u0131n\u0131fland\u0131rmas\u0131nda aritmeti\u011fi geometri izler.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Hegel\u2019e g\u00f6re, \u201cSokrates\u00e7iler aras\u0131nda say\u0131lmas\u0131 gereken Platon, Sokrates\u2019in dostlar\u0131 ve \u00f6\u011frencileri aras\u0131nda en \u00fcnl\u00fcs\u00fcd\u00fcr ve nihai ger\u00e7ekli\u011fin bilin\u00e7te yatt\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki Sokrates\u2019in b\u00fcy\u00fck ilkesini hakikati i\u00e7inde kavram\u0131\u015f olan da odur, \u00e7\u00fcnk\u00fc ona g\u00f6re mutlak, d\u00fc\u015f\u00fcncededir ve t\u00fcm ger\u00e7eklik D\u00fc\u015f\u00fcncedir. [\u2026] Platon\u2019un felsefesinin \u00f6zg\u00fcn yan\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnsel ve duyu\u00fcst\u00fc d\u00fcnyaya ba\u015fvurmas\u0131 ve bilinci tin krall\u0131\u011f\u0131na y\u00fckseltmesidir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Ve yine Hegel, Felsefe Tarihi<\/em> adl\u0131 eserinde, \u201cFelsefe biliminin bilim olarak geli\u015fimi ve dahas\u0131 Sokrates\u00e7i bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n bilimsel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na ilerlemesi Platon\u2019la ba\u015flamakta ve Aristoteles taraf\u0131ndan tamamlanmaktad\u0131r. T\u00fcm di\u011ferleri aras\u0131nda onlar insan soyunun \u00f6\u011fretmeni olarak an\u0131lmay\u0131 hak ederler\u201d demektedir.<\/p>\n\n\n\n

Diogenes Loertios\u2019a g\u00f6re, \u201cFelsefede antipod, \u00f6\u011fe, diyalektik, nitelik, \u00e7arpanlar\u0131 e\u015fit olmayan say\u0131, belli s\u0131n\u0131rlar i\u00e7inde kalan d\u00fczlem ve tanr\u0131n\u0131n \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fc kavramlar\u0131n\u0131 ilk kez kullanan da odur.\u201d<\/p>\n\n\n\n

D\u00fc\u015f\u00fcncelerini a\u00e7\u0131klamada \u00e7o\u011funlukla t\u00fcmevar\u0131m y\u00f6ntemini kullanm\u0131\u015ft\u0131r. Evrenin ruhuna ait matematik \u00fczerine \u00e7ok\u00e7a kafa yormu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Platon\u2019a g\u00f6re, \u201cruhun ilkesi aritmetiktir, bedenin ilkesi ise geometriktir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Platon\u2019un \u00e7ok say\u0131da eseri bulunmaktad\u0131r ve bunlar\u0131n \u00e7o\u011fu da varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koruyarak g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u00dctopik bir tarzda yazd\u0131\u011f\u0131 en \u00fcnl\u00fc yap\u0131t\u0131 Devlet<\/em> adl\u0131 eserinde d\u00fc\u015fledi\u011fi ideal devleti anlatm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Platon\u2019un devlet d\u00fc\u015f\u00fcncesi bug\u00fcn h\u00e2l\u00e2 etkisini \u015fu veya bu \u015fekilde s\u00fcrd\u00fcrmekte ya da tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ve Platon hakk\u0131nda pek \u00e7ok ilgin\u00e7 s\u00f6ylenti de bulunmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin; Arthur Schopenhauer \u0130steme ve Tasavvur Olarak D\u00fcnya<\/em> kitab\u0131nda, MS 2. y\u00fczy\u0131lda ya\u015fam\u0131\u015f Suriyeli Apameal\u0131 Numenius\u2019un, Platon\u2019u \u201cYunanca konu\u015fan Musa\u201d olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u201cPlaton\u2019un tanr\u0131 ve yarad\u0131l\u0131\u015f \u00f6\u011fretilerini Musa ile al\u00e2kal\u0131 yaz\u0131lardan \u00e7almakla\u201d su\u00e7lad\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazmaktad\u0131r. Yine Schopenhauer ayn\u0131 kitab\u0131nda H\u0131ristiyan ilahiyat\u00e7\u0131 \u0130skenderiyeli Clement\u2019in (MS 150-215) de, \u201cYahudi olmad\u0131klar\u0131ndan dolay\u0131 b\u00fct\u00fcn Yunan filozoflar\u0131n\u0131 papazca azarlay\u0131p onlarla alay ettikten sonra sadece Platon\u2019u geometrisini M\u0131s\u0131rl\u0131lardan, astronomisini Babillilerden, sihrini Trakyal\u0131lardan ve pek \u00e7ok di\u011fer \u015feyi Asurlulardan \u00f6\u011frendi\u011fi gibi teizmi de Yahudilerden ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyerek\u201d Platon\u2019u y\u00fcceltti\u011fini belirtir.<\/p>\n\n\n\n

Platon\u2019un bir \u00f6zelli\u011fi de, el i\u015f\u00e7ili\u011fini, \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131, hatta m\u00fchendisli\u011fi bile k\u00fc\u00e7\u00fcmsemesidir; \u00f6zg\u00fcr bir insan\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmamas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yler. \u00d6\u011frencisi Aristoteles\u2019te ayn\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceleri payla\u015f\u0131r ama \u00e7a\u011fda\u015f\u0131 ve kendisi gibi Sokrates\u2019in \u00f6\u011frencisi olan Ksenophon (M\u00d6 431-355) \u00e7al\u0131\u015fmaya \u00f6vg\u00fcler d\u00fczer. Ksenophon, Avc\u0131l\u0131k Sanat\u0131<\/em> kitab\u0131nda: \u201c\u0130nsanlar\u0131n yarar\u0131na olan t\u00fcm her \u015feyi s\u0131k\u0131 bir \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015fan adamlar ke\u015ffederler. \u00c7al\u0131\u015fmaya istekli olanlar daha iyilerdir\u201d der.<\/p>\n\n\n\n

5. Aristo\/Aristoteles<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Aristo\/Aristoteles, M\u00d6 384-322 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f Antik Yunan bilgelerinden ve d\u00fc\u015f\u00fcnce tarihinin en \u00f6nemli filozoflar\u0131ndan biridir.<\/p>\n\n\n\n

Felsefede ger\u00e7ek\u00e7ili\u011fin \u201cbabas\u0131\u201d ve mant\u0131\u011f\u0131n \u201c\u00f6nc\u00fcs\u00fc\u201d kabul edilir.<\/p>\n\n\n\n

Aristoteles, Platon\u2019un en has \u00f6\u011frencisidir. 17 ya\u015f\u0131nda Platon\u2019un Akademisi\u2019ne girip burada 20 y\u0131l e\u011fitim g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Aristoteles\u2019in hakikat ya da do\u011frular kar\u015f\u0131s\u0131ndaki tavr\u0131na \u00f6rnek olarak \u015fu s\u00f6z\u00fc s\u0131k\u00e7a hat\u0131rlat\u0131l\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\u201cPlaton\u2019u severim, ancak hakikati daha \u00e7ok severim<\/em>.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Tabii dilin kemi\u011fi yoktur; Platon\u2019la ili\u015fkileri hakk\u0131nda \u00e7ok \u015fey s\u00f6ylenmektedir. \u201cPlaton\u2019un sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda ondan ayr\u0131ld\u0131; bu y\u00fczden, anlat\u0131yorlar, Platon \u2018Aristoteles bize tekmeyi vurdu, t\u0131pk\u0131 onlar\u0131 do\u011furan anay\u0131 tekmeleyen taylar gibi\u2019 demi\u015f.\u201d Ama ba\u015fkalar\u0131 da Atina ad\u0131na el\u00e7i olarak g\u00f6revlendirildi\u011fini, g\u00f6rev sonras\u0131 d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde Akademi\u2019nin ba\u015f\u0131na Ksenokrates\u2019in ge\u00e7ti\u011fini anlay\u0131nca geri d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtiyor. Bu bo\u015f g\u00fcnlerinde \u201cbir a\u015fa\u011f\u0131 bir yukar\u0131 gezinerek felsefe yapmay\u0131 ye\u011flemi\u015f: Buradan \u2018Peripatos\u00e7u\u2019 (dola\u015fan) ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f. Baz\u0131lar\u0131 da, hastal\u0131ktan yeni kalkm\u0131\u015f, gezinip dola\u015fan \u0130skender\u2019e e\u015flik etti\u011fi ve onunla birtak\u0131m konular \u00fczerine konu\u015ftu\u011fu i\u00e7in b\u00f6yle an\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Burada s\u00f6z konusu edilen \u0130skender, Makedonya Kral\u0131 B\u00fcy\u00fck \u0130skender\u2019dir.<\/p>\n\n\n\n

M\u00d6 343 y\u0131l\u0131nda Makedonya Kral\u0131 Philippos, B\u00fcy\u00fck \u0130skender daha 13 ya\u015f\u0131ndayken onun e\u011fitimiyle ilgilenmesi i\u00e7in Aristoteles\u2019i g\u00f6revlendirmi\u015ftir.(4)<\/sup><\/p>\n\n\n\n

Aristoteles, B\u00fcy\u00fck \u0130skender\u2019in \u00f6\u011fretmenli\u011finden sonra Atina d\u0131\u015f\u0131nda, Assos\u2019ta (\u00c7anakkale ilinde Behramkale) kendi okulu Lykeion Akademisi\u2019ni kurmu\u015ftur. Lise ad\u0131 buradan gelmektedir.<\/p>\n\n\n\n

M\u00d6 323\u2019te, B\u00fcy\u00fck \u0130skender\u2019in \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra, Aristoteles eski bir \u015fiirinden dolay\u0131 dinsizlikle yarg\u0131lan\u0131r, Sokrates\u2019in ba\u015f\u0131na gelen kendisinin de ba\u015f\u0131na gelmemesi i\u00e7in Khalkis\u2019e gider ve orada \u00f6l\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Yaz\u0131l\u0131 kaynaklarda Aristoteles\u2019in biyoloji, botanik ve eczac\u0131l\u0131k (bitkilerden ila\u00e7 yapma) biliminin de temelini att\u0131\u011f\u0131, \u0130skender\u2019le kimi sava\u015flara kat\u0131larak gitti\u011fi yerlerden bitkiler toplad\u0131\u011f\u0131, kimi \u00f6\u011frencilerini \u0130skender\u2019le birlikte s\u00fcrekli sava\u015fta tuttu\u011fu, \u0130skender\u2019in fethetti\u011fi yerlerden bitkiler getirtti\u011fi yaz\u0131lmaktad\u0131r. Bu nedenle Aristoteles \u201cbiyolojinin babas\u0131\u201d olarak da an\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca, baz\u0131 yaz\u0131l\u0131 kaynaklarda, \u201cTarihin Babas\u0131\u201d unvan\u0131yla an\u0131lan ve kabul g\u00f6ren Herodot\/Herodotos (M\u00d6\u2009484-425)\u2019un Habe\u015flilerin spermlerinin kara oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmesi nedeniyle Aristoteles taraf\u0131ndan g\u00fczelce ele\u015ftirildi\u011fi ve Habe\u015flilerin spermlerinin kara olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirti\u011fi yaz\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Aristoteles\u2019in bu konularda yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 Hegel \u015fu s\u00f6zlerle a\u00e7\u0131klar:<\/p>\n\n\n\n

\u201c\u0130skender bu b\u00fcy\u00fck i\u015fi ba\u015far\u0131rken (Persleri yenilgiye u\u011fratmas\u0131 ve Do\u011fu\u2019ya egemen olmas\u0131-M. \u00dcz\u00fclmez)<\/em> bilimi ve sanat\u0131 hep akl\u0131nda tutuyordu -Yunanistan\u2019\u0131n ba\u015f\u0131ndaki en b\u00fcy\u00fck birey oydu. Nas\u0131l ki modern \u00e7a\u011fda gene seferlerinde bilim ve sanat\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutan sava\u015f\u00e7\u0131larla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yorsak, \u0130skender\u2019in de Asya\u2019da hayvanlarla ve bitkilerle ilgili ke\u015ffedilmi\u015f her \u015feyin ya da bunlara dair \u00e7izim ve tasvirlerin Aristoteles\u2019e g\u00f6nderilmesini sa\u011flayan bir d\u00fczen kurdu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. \u0130skender\u2019in pay\u0131na bu husus, Aristoteles\u2019e, do\u011fa incelemesi i\u00e7in hazineler toplaman\u0131n en uygun f\u0131rsat\u0131n\u0131 sunuyordu. [\u2026] Bu \u015fekilde \u0130skender\u2019in Asya seferinin, Aristoteles\u2019in do\u011fa tarihi bilimini kurmas\u0131na\u201d ve elli b\u00f6l\u00fcmden olu\u015fan bir do\u011fa tarihinin yazar\u0131 olmas\u0131na imk\u00e2n verme gibi bir etkisi olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

J. D. Bernal ise, Modern \u00c7a\u011f \u00d6ncesi Fizik<\/em>\u2019te bu konunun farkl\u0131 bir yan\u0131n\u0131 anlat\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\u201cAristoteles\u2019in bir bilim adam\u0131 olarak y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n fizikten \u00e7ok biyoloji alan\u0131na girdi\u011fi \u00e7ok sonralar\u0131 anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. O zamanlar biyoloji fizi\u011fin tam kar\u015f\u0131t\u0131 bir bilimdi ve Aristoteles t\u00fcm evreni canl\u0131 bir varl\u0131k olarak ele al\u0131yordu. Cisimlerin neden d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc ya da nas\u0131l hareket etti\u011fi gibi bug\u00fcn t\u00fcm\u00fcyle fizik alan\u0131na giren konularda yapt\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar hayvanlarla ilgili g\u00f6zlemlerine dayan\u0131yordu. E\u011fer hayvanlar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131na dikkat ederseniz yapt\u0131klar\u0131 her \u015feyin bir amac\u0131 oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz. Her hareket ya yiyecek bulmaya ya da bir tehlikeden ka\u00e7maya y\u00f6neliktir. Aristoteles de fiziksel d\u00fcnyay\u0131 hayvanlarda g\u00f6zlemledi\u011fi davran\u0131\u015flara dayanarak yorumluyordu. Hayvanlar alemine ili\u015fkin olarak yapt\u0131\u011f\u0131 baz\u0131 tan\u0131mlamalar kusursuzlu\u011fa yak\u0131n bir do\u011fruluktad\u0131r. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k fizik konusuna yeni bir g\u00f6r\u00fc\u015f getirmeyen Aristoteles ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde bir \u00e7ok bilim adam\u0131 taraf\u0131ndan \u00e7oktan terkedilmi\u015f bulunan \u00e7ok daha eski birtak\u0131m g\u00f6r\u00fc\u015fleri savunuyordu. Matematikle fazla ilgilenmedi\u011fi gibi G\u00fcne\u015f sistemine ili\u015fkin yorumu da fazlas\u0131yla basitti. Aristoteles\u2019e g\u00f6re d\u00fcnya toprak, su ve hava katmanlar\u0131 ile \u00e7evrelenmi\u015fti, ki bunun \u00e7ok eski bir g\u00f6r\u00fc\u015f oldu\u011funu biliyoruz.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Aristoteles pek \u00e7ok konuda \u00e7ok say\u0131da eser kaleme alm\u0131\u015ft\u0131r: Felsefe \u00dczerine<\/em>, Matematik<\/em>, Tan\u0131mlar<\/em>, Y\u00f6ntem Kuramlar\u0131<\/em>, Y\u00f6nteme Dair<\/em>, Do\u011fa \u00dczerine<\/em>, Fizik<\/em>, Metafizik<\/em>, Mekanik<\/em>, Devlet<\/em>, E\u011fitim \u00dczerine<\/em>, Yayg\u0131n E\u011fitim<\/em>, Erdem \u00dczerine<\/em>, Ruh \u00dczerine<\/em>, M\u00fczik \u00dczerine<\/em>, A\u015fka Dair<\/em>, Belle\u011fe Dair<\/em>\u2026 kitaplar\u0131ndan sadece birka\u00e7\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bu kitaplarda genel olarak \u015fu g\u00f6r\u00fc\u015fleri ileri s\u00fcr\u00fcyor, k\u0131saca: \u201cFelsefe, kuramsal (teorik) ve uygulamal\u0131 (pratik) olmak \u00fczere iki b\u00f6l\u00fcmd\u00fcr; uygulamal\u0131 felsefe ahlak ve politika alanlar\u0131n\u0131 kapsar; politika da kabaca topluma ve aileye ili\u015fkin diye tan\u0131mlan\u0131r; kuramsal felsefenin b\u00f6l\u00fcmleri fizik ve mant\u0131kt\u0131r; mant\u0131k kendi ba\u015f\u0131na bir bilim de\u011fil, \u00f6teki bilim dallar\u0131n\u0131n temel arac\u0131d\u0131r. Aristoteles buna da ikna ve do\u011fruluk olmak \u00fczere a\u00e7\u0131k\u00e7a iki ama\u00e7 saptam\u0131\u015ft\u0131r. Bunlardan her biri i\u00e7in de iki olanaktan yararlanm\u0131\u015ft\u0131r: ikna i\u00e7in eyti\u015fim (diyalektik) ve hitabet, do\u011fruluk i\u00e7in de \u00e7\u00f6z\u00fcmleme ve felsefe; Aristoteles bulu\u015f, yarg\u0131 ve kullan\u0131m alanlar\u0131nda hi\u00e7bir \u015feyi eksik b\u0131rakmam\u0131\u015ft\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Aristoteles\u2019in matematikle ilgili d\u00fc\u015f\u00fcncesi s\u00fcreklilik ve sonsuzluk konusunda yapm\u0131\u015f oldu\u011fu a\u00e7\u0131klamalardan olu\u015fur. Onda sonsuzluk kavram\u0131 ger\u00e7ek anlamda de\u011fil, g\u00f6zlenemeyen bir nitelik ta\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Aristoteles\u2019e g\u00f6re, tanr\u0131 \u201cd\u00fc\u015f\u00fcnce \u00fcst\u00fcne d\u00fc\u015f\u00fcnen d\u00fc\u015f\u00fcncedir\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Bir insan ne zaman felsefe yapmaya ba\u015flar sorusunu, Metafizik<\/em> adl\u0131 eserinde, \u201cilkin ya\u015fam\u0131n gereksinimleri sa\u011fland\u0131\u011f\u0131 zaman insan felsefe yapmaya ba\u015flar\u201d diye yan\u0131tlar. Yan\u0131 karn\u0131 tok, s\u0131rt\u0131 pek olanlar ancak felsefe yapar.<\/p>\n\n\n\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bile h\u00e2l\u00e2 Aristoteles felsefi tart\u0131\u015fmalarda ad\u0131ndan \u00e7ok\u00e7a s\u00f6z edilen bir filozoftur.<\/p>\n\n\n\n

Hegel\u2019e g\u00f6re, \u201c\u015fimdiye dek ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olan t\u00fcm bilimsel d\u00e2hilerden en zengin ve derin olan\u0131 Aristoteles\u2019tir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Dante de onu \u201cBilenlerin ustas\u0131\u201d olarak tan\u0131mlar.<\/p>\n\n\n\n

Ama 17. y\u00fczy\u0131l\u0131n yeni bilimin \u00f6nc\u00fclerinden yazar Robert Boyle, Dr. Joseph Glanvill, Francis Bacon, \u015fair Abraham Cowley ve daha ba\u015fkalar\u0131 bilimdeki ger\u00e7ek at\u0131l\u0131mlar\u0131 \u00f6nledi\u011fi gerek\u00e7esiyle Aristoteles\u2019in \u00f6\u011freti alan\u0131ndaki otoritesini \u00f6fkeyle reddetmi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n

6. \u00d6klid\/Eukleides<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u00d6klid\/Eukleides, M\u00d6 330-275 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f \u0130skenderiyeli Antik Yunan bir matematik\u00e7i filozoftur.<\/p>\n\n\n\n

Burada \u0130skenderiyeli Eukleides\u2019i felsefe tarihinde \u00f6nemli bir isim olan Megaral\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme tarz\u0131n\u0131n kurucusu Sokrates\u00e7i Eukleides (M\u00d6 435-365) ile kar\u0131\u015ft\u0131rmayal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

Eukleides, kendinden \u00f6nce ya\u015fam\u0131\u015f Thales, Pythagoras, Platon, Aristoteles gibi matematik\u00e7i ve geometricilerin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 temel alarak yazd\u0131\u011f\u0131 Elemanlar<\/em> eseri 2 bin y\u0131l boyunca \u00f6nemli bir ba\u015fvuru kayna\u011f\u0131 olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u201cGeometrinin kurucusu\u201d veya \u201cgeometrinin babas\u0131\u201d olarak bilinir.<\/p>\n\n\n\n

Eukleides\u2019in ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc ve dersler verdi\u011fi yer \u0130skenderiye\u2019dir.<\/p>\n\n\n\n

Luca Simeoni, \u201cEukleides ve \u0130skenderiye \u00c2limleri<\/em>\u201d yaz\u0131s\u0131nda Elemanlar<\/em> kitab\u0131n\u0131n 13 kitaptan olu\u015ftu\u011funu belirtir.<\/p>\n\n\n\n

Bu kitaplar k\u0131saca i\u00e7erikleriyle birlikte \u015f\u00f6yle s\u0131ralan\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

I. Kitap, geometrinin temel ilkeleriyle ba\u015flar, \u00fc\u00e7genler, paralel do\u011frular ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00e7okgenlerin denkli\u011fi olarak bilinen olguyla ilgili temel teoremlerle devam eder ve Pythagoras\u2019\u0131n teoremiyle sona erer.<\/p>\n\n\n\n

II. Kitapta s\u0131radan bir \u00e7okgenin karelenmesi, yani \u201cgeometrik cebir\u201d ele al\u0131n\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

III. Kitap, \u00e7emberin \u00f6zelliklerini konu al\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

IV. Kitap, \u00e7emberin i\u00e7ine ve d\u0131\u015f\u0131na \u00e7izilmi\u015f \u015fekilleri ele al\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

V. Kitap, d\u00fczlem geometrisini konu al\u0131r. Kitapta orant\u0131 kuram\u0131 geometriyle de\u011fil, genel b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerle ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak sunulur.<\/p>\n\n\n\n

VI. Kitap, orant\u0131 kuram\u0131n\u0131n geometriye uygulanmas\u0131n\u0131 ele al\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

VII, VIII ve IX. kitaplar aritmeti\u011fe ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r; tam say\u0131lar\u0131n \u00f6zellikleri ve tam say\u0131lar aras\u0131ndaki ili\u015fkiler vs\u2026<\/p>\n\n\n\n

X. Kitapta Matematik\u00e7i Theaitetos\u2019un irrasyonel say\u0131lar konusundaki ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 konu edilir.<\/p>\n\n\n\n

XI, XII ve XIII. kitaplarda da t\u00fcketme y\u00f6ntemi yoluyla bir b\u00fct\u00fcn halinde kat\u0131 cisimler geometrisi ele al\u0131n\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Genel olarak Elemanlar<\/em> eserinde Eukleides be\u015f aksiyom \u00f6ne s\u00fcrer:<\/p>\n\n\n\n

1. \u0130ki noktadan bir ve sadece bir do\u011fru ge\u00e7ebilir.<\/p>\n\n\n\n

2. Bir do\u011fru iki noktan\u0131n \u00f6tesine s\u0131n\u0131rs\u0131z olarak uzat\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n

3. Merkezi ve mesafesi belli olunca bir \u00e7ember \u00e7izilebilir.<\/p>\n\n\n\n

4. B\u00fct\u00fcn dik a\u00e7\u0131lar birbirine e\u015fittir.<\/p>\n\n\n\n

5. E\u011fer bir do\u011fru iki do\u011fruyu kesiyorsa ve ayn\u0131 taraftaki i\u00e7 a\u00e7\u0131lar\u0131n toplam\u0131 iki dik a\u00e7\u0131dan k\u00fc\u00e7\u00fckse, iki do\u011fru sonsuza kadar uzat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, i\u00e7 a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n toplam\u0131n\u0131n iki dik a\u00e7\u0131dan k\u00fc\u00e7\u00fck oldu\u011fu tarafta kesi\u015fecektir.<\/p>\n\n\n\n

Eukleides Elemanlar<\/em>\u2019\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda d\u00fczlem geometrisi, aritmetik, say\u0131lar kuram\u0131, irrasyonel say\u0131lar ve kat\u0131 cisimler geometrisi konular\u0131n\u0131 i\u00e7eren eserler de kaleme alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Kendisinden ve birden ba\u015fka hi\u00e7bir tamsay\u0131ya b\u00f6l\u00fcnmeyen (2, 3, 5, 7, 11, gibi\u2026) say\u0131lara asal say\u0131 denir. Sinan Sert\u00f6z\u2019\u00fcn belirtti\u011fine g\u00f6re, Eukleides binlerce y\u0131l \u00f6nce \u201casal say\u0131lar\u0131n sonsuz olaca\u011f\u0131n\u0131, hi\u00e7bir zaman bitmeyece\u011fini g\u00f6steren bir ispat vermi\u015f.\u201d Ve bug\u00fcn okullarda asal say\u0131lar\u0131n sonsuz oldu\u011funu g\u00f6stermek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z ispat Eukleides’\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 ispatt\u0131r. \u201c\u0130kibin y\u0131l \u00f6nce \u015fark\u0131 s\u00f6yleyip me\u015fhur olup da h\u00e2l\u00e2 daha ad\u0131ndan bahsetti\u011fimiz herhangi bir \u015fark\u0131c\u0131 yok. [\u2026] Ama 2.500 y\u0131l \u00f6nce \u2018sonsuz tane asal say\u0131 vard\u0131r, nedeni de \u015fudur\u2019 diyen adam me\u015fhur. [\u2026] Matematik\u00e7iler aras\u0131nda bu bir espri konusudur: \u2018Me\u015fhur olmak istiyorsan\u0131z \u015fark\u0131c\u0131 de\u011fil, matematik\u00e7i olman\u0131z gerek\u2019 denir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Sinan Sert\u00f6z\u2019\u00fcn dedi\u011fi gibi, Eukleides g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bile \u201cme\u015fhurdur\u201d. D\u00fc\u015f\u00fcnceleri her alanda y\u0131llarca etkisini \u015fu veya bu \u015fekilde s\u00fcrd\u00fcrmeye devam etmi\u015ftir. Buna g\u00fczel bir \u00f6rnek verebilirim: Orta\u00e7a\u011f ressamlar\u0131 Eukleides geometrisini temel al\u0131p resim sanat\u0131nda perspektif kuram\u0131n\u0131 geli\u015ftirmi\u015flerdir; hem g\u00f6rme duyusunu incelemek hem de belirli nesnelerin b\u00fcy\u00fckl\u00fck ve uzakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirlemek i\u00e7in.<\/p>\n\n\n\n

Son bir not:<\/p>\n\n\n\n

Eukleides, \u201c\u0130ki paralel do\u011fru asla kesi\u015fmez\u201d der ve bu aksiyom y\u0131llarca kabul g\u00f6r\u00fcr. Ge\u00e7en y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda, yani \u00e7ok yak\u0131n bir d\u00f6nemde Rus matematik\u00e7isi ve bilim insan\u0131 Nikolai Lobachevsky (1792-1856), \u201cHi\u00e7 de de\u011fil, mutlaka kesi\u015fmeleri gerekir!\u201d diyerek bu aksiyoma itiraz eder.<\/p>\n\n\n\n

Ve b\u00f6ylelikle, Eukleides-d\u0131\u015f\u0131 geometri olarak bilinen yeni bir geometri do\u011far.(5)<\/sup><\/p>\n\n\n\n

7. Sisaml\u0131 Aristarkus<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Aristarkus, M\u00d6 310-230 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f Sisaml\u0131 Antik Yunan bir g\u00f6kbilimci ve matematik\u00e7i d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Evrenin merkezine d\u00fcnyay\u0131 de\u011fil, g\u00fcne\u015fi koyan g\u00fcn-merkezlilik d\u00fc\u015f\u00fcncesinin bilinen ilk savunucular\u0131ndand\u0131r. Pythagoras\u2019dan etkilendi\u011fi, Copernicus\u2019un da \u00f6nc\u00fcs\u00fc kabul edilir.<\/p>\n\n\n\n

Ahmet Cevizci\u2019ye g\u00f6re, \u201cD\u00fcnya\u2019n\u0131n kendi etraf\u0131nda ve G\u00fcne\u015f\u2019in \u00e7evresinde d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc fikrini geli\u015ftirmi\u015f ve bu konuda ilk isimlerden biri olmu\u015ftur (ve bu y\u00fczden dinsizlikle su\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r).\u201d<\/p>\n\n\n\n

Aristarkus\u2019un g\u00f6r\u00fc\u015fleri 1800 y\u0131l boyunca Aristoteles ve Klaudyos Batlamyus\u2019un yer-merkezli teorileri kar\u015f\u0131s\u0131nda maalesef Copernicus, Kepler ve Newton\u2019un bulu\u015flar\u0131na kadar pek itibar g\u00f6rmemi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar ula\u015fabilen Ay ve G\u00fcne\u015f\u2019in B\u00fcy\u00fckl\u00fckleri ve Uzakl\u0131klar\u0131<\/em> isimli g\u00fcne\u015f merkezli evren modeline dayanan eser Aristarkus\u2019a atfedilir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda, \u201co d\u00f6nemlerde daha hi\u00e7bir g\u00f6k cisminin boyutu bilinmedi\u011finden uzakl\u0131k ve yar\u0131\u00e7aplar\u0131, yer yar\u0131\u00e7ap\u0131 cinsinden vermi\u015ftir. Ay\u2019\u0131n evrelerini takip etmi\u015f buradaki g\u00f6zlemlerinden Ay ve G\u00fcne\u015f uzakl\u0131klar\u0131 oran\u0131n\u0131 bulmu\u015ftur.\u201d G\u00f6kbilimi hakk\u0131nda burada yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar daha sonra Copernicus modeline temel olu\u015fturmu\u015ftur. Kitab\u0131n orijinali kay\u0131p olmas\u0131na ra\u011fmen Kum Hesaplamalar\u0131<\/em> kitab\u0131nda Ar\u015fimed Aristarkus\u2019un ba\u015fka bir \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla ilgili \u015fu bilgiyi aktarmaktad\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\u201cSen (Kral Gelon) senin de bildi\u011fin gibi \u2018evren\u2019 bir\u00e7ok g\u00f6kbilimcinin d\u00fcnyan\u0131n da merkezi olan alana verdi\u011fi isimdir ve yar\u0131\u00e7ap\u0131 d\u00fcnyan\u0131n merkezi ile g\u00fcne\u015fin merkezi aras\u0131ndaki do\u011frunun uzunlu\u011funa e\u015fittir. Bu hesaplama \u015fu ana kadar g\u00f6kbilimcilerin ortak g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr. Fakat Aristarkus\u2019un hipotezler i\u00e7eren kitab\u0131ndaki varsay\u0131mlar\u0131n bir sonucu olarak asl\u0131nda evrenin san\u0131landan \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu iddia ediliyor. Hipoteze g\u00f6re sabit y\u0131ld\u0131zlar ve g\u00fcne\u015f hareket etmezken d\u00fcnya belirli bir y\u00f6r\u00fcngede g\u00fcne\u015fin etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fcyor, g\u00fcne\u015f merkezde yer al\u0131yor ve sabit y\u0131ld\u0131zlar g\u00fcne\u015f ile ayn\u0131 merkezin etraf\u0131nda duruyor.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Bug\u00fcn, Ay\u2019daki kraterlerden birine onun ad\u0131 verilmi\u015ftir: Aristarkus Krateri<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

8. Ar\u015fimed\/Arkhimedes<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ar\u015fimed\/Arkhimedes, M\u00d6 287-212 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f Antik Yunanl\u0131 matematik\u00e7i ve fizik\u00e7i bir filozoftur.<\/p>\n\n\n\n

Hidrostati\u011fin ve mekani\u011fin temelini atm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bir hamamda y\u0131kan\u0131rken buldu\u011fu iddia edilen suyun kald\u0131rma kuvveti ilgili bulu\u015fu en \u00e7ok bilinen bulu\u015fudur. Ayr\u0131ca, pek \u00e7ok matematik tarih\u00e7isine g\u00f6re integral hesab\u0131n kayna\u011f\u0131 da Arkhimedes\u2019tir.<\/p>\n\n\n\n

Tarih\u00e7i Mestrius Plutarkhos (MS 46-120)\u2019un anlat\u0131m\u0131na g\u00f6re Arkhimedes, Roma kuvvetleri Sirak\u00fcza \u015fehrini ele ge\u00e7irdi\u011finde kum \u00fczerinde matematiksel diyagram tasarl\u0131yordu. Romal\u0131 bir asker gelip i\u015fgalci General Marcellus ile tan\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 emreder. Ama Arkhimedes bu teklifi reddeder, problem \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 bitirmesi gerekti\u011fini s\u00f6yler ve ard\u0131ndan da \u201c\u00c7emberlerimi bozma\u201d diye ba\u011f\u0131r\u0131r. Asker buna \u00f6fkelenir ve Arkhimedes\u2019i k\u0131l\u0131c\u0131 ile \u00f6ld\u00fcr\u00fcr. General Marcellus \u00f6l\u00fcm\u00fcne \u00e7ok \u00fcz\u00fcl\u00fcr, \u00f6ld\u00fcren askeri azarlar ve Arkhimedes\u2019in akrabalar\u0131n\u0131 arat\u0131p buldurarak onlara de\u011ferli arma\u011fanlar verir.<\/p>\n\n\n\n

Arkhimedes\u2019in mezar\u0131nda, en sevdi\u011fi matematiksel ispat\u0131n \u00e7izimini g\u00f6steren bir heykel bulunurmu\u015f. Bu \u00e7izim ayn\u0131 y\u00fckseklik ve \u00e7aptaki bir k\u00fcre ve silindirden olu\u015furmu\u015f. Mezar\u0131n yeri bug\u00fcn bilinmiyor.<\/p>\n\n\n\n

Arkhimedes\u2019in mekanik alan\u0131nda yapm\u0131\u015f oldu\u011fu bulu\u015flar aras\u0131nda kald\u0131ra\u00e7lar, makaralar, bile\u015fik makaralar, vidalar, hidrolik vidalar, rulmanlar ve yakan aynalar say\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n

\u0130lk defa denge prensiplerini ortaya koyan bilim insan\u0131 da Arkhimedes\u2019tir.<\/p>\n\n\n\n

\u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131na dayanarak s\u00f6yledi\u011fi \u201cBana bir dayanak noktas\u0131\/kald\u0131ra\u00e7 verin D\u00fcnya\u2019y\u0131 yerinden oynatay\u0131m<\/em>\u201d s\u00f6z\u00fc ona aittir.<\/p>\n\n\n\n

Fizik konusunda yazd\u0131\u011f\u0131 D\u00fczlemlerin Dengesi<\/em> ve Y\u00fczen Cisimler \u00dczerine<\/em> eserlerinde denge prensiplerini ele al\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

D\u00fczlemlerin Dengesi<\/em> eserinde kald\u0131ra\u00e7 kuram\u0131n\u0131n temel ilkesini irdeler. Eukleides\u2019in Elemanlar<\/em> eserinde \u201cba\u015fvurdu\u011fu y\u00f6nteme \u00e7ok benzer, matematik temelli bir y\u00f6ntemle kald\u0131ra\u00e7 ilkesini ispatlamay\u0131 ba\u015far\u0131r; b\u00f6ylelikle de ileride modern fizi\u011fin temelini olu\u015fturacak olan matematik ile mekanik aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131y\u0131 ilk olarak kurar.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Y\u00fczen Cisimler \u00dczerine<\/em> eserinde ise, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde onun ad\u0131yla bilinen \u00fcnl\u00fc hidrostatik ilkesini form\u00fcle eder. K\u0131saca, bir s\u0131v\u0131n\u0131n i\u00e7ine konan bir cisim, yer de\u011fi\u015ftiren s\u0131v\u0131n\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131na e\u015fit bir g\u00fc\u00e7le alttan yukar\u0131ya do\u011fru itilir. Arkhimedes efsaneye g\u00f6re bu bulu\u015funu yapt\u0131\u011f\u0131nda \u201cBuldum! Buldum!<\/em>\u201d diye hayk\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca, Orta\u00e7a\u011f\u2019da \u00e7ok ra\u011fbet g\u00f6ren, Dairenin \u00d6l\u00e7\u00fcm\u00fc<\/em> adl\u0131 k\u0131sa bir incelemesi de var. Bu eserinde \u00fc\u00e7 \u00f6nerme ele al\u0131n\u0131r. Birinci \u00f6nerme dairenin alan\u0131n\u0131n \u03c0 r2<\/sup> oldu\u011funa dair teoremin ispat\u0131d\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00f6nerme ise, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u201cArkhimedes alogaritmas\u0131<\/em>\u201d olarak bilinen \u03c0\u2019nin de\u011ferini yakla\u015f\u0131k olarak hesaplamaya y\u00f6nelik bir y\u00f6ntemi i\u00e7erir.<\/p>\n\n\n\n

Arkhimedes\u2019in eserlerinin \u00e7o\u011fu d\u00f6nemin \u00fcnl\u00fc matematik\u00e7ileriyle yaz\u0131\u015fma bi\u00e7iminde ve tamamen kuramsal i\u00e7eriktedir. Yap\u0131tlar\u0131n\u0131n dokuz tanesinin Yunanca as\u0131llar\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131 da \u0130stanbul\u2019da ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Orta\u00e7a\u011f rahipleri k\u00e2\u011f\u0131t k\u0131tl\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 ya da eski kitaplar\u0131n i\u00e7inde yaz\u0131lanlar\u0131 be\u011fenmezlerse siliyorlar ve \u00fczerine kendi yazacaklar\u0131n\u0131 yaz\u0131yorlard\u0131. \u00dcnl\u00fc Danimarkal\u0131 filolog J. Ludvig Heiberg\u2019e 1906-1908 aras\u0131nda \u0130stanbul\u2019da b\u00f6yle bir kitap g\u00f6sterilir. Bu ara\u015ft\u0131rmac\u0131 de\u011fi\u015fik foto\u011fraf teknikleri sayesinde Ortodoks dua metninin alt\u0131nda Arkhimedes\u2019in eserlerini ke\u015ffeder. Bulunan bu el yazmas\u0131, Arkhimedes\u2019in yedi inceleme eserini i\u00e7erir ve bunlar aras\u0131nda hi\u00e7 bilinmeyen Y\u00f6ntem<\/em>\/Metod<\/em> vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Paolo Del Santo \u201cArkhimedes<\/em>\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda; \u201cBu metnin ke\u015ffedilmesi, Arkhimedes\u2019in eserlerinin tamam\u0131n\u0131n yorumlanmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 te\u015fkil eder, \u00e7\u00fcnk\u00fc b\u00fct\u00fcn di\u011fer inceleme eserleri, teoremlerin nihai form\u00fclasyonundan ve ispat\u0131ndan \u00f6nceki ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na dair neredeyse hi\u00e7bir iz i\u00e7ermez\u201d diye yazmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ve yine Paolo Del Santo, Arkhimedes\u2019in y\u00f6ntemi mekanik alan\u0131ndan \u00f6d\u00fcn\u00e7 alm\u0131\u015f oldu\u011funu belirtir ve Arkhimedes\u2019den \u015fu al\u0131nt\u0131y\u0131 yapar:<\/p>\n\n\n\n

\u201cMekani\u011fin yard\u0131m\u0131yla s\u0131k s\u0131k \u00f6nermeler ke\u015ffettim ve bunlar\u0131 sonradan geometri yoluyla ispatlad\u0131m, \u00e7\u00fcnk\u00fc s\u00f6z konusu y\u00f6ntem ger\u00e7ek anlamda ispat sa\u011flamaz. Bu y\u00f6ntemle meseleler hakk\u0131nda toptan bilgi edinmek ve sonras\u0131nda ispat\u0131 \u00fczerine ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmek, hakk\u0131nda \u00f6nceden hi\u00e7bir bilgi sahibi olmadan ispat\u0131n aranmas\u0131ndan daha kolayd\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n

9. \u0130znikli\/<\/strong> Nicaea\u2019l\u0131 Hipparkhos<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130znikli\/ Nicaea’l\u0131 Hipparkhos, M\u00d6 190-120 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f Antik Yunan bir astronom, co\u011frafyac\u0131 ve matematik\u00e7idir.<\/p>\n\n\n\n

Nicaea (\u0130znik) kentinde do\u011fmu\u015f ve ya\u015fam\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc Rodos\u2019ta ge\u00e7irmi\u015ftir. M\u00d6 120\u2019de Rodos\u2019ta \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Hipparkhos, daireyi 360 e\u015fit par\u00e7aya b\u00f6lerek bunu sistematik olarak kullanan ve matemati\u011fin bir dal\u0131 olan trigonometriyi bulan ilk ki\u015fidir. Trigonometrinin kurucusu olarak kabul edilir. Ama daha \u00e7ok y\u0131ld\u0131zlara ili\u015fkin g\u00f6zlemleriyle tan\u0131n\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u201cAstronomiyle ilgilenmesi bir gece g\u00f6ky\u00fcz\u00fcnde daha \u00f6nce bilinmeyen bir sabit y\u0131ld\u0131z ke\u015ffetmesiyle ba\u015flam\u0131\u015f. Bu bulu\u015fu onu o kadar heyecanland\u0131rm\u0131\u015f ki o zaman dince yasak olmas\u0131na ra\u011fmen \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonuna kadar y\u0131ld\u0131zlar\u0131n kataloglar\u0131n\u0131 (850 kadar) haz\u0131rlam\u0131\u015f.\u201d<\/p>\n\n\n\n

\u201cHipparkhos\u2019un bug\u00fcn h\u00e2l\u00e2 kullan\u0131lan bir ba\u015fka bulu\u015fu da yery\u00fcz\u00fcnde konum belirlemek i\u00e7in enlem ve boylamlar\u0131 kullanmas\u0131d\u0131r.\u201d Dahas\u0131 \u201cg\u00fcn\u00fcm\u00fczden 2000 y\u0131l kadar \u00f6nce ay takvimine g\u00f6re bir ay\u0131n uzunlu\u011funu da asl\u0131ndan bir saniye farkla hesaplayabilmi\u015f\u201d olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Bu anlatt\u0131klar\u0131m\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda daha pek \u00e7ok matematik\u00e7i veya matematikle ilgilenen Antik Yunan filozofu var, ama bu kadar\u0131 yeter. \u015eimdi biraz da Antik Yunan sonras\u0131 filozof ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlere bakal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

\u0130kinci B\u00f6l\u00fcm: \u201cKapal\u0131 D\u00fcnyadan Sonsuz Evrene<\/em>\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Her \u015fey de\u011fi\u015fim halindedir.<\/p>\n\n\n\n

Dinler, d\u00fc\u015f\u00fcnceler, kentler, devletler, uygarl\u0131klar da zamanla de\u011fi\u015fir ve bazen de yok olurlar.<\/p>\n\n\n\n

Antik Yunan site\/\u015fehir devletleri de zaman i\u00e7inde birer birer s\u00f6n\u00fcmlendi; M\u00d6 2. y\u00fczy\u0131lda Yunanistan ve Makedonya birer Roma eyaleti haline geldi. Ve bu yay\u0131lma Romal\u0131lar\u0131n ya\u015fama bi\u00e7imini de\u011fi\u015fime u\u011fratt\u0131. Romal\u0131lar taraf\u0131ndan ele ge\u00e7irilen Yunanistan d\u00fc\u015f\u00fcnsel olarak onlara h\u00e2kim oldu. Romal\u0131 se\u00e7kinler Yunanca d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve Yunanca konu\u015fur oldular. Ama Roma \u0130mparatorlu\u011fu bu arada idari yap\u0131s\u0131n\u0131 hem sa\u011flamla\u015ft\u0131rd\u0131 hem de yayd\u0131. MS 312 y\u0131l\u0131nda Roma \u0130mparatoru Constantinus kilisenin yan\u0131nda yer al\u0131p di\u011fer pek \u00e7ok dinle birlikte H\u0131ristiyanl\u0131\u011fa yasal stat\u00fc kazand\u0131rd\u0131. Bu d\u00f6neme kadar H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n kati bir \u00f6\u011fretisi ve kiliselerin birli\u011fi yoktu. Genel bir H\u0131ristiyanl\u0131k inanc\u0131 vard\u0131. MS 325\u2019te H\u0131ristiyan inanc\u0131n\u0131n etkin ki\u015filikleri Roma \u0130mparatoru Constantinus\u2019un ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda toplanarak Nicaea (\u0130znik) Konsili\u2019nde H\u0131ristiyan kilisesinin ve H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n y\u00f6netim tarz\u0131n\u0131 belirlediler ve H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n temelini att\u0131lar. Constantinus de bu durumu f\u0131rsat bilip hem ruhani h\u00fck\u00fcmranl\u0131\u011f\u0131 ve hem de d\u00fcnyasal imparatorlu\u011fu \u015fahs\u0131nda birle\u015ftirdi. MS 380 y\u0131l\u0131nda da \u00e7ok-tanrc\u0131l\u0131k yasakland\u0131, H\u0131ristiyanl\u0131k\/Katoliklik Roma \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun resm\u00ee dini haline getirildi ve t\u00fcm kurumlar H\u0131ristiyanla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. Sevgiyle, olmad\u0131 \u015fiddetle\/sopayla insanlar H\u0131ristiyan olmaya zorland\u0131.<\/p>\n\n\n\n

J. D. Bernal, Modern \u00c7a\u011f \u00d6ncesi Fizik<\/em>‘te bu olup bitenlerin filozoflar\u0131n ya\u015famlar\u0131nda yaratt\u0131\u011f\u0131 (bug\u00fcn de farkl\u0131 \u015fekillerde farkl\u0131 co\u011frafyalarda zaman zaman ayd\u0131n ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlere varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 hissettiren) etkiyi ve savrulmay\u0131 \u015fu s\u00f6zlerle anlat\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\u201cM.S. 527 y\u0131l\u0131nda \u0130mparator Justinien de Atina\u2019da Platon zaman\u0131ndan beri felsefe \u00f6\u011frenimi yapan t\u00fcm okullar\u0131 kapatm\u0131\u015f, ama filozoflara dokunmam\u0131\u015ft\u0131. \u0130\u015fsiz kalan filozoflar Pers saray\u0131na s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015flar ve Pers \u0130mparatoru\u2019nun Jundishapur\u2019da kendileri i\u00e7in kurdu\u011fu okulda etkinliklerini s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015flerdi. B\u00f6ylece felsefe biliminin de t\u00fcm bask\u0131lara kar\u015f\u0131n yok edilmeyip sadece yer de\u011fi\u015ftirerek s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6r\u00fcyoruz.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Bu geli\u015fmelere paralel olarak Avrupa’da ak\u0131lc\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce ve bilim gerilemeye ba\u015flad\u0131. Kati, bencil, dogmatik inan\u00e7-kaide ve kurallar\u0131n h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde yay\u0131lmas\u0131 ve egemen olmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcndeki t\u00fcm engeller kalkm\u0131\u015f oldu.<\/p>\n\n\n\n

Sonras\u0131nda da H\u0131ristiyanl\u0131k, Avrupa\u2019da Platon ve Aristoteles\u2019in felsefi \u00f6\u011fretisiyle yeniden temellendirilip yeni bir formatla tedav\u00fcle sokuldu.<\/p>\n\n\n\n

Hegel bu geli\u015fmeyi \u015f\u00f6yle ifade etmektedir:<\/p>\n\n\n\n

\u201cYeni Platoncu felsefe daha sonra H\u0131ristiyanl\u0131\u011fa giri\u015f yapm\u0131\u015ft\u0131r ve H\u0131ristiyanl\u0131k i\u00e7erisindeki bir\u00e7ok felsefe yeg\u00e2ne temelleri olarak bu felsefeyi almaktad\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcm bu geli\u015fmelerin neticesinde d\u00fc\u015f\u00fcncenin merkezi Atina\u2019dan Roma\u2019ya kayd\u0131 ve Avrupa d\u00fc\u015f\u00fcncesinin temel dayanaklar\u0131n\u0131\/miras\u0131n\u0131 bundan b\u00f6yle Antik Yunan<\/em>, Roma<\/em> ve Kitab\u0131 Mukaddes<\/em> (Yahudi-H\u0131ristiyanl\u0131k) \u00fc\u00e7lemesi olu\u015fturmaya ba\u015flad\u0131. Orta\u00e7a\u011f diye adland\u0131r\u0131lan bu d\u00f6nem yakla\u015f\u0131k 1000 y\u0131l s\u00fcrd\u00fc: Yunanlar gibi Romal\u0131lar da Bat\u0131\u2019daki zihinsel yap\u0131n\u0131n k\u00f6keninde yer alarak hukuki ve politik model olu\u015fturdu. Sonradan bu politik ve hukuki model t\u00fcm d\u00fcnyaya Roma hukuku ve siyaseti olarak yay\u0131lmaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Karanl\u0131k bir \u00e7a\u011f olarak nitelendirilen Orta\u00e7a\u011f d\u00f6neminde ve sonras\u0131nda, her \u015feye kar\u015f\u0131n deneysel metot d\u00fc\u015f\u00fcnceleri ve belli bir \u00f6l\u00e7\u00fcde olmak \u00fczere matematiksel fizik d\u00fc\u015f\u00fcncesi derinden derine bask\u0131lara ra\u011fmen geli\u015fme g\u00f6sterdi. Araplar\u2019dan \u00f6\u011frenilen hesaplama ilkeleri ve \u201cArap rakamlar\u0131\u201dn\u0131n kullan\u0131m\u0131 ile cebir ve trigonometri Avrupa bilginlerinin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda etkinlik ve kolayl\u0131klar getirdi. Matematik dilinin yetkinle\u015fmesi, mant\u0131k s\u00f6ylemlerindeki zenginlik; R\u00f6nesans, Reform, Ayd\u0131nlanma, \u0130lerleme, \u0130nsan Haklar\u0131 Beyannamesi, Evrim, Devrim, Kar\u015f\u0131-Devrim\u2026 t\u00fcm bunlar Moderniteye giden yolu a\u00e7t\u0131. Co\u011frafi ke\u015fifler, matbaan\u0131n icad\u0131, astronomi alan\u0131nda kullan\u0131lan saatler ve otomatik \u00f6l\u00e7\u00fcm ara\u00e7lar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131n artmas\u0131, teknik alanda ya\u015fanan geli\u015fmeler yer merkezli d\u00fcnya anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n gerilemesine neden oldu. Teolojik sonsuzluk d\u00fc\u015f\u00fcncesi d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme u\u011frayarak yerini uzam\u0131n sonsuzlu\u011fu y\u00f6n\u00fcndeki geometrik bir evren d\u00fc\u015f\u00fcncesine b\u0131rakt\u0131: Zihinsel devrim ya\u015fanarak \u201ckapal\u0131 d\u00fcnyadan sonsuz evrene<\/em>\u201d giden yolun kap\u0131lar\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Bu kap\u0131lar\u0131 a\u00e7\u0131lmas\u0131, \u00e7o\u011funlukla d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve filozoflar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla oldu. Bunlar\u0131n say\u0131lar\u0131 olduk\u00e7a fazla; bu nedenle, Birinci B\u00f6l\u00fcm<\/em>\u2019de oldu\u011fu gibi \u0130kinci B\u00f6l\u00fcm<\/em>\u2019de de sadece matematik\u00e7i olan ve d\u00fc\u015f\u00fcnce tarihine damga vurmu\u015f olanlar\u0131 -bildiklerimi, haklar\u0131nda bilgi toplayabildiklerimi- anlatmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

Antik Yunan sonras\u0131 filozoflar\u0131 anlatmaya ge\u00e7meden \u00f6nce bir a\u00e7\u0131klama ve ard\u0131ndan da bir soru sormak istiyorum:<\/p>\n\n\n\n

Antik Yunan sonras\u0131 matematik\u00e7i filozoflara bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bir\u00e7o\u011funun teolog, rahip, papaz veya dini g\u00f6revli oldu\u011funu g\u00f6rmekteyiz. Sorum \u015fu: Bizde, M\u00fcsl\u00fcman \u00e2limlerden, dini g\u00f6revlilerden ni\u00e7in\/neden hi\u00e7bir matematik\u00e7i bilim insan\u0131 \u00e7\u0131kmam\u0131\u015ft\u0131r acaba?<\/p>\n\n\n\n

Bunu da bir d\u00fc\u015f\u00fcnelim derim.<\/p>\n\n\n\n

Antik Yunan sonras\u0131 matematik\u00e7i filozof ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

1. Klaudyos Batlamyus<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Klaudyos Batlamyus, MS 100-170 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 tahmin edilen \u0130skenderiyeli bir matematik\u00e7i, co\u011frafyac\u0131, astronom ve m\u00fczik teorisyenidir.<\/p>\n\n\n\n

\u201cYunanl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin g\u00f6r\u00fc\u015flerinin yay\u0131lmas\u0131nda B\u00fcy\u00fck \u0130skender ve onu izleyenlerin fetihleri \u00e7ok \u00f6nemli bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Yunan, M\u0131s\u0131r, Babil ve Hint bilimlerinin bir karmas\u0131 olan Helenist d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc Makedonyal\u0131larla birlikte Avrupa, Asya ve Afrika k\u0131talar\u0131na yay\u0131lm\u0131\u015f ve Atina\u2019dan Peking\u2019e ve Fas\u2019a dek uzanan bu dev imparatorlu\u011fun topraklar\u0131 \u00fczerinde ya\u015fayan insanlar Yunan astronomisi ve matemati\u011finin yan\u0131s\u0131ra enlemler ve boylamlar gibi geli\u015fmi\u015f kavramlar\u0131 i\u00e7eren Yunan co\u011frafyas\u0131yla tan\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Bu muazzam co\u011frafyada Helenist d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyle tan\u0131\u015fan yerlerden biri de zaman\u0131n \u0130skenderiye\u2019sidir.<\/p>\n\n\n\n

Klaudyos Batlamyus \u0130skenderiyelidir bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcr, hayat\u0131 hakk\u0131nda fazla bir bilgi bulunmamaktad\u0131r. Yunan as\u0131ll\u0131 bir M\u0131s\u0131rl\u0131 veya M\u0131s\u0131r as\u0131ll\u0131 bir Yunan oldu\u011fu iddia edilmektedir. M\u00fcsl\u00fcman astronomlar 78 ya\u015f\u0131na kadar ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylerler.<\/p>\n\n\n\n

Batlamyus, iki \u00f6nemli yap\u0131t\u0131n yazar\u0131d\u0131r: B\u00fcy\u00fck Bile\u015fim<\/em> ve Co\u011frafya<\/em>. Bu yap\u0131tlar Avrupa\u2019daki Orta\u00e7a\u011f\u2019\u0131n biti\u015finde \u00f6nemli bir yere sahiptirler. Kitaplar\u0131n Latinceye \u00e7evrili\u015fi ancak 12. y\u00fczy\u0131lda yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

B\u00fcy\u00fck Bile\u015fim<\/em> kitab\u0131 Yunan ve Babil uygarl\u0131klar\u0131n\u0131n g\u00f6kbilim bilgilerinin bir derlemesidir. Derlemenin \u00e7o\u011fu kendisinden \u00fc\u00e7 y\u00fczy\u0131l \u00f6nce ya\u015fam\u0131\u015f olan Hiparkus\u2019a dayan\u0131r. Bu eserde D\u00fcnya merkezli<\/em> bir G\u00fcne\u015f Sistemi modeli \u00f6nerilir. Bu model, Copernicus\u2019un G\u00fcne\u015f merkezli<\/em> modeline kadar Bat\u0131 ve \u0130slam d\u00fcnyalar\u0131nda ge\u00e7erli model olarak kabul edilmi\u015ftir. Kitapta ayr\u0131ca d\u00fczlem ve k\u00fcresel trigonometri hakk\u0131nda bir inceleme bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Batlamyus astronomi, matematik, co\u011frafya ve optik alanlar\u0131na muazzam katk\u0131lar yapm\u0131\u015ft\u0131r; ancak o en \u00e7ok astronomi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla tan\u0131n\u0131r. Zaman\u0131na kadar ula\u015fan astronomi bilgisinin sentezini yapm\u0131\u015f ve bunlar\u0131 Matematik Sentezi<\/em> adl\u0131 eserinde toplam\u0131\u015ft\u0131r. Bu eser on \u00fc\u00e7 kitaptan olu\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Batlamyus bu eserinde, ana \u00e7izgileriyle g\u00f6ksel olgular\u0131 anlamland\u0131rmak \u00fczere kurmu\u015f oldu\u011fu geometrik kuram\u0131 tan\u0131tmaktad\u0131r; Aristoteles fizi\u011fini temel alan bu kuramda, evren k\u00fcreseldir ve Yer bu evrenin merkezinde hareketsiz olarak durmaktad\u0131r. \u015eayet g\u00fcnl\u00fck veya y\u0131ll\u0131k g\u00f6r\u00fcn\u00fcmler Yer\u2019in hareketleri sonucunda meydana gelseydi, her \u015fey uzaya sa\u00e7\u0131l\u0131r ve Yer par\u00e7alan\u0131rd\u0131. Ay, Merk\u00fcr, Ven\u00fcs, G\u00fcne\u015f, Mars, J\u00fcpiter, Sat\u00fcrn ve sabit y\u0131ld\u0131zlar Yer\u2019in \u00e7evresinde, muntazam h\u0131zlarla, dairesel hareketler yaparlar. Sabit y\u0131ld\u0131zlar k\u00fcresi evrenin sonudur.<\/p>\n\n\n\n

Batlamyus, ayn\u0131 zamanda, enlem ve boylamlardan, yani bir ba\u015flang\u0131\u00e7 dairesine olan uzakl\u0131klardan s\u00f6z eden ilk bilgindir.<\/p>\n\n\n\n

2. Hypatia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Hypatia, MS 370\u2013415 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f \u0130skenderiyeli bir kad\u0131n matematik\u00e7i ve astronomdur.<\/p>\n\n\n\n

D\u00f6nemin ko\u015fullar\u0131 nedeniyle kad\u0131nlar\u0131n toplumsal ya\u015fama kat\u0131lmalar\u0131 \u00e7ok ender olarak ger\u00e7ekle\u015fse de, Hypatia, kendi d\u00f6neminde ve sonras\u0131nda gerek ki\u015fili\u011fi ve gerekse ya\u015fam hik\u00e2yesiyle toplumsal ya\u015famda ender g\u00f6r\u00fclen kad\u0131nlardan biridir.<\/p>\n\n\n\n

Antik\u00e7a\u011f\u2019da bilim ve felsefe alan\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar ve katk\u0131 sunmas\u0131n\u0131n yan\u0131s\u0131ra Hypatia ayn\u0131 zamanda ilham vericidir; ba\u011fnaz dinsel gericili\u011fin trajik bir \u015fekilde \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc bir kahramand\u0131r. Bu nedenle bilim tarihinde \u00f6nemli bir yeri vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Antik d\u00fcnyan\u0131n bilinen ilk kad\u0131n matematik\u00e7isidir Hypatia. Matematik \u00fczerine bir\u00e7ok kitap yazd\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenmektedir. Bu kitaplardan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze sadece baz\u0131 par\u00e7alar kalabilmi\u015ftir. \u0130skenderiye K\u00fct\u00fcphanesi\u2019nde felsefe, matematik ve astronomi \u00fczerine dersler vermi\u015ftir. Yeni Platonculuk \u00f6\u011fretisine ba\u011fl\u0131 olarak do\u011fay\u0131; mant\u0131k, matematik ve deney ile a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6\u011frencilerine Eukleides\u2019in Elemanlar<\/em> ve Diophantus\u2019un Aritmetik<\/em> eserini \u00f6\u011fretti\u011fi s\u00f6ylenmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca, devrin en g\u00fczel kad\u0131nlar\u0131ndan biridir: G\u00fczelli\u011fi, bilgisi ve akl\u0131 dillere destand\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Hypatia, MS 370\u2019de Roma \u0130mparatorlu\u011fu s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde bulunan \u0130skenderiye\u2019de do\u011fmu\u015ftur. D\u00f6nemin \u00fcnl\u00fc matematik\u00e7isi Theon\u2019un k\u0131z\u0131d\u0131r. \u0130lk e\u011fitimini babas\u0131ndan al\u0131r. Ard\u0131ndan Atina\u2019da ve Roma\u2019da e\u011fitimine devam eder. 400 y\u0131l\u0131nda memleketi \u0130skenderiye\u2019ye geri d\u00f6ner ve \u0130skenderiye K\u00fct\u00fcphanesi\u2019ndeki Platon Okulu\u2019nda ders vermeye ba\u015flar.<\/p>\n\n\n\n

Hypatia bu okulda, Hristiyanl\u0131k, Paganl\u0131k ve Musevilik gibi bir\u00e7ok inanca mensup \u00f6\u011frencisine Platon ve Aristoteles\u2019in \u00f6\u011fretilerini anlat\u0131r\/\u00f6\u011fretir. Bu \u00f6\u011frencileri aras\u0131nda ileride \u0130skenderiye valisi olacak olan Orestus ve Ptolemais\u2019in piskoposu olacak olan Synesius da bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u201cHypatia, \u0130skenderiye\u2019ye Hristiyanl\u0131\u011f\u0131n hakim oldu\u011fu son y\u0131llar\u0131nda Piskopos Cyril, Hypatia\u2019y\u0131 hedef g\u00f6stererek \u0130ncil<\/em>\u2019den yapt\u0131\u011f\u0131 al\u0131nt\u0131lar ile halk\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rtm\u0131\u015f ve Hypatia, halk taraf\u0131ndan \u2018dinsiz<\/em>\u2019 ve \u2018\u015feytan<\/em>\u2019 olarak nitelendirilmi\u015ftir. K\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7erisinde de K\u0131pt\u00ee bir Hristiyan \u00e7etesi taraf\u0131ndan ta\u015flanarak \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Piskopos Cyril, kendisinin de Gibbon\u2019un \u201cskolastik teolojinin \u00f6r\u00fcmceka\u011flar\u0131\u201d dedi\u011fi bir e\u011fitimden ge\u00e7ti\u011fi Nitria manast\u0131rlar\u0131ndan gelen ke\u015fi\u015flerden \u00f6zel bir ordu kurmu\u015ftu. Hypatia\u2019y\u0131 bu \u00f6zel ordu \u00f6ld\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n

Hypatia\u2019n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc hakk\u0131nda bug\u00fcn \u00f6nemli kaynaklardan biri olan Socrates Scholasticus\u2019un 439\u2019da yazd\u0131\u011f\u0131 Historia Ecclesiastica<\/em> adl\u0131 eserdir. Bu esere g\u00f6re olaylar \u015f\u00f6yle geli\u015fir:<\/p>\n\n\n\n

\u201c\u2026Hypatia\u2019n\u0131n s\u0131k s\u0131k Vali Orestus ile g\u00f6r\u00fc\u015fmesi Hristiyanlar\u0131n ho\u015funa gitmiyordu. Hypatia\u2019n\u0131n, Vali Orestus ile Piskopos Cyril\u2019in uzla\u015fmas\u0131n\u0131 engellemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyordu. B\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnen bir grup ba\u011fnaz, Peter ad\u0131ndaki \u00e7ete liderleri ile birlikte Hypatia\u2019n\u0131n evinin \u00f6n\u00fcnde pusuya yatt\u0131lar ve onu beklemeye ba\u015flad\u0131lar. Hypatia eve geldi\u011finde ise onu ka\u00e7\u0131r\u0131p Caesareum ad\u0131ndaki bir kiliseye g\u00f6t\u00fcrd\u00fckten sonra tamamen soydular. Ard\u0131ndan onu ta\u015flayarak \u00f6ld\u00fcrd\u00fcler. Daha sonra Hypatia\u2019n\u0131n par\u00e7alanm\u0131\u015f bedenini al\u0131p Cinaron ad\u0131ndaki bir yerde yakt\u0131lar.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Tabi Hypatia\u2019y\u0131 yakmakla kalmay\u0131p B\u00fcy\u00fck \u0130skender ad\u0131na kurulan g\u00f6rkemli zengin \u0130skenderiye K\u00fct\u00fcphanesi\u2019ni de talan edip y\u0131kt\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n

Hypatia\u2019n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nem genellikle yeni geometrik modellere dayan\u0131larak g\u00f6ky\u00fcz\u00fc olgular\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131klanmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemdir. Ayn\u0131 zamanda bilimlerin \u00f6zerk olmaya ve felsefeden yava\u015f yava\u015f ayr\u0131lmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemdir. Hypatia, d\u00f6nemine ili\u015fkin kendine \u00f6zg\u00fc bir d\u00fc\u015f\u00fcnce dizgesi geli\u015ftirmemi\u015ftir ama bilime \u00e7ok \u00f6nemli katk\u0131lar yapm\u0131\u015ft\u0131r. Geometri ve cebir alan\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar, g\u00f6k cisimlerinin s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131, hidrometrenin bulunmas\u0131, s\u0131v\u0131lar\u0131n yo\u011funluk derecesinin belirlenmesi ve benzer konularda\u2026<\/p>\n\n\n\n

Eserlerinden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fabileni yoktur; fakat Synesius ile yaz\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 mektuplar\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Hypatia\u2019n\u0131n ya\u015fam\u0131, bilime katk\u0131lar\u0131 ve trajik \u00f6l\u00fcm\u00fc onun tarih boyunca unutulmamas\u0131na ve ilgi oda\u011f\u0131 olmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

1884 y\u0131l\u0131nda ke\u015ffedilen bir asteroide Hypatia\u2019ya atfen, 238 Hypatia<\/em> ad\u0131n\u0131n verilmesi, ad\u0131na romanlar ve kitaplar yaz\u0131lmas\u0131 ve 2009 y\u0131l\u0131nda hayat\u0131n\u0131 konu alan Alejandro Amen\u00e1bar\u2019\u0131n y\u00f6netti\u011fi ve Amen\u00e1bar ve Mateo Gil taraf\u0131ndan senaryosu yaz\u0131lan Agora<\/em> adl\u0131 filmin \u00e7ekimini \u00f6rnek verebilirim.<\/p>\n\n\n\n

Ve filmi izlemenizi \u00f6neririm.<\/p>\n\n\n\n

3. Robert Grosseteste<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Robert Grosseteste, 1175-1253 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f Britanyal\u0131 bir teolog, ba\u015fpiskopos ve devlet adam\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

M\u00fctevaz\u0131 bir ailenin \u00e7ocu\u011fudur. Oxford\u2019da ders verme ve y\u00f6neticili\u011finin yan\u0131nda modern bilimin geli\u015fimine \u00f6nemli katk\u0131lar sunmu\u015ftur: Aritmetik ve geometriden politikaya, do\u011fal bilimlerden t\u0131p alan\u0131na kadar bilimin t\u00fcm alanlar\u0131nda etkin \u00e7al\u0131\u015fmalar y\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

\u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve \u00f6rnek ki\u015fili\u011finden dolay\u0131, \u00f6l\u00fcm\u00fcnden \u00f6nce \u0130ngiltere\u2019de sayg\u0131yla an\u0131lan bir aziz durumuna gelmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Grosseteste, Platoncudur. Kendi d\u00f6neminde Aristoteles\u00e7ili\u011fin y\u00fckseli\u015finden \u015fik\u00e2yet\u00e7idir; bu durumu do\u011fru bulmaz. Onun ilgilendi\u011fi \u015fey, bilginin kayna\u011f\u0131 ve nedeni olan ide<\/em>lerdir.<\/p>\n\n\n\n

Jacqueline Russ, Grosseteste\u2019nin matematiksel bilime ge\u00e7i\u015fteki rol\u00fcn\u00fc \u015fu s\u00f6zlerle a\u00e7\u0131klar:<\/p>\n\n\n\n

\u201cPlatoncu olan Grosseteste bilimle ve bilimsel yakla\u015f\u0131mla ilgili \u00e7ok a\u00e7\u0131k bir doktrin geli\u015ftirir. Burada deneysellikle ilgili ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 besleyen \u015fey Yunanlar\u2019daki geometrik metot anlay\u0131\u015f\u0131d\u0131r: Pythagoras\u00e7\u0131lar ve ayn\u0131 zamanda Platon, do\u011fayla ilgili matematiksel bir yorum olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 kendi ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na dahil ederler; zira say\u0131lar do\u011fay\u0131 a\u00e7\u0131klamaya yararlar ve hatt\u00e2 Pythagoras\u00e7\u0131lar\u0131n g\u00f6z\u00fcnde say\u0131lar \u015feylerin \u00f6z\u00fcn\u00fc ifade ederler. Bunun bir sonucu olarak, Grosseteste\u2019in yakla\u015f\u0131m\u0131nda fizi\u011fin matematikle\u015ftirilmesi y\u00f6n\u00fcnde bir e\u011filim ortaya \u00e7\u0131kar. Matematik, bilim insan\u0131na deneysel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda y\u00f6n vermelidir: Bu modern ve temel bir d\u00fc\u015f\u00fcncedir, zira bu durumda deneysel bilginin do\u011frulu\u011funu ve nedenselli\u011fini olu\u015fturan \u015fey matematiktir. Burada olduk\u00e7a \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir at\u0131l\u0131m s\u00f6z konusudur, \u00e7\u00fcnk\u00fc matematiksel fizi\u011fe dair temel nitelikte bir d\u00fc\u015f\u00fcnce, matematikle\u015ftirilebilir ger\u00e7eklik anlay\u0131\u015f\u0131 ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Nitekim bu durum, nitelikler fizi\u011finden (Aristoteles fizi\u011fi) matematiksel bir bilime do\u011fru ya\u015fanan bu ge\u00e7i\u015f, 1604 y\u0131l\u0131nda Galileo ile birlikte insanl\u0131\u011f\u0131n entelekt\u00fcel d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc temsil etmektedir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

K\u0131sacas\u0131, Robert Grosseteste, bilimsel ara\u015ft\u0131rma y\u00f6ntemlerini belirleyerek g\u00fcn\u00fcm\u00fcz bilim ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n temelini atanlardan biridir.<\/p>\n\n\n\n

D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr Roger Bacon, Grosseteste\u2019in \u00f6\u011frencisidir; ve her ikisi de Fransisken tarikat\u0131 \u00fcyesidir.<\/p>\n\n\n\n

4. Albertus Magnus<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Albertus Magnus, 1206-1280 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f Alman bir Dominiken piskoposu ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

\u201cB\u00fcy\u00fck Albert\u201d olarak da bilinir.<\/p>\n\n\n\n

\u00c2limdir, \u201cevrensel bilgin\u201d s\u0131fat\u0131yla an\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Napolili teolog Thomas Aquinas\u2019\u0131n \u00f6\u011fretmeni olmas\u0131 ve Paris \u00dcniversitesi\u2019nde Aristoteles\u00e7ili\u011fi savunmas\u0131yla \u00fcnlenmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

1941 y\u0131l\u0131nda \u00e7\u0131kar\u0131lan bir papal\u0131k ferman\u0131yla \u201ct\u00fcm do\u011fa bilimleriyle u\u011fra\u015fanlar\u0131n koruyucu azizi\u201d ilan edilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Albertus zengin bir Alman soylusunun o\u011fludur. \u0130lk e\u011fitiminden sonra Paris \u00dcniversitesi\u2019nde edebiyat ve toplum bilimleri okur. 1223\u2019te Dominiken tarikat\u0131na girmek i\u00e7in ba\u015fvuruda bulunur. Ailesinin kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmas\u0131na kar\u015f\u0131n tarikata girer. \u00d6\u011frenimini tamamlad\u0131ktan sonra Almanya\u2019n\u0131n de\u011fi\u015fik y\u00f6relerinde ilahiyat dersleri verir. 1260 y\u0131l\u0131nda piskopos olur; Napoli ve Paris \u00dcniversitelerinde teoloji hocal\u0131\u011f\u0131 yapar.<\/p>\n\n\n\n

Britanyal\u0131 bilim insan\u0131 Roger Bacon, d\u00f6nem itibariyle Albertus Magnus\u2019u ve daha bir\u00e7ok \u00fcniversite hocas\u0131n\u0131 be\u011fenmez, onlar\u0131 \u201cotoriter, beceriksiz ve aptal sayar, onlar\u0131 otorite k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc kendinden ama\u00e7 olarak g\u00f6ren, kendi i\u00e7ine d\u00f6n\u00fck ve verimsiz bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ifadesi olarak g\u00f6r\u00fcr.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Albertus Magnus, 1245\u2019te Paris \u00dcniversitesi\u2019ndeki Dominiken manast\u0131r\u0131na g\u00f6nderildi\u011finde, burada Aristoteles\u2019in Yunanca ve Arap\u00e7adan yeni \u00e7evrilmi\u015f eserleriyle ve 12. y\u00fczy\u0131l Arap d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fc \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fcn Aristoteles yorumlar\u0131yla tan\u0131\u015f\u0131r: Ufku de\u011fi\u015fir, felsefeci olur.<\/p>\n\n\n\n

Albertus hem Aristoteles\u2019i ve hem de Platon\u2019u temel alarak \u0130slam ve Yunan felsefe gelene\u011finden yararlan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ona g\u00f6re, \u201cAristoteles\u2019in yaz\u0131lar\u0131nda yararland\u0131\u011f\u0131 y\u00f6ntem, do\u011fan\u0131n ve insan\u0131n bilimsel a\u00e7\u0131dan incelenmesi i\u00e7in tek ge\u00e7erli y\u00f6ntemdir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Ve yine ona g\u00f6re, kuramsal faaliyetlerin temelinde ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir do\u011fa felsefesi yatar. \u201cEvren, y\u0131ld\u0131zlar\u0131n hareketlerinin d\u00fcnya \u00fczerindeki etkilerine ba\u011fl\u0131 do\u011fal yasalarla y\u00f6netilir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Albertus\u2019un Paris\u2019teyken, \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n t\u00fcm bilgi birikimini kapsayacak bir eser yazd\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenmektedir. Aristoteles\u00e7ili\u011fi Avrupa\u2019ya benimsetenlerin ba\u015f\u0131nda da o gelir. \u201cOrta\u00e7a\u011f\u2019da Aristoteles\u2019in oldu\u011fu bilinen ya da onun oldu\u011fu varsay\u0131lan b\u00fct\u00fcn kitaplar \u00fczerine yorum yazan tek bilgin odur.\u201d As\u0131l metinleri kaleme almakla kalmam\u0131\u015f, s\u0131k s\u0131k \u201c\u015ferh\u201dler yazarak kendi g\u00f6zlem, deney ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerini de aktarm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Sonradan \u00f6\u011frencisi Thomas Aquinas d\u00fc\u015f\u00fcncelerini daha da geli\u015ftirip a\u00e7\u0131kl\u0131k getirmeye, teoloji ile Aristoteles metafizi\u011fini uzla\u015ft\u0131rmaya ve ak\u0131l ile inan\u00e7 aras\u0131ndaki ili\u015fkileri \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Albertus Magnus ve Thomas Aquinas\u2019\u0131n olu\u015fturduklar\u0131 bu d\u00fc\u015f\u00fcnceler Yeni-Platoncu ak\u0131m\u0131n yolunu a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Jacqueline Russ, skolastik bu ikilinin \u201cAvrupa\u2019ya \u00f6zg\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcncelerin evrimini bizlere g\u00f6ster\u201ddi\u011fini imler ve \u00f6zellikle de Albertus\u2019un \u201cbir nat\u00fcralist olarak \u00f6zg\u00fcn bir d\u00fc\u015f\u00fcnce geli\u015ftir\u201ddi\u011fini belirtir.<\/p>\n\n\n\n

Albertus\u2019un do\u011fal nesnelerle me\u015fgul olmay\u0131 sevdi\u011fi ve konu\u015fan bir makine de yapt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenir.<\/p>\n\n\n\n

Bitkilerle, hayvanlarla, mineral ve metallerle ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar yapm\u0131\u015ft\u0131r. Baz\u0131 konularda Aristoteles\u2019ten farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc de olmu\u015ftur: Ay\u2019\u0131n yap\u0131s\u0131, elementlerin kimyasal bile\u015fikleri meydana getiri\u015fi ve Demokritos\u2019un atom teorisine bak\u0131\u015f\u0131 gibi\u2026<\/p>\n\n\n\n

Albetus \u00e7ok \u015fey yazm\u0131\u015ft\u0131r. Aristoteles\u2019in Physica<\/em>\/Fizik<\/em> kitab\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 \u015ferhte amac\u0131n\u0131n, do\u011fa bilimlerinin t\u00fcm dallar\u0131n\u0131, mant\u0131k, matematik, astronomi, retorik, ahlak, ekonomi, politika ve metafizi\u011fi okurlar i\u00e7in anla\u015f\u0131l\u0131r k\u0131lmak oldu\u011funu belirtmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

O, \u201cbilgiye giden vahiy ve inan\u00e7 yoluyla felsefe ve bilim yolunu birbirinden ay\u0131r\u0131r. Felsefe ve bilim yolu, yetkinlik derecelerine g\u00f6re ge\u00e7mi\u015f otoriteleri izler, ama ayn\u0131 zamanda g\u00f6zlemden de yararlan\u0131r; ak\u0131l ve d\u00fc\u015f\u00fcnme g\u00fcc\u00fc arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla en \u00fcst d\u00fczeydeki soyutlamalara ula\u015farak ilerler. Albertus\u2019a g\u00f6re bu iki yol birbirine kar\u015f\u0131t de\u011fildir. Biri inan\u00e7, \u00f6b\u00fcr\u00fc ise ak\u0131l i\u00e7in do\u011fru olan ve birbiriyle \u00e7eli\u015fen \u2018iki do\u011fru\u2019 yoktur. Ger\u00e7ekten do\u011fru olan her \u015fey uyum i\u00e7inde birle\u015fmi\u015ftir. H\u0131ristiyan \u00f6\u011fretisinde ancak inan\u00e7 yoluyla ula\u015f\u0131labilecek gizlerin, \u00f6rne\u011fin bireysel ruhun \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc gibi \u00f6\u011fretilerin var olmas\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k \u00f6\u011fretinin \u00f6b\u00fcr yanlar\u0131na hem inan\u00e7, hem ak\u0131l yoluyla ula\u015f\u0131labilir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Hegel, Felsefe Tarihi<\/em> kitab\u0131nda Albertus Magnus ile ilgili ilgin\u00e7 bir anlat\u0131y\u0131 aktar\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\u201cBir efsaneye g\u00f6re, Bakire Meryem\u2019in ba\u015fka \u00fc\u00e7 g\u00fczel kad\u0131nla birlikte ona g\u00f6r\u00fcn\u00fcp onu Felsefe \u00e7al\u0131\u015fmaya te\u015fvik etti\u011fi, onu odun kafal\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan kurtard\u0131\u011f\u0131 ve onun Kiliseyi ayd\u0131nlataca\u011f\u0131 ve bilimle u\u011fra\u015fmas\u0131na ra\u011fmen gene de iman\u0131na ba\u011fl\u0131 bir \u015fekilde \u00f6lece\u011fi vaadinde bulundu\u011fu anlat\u0131l\u0131r; bu ana dek gen\u00e7li\u011finde \u00e7ok al\u0131k ve aptal biri olmu\u015ftu. Ne olduysa bu kehanete uygun ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00f6l\u00fcm\u00fcnden be\u015f sene evvel t\u00fcm felsefesini ne kadar h\u0131zl\u0131 \u00f6\u011frendiyse \u00f6yle h\u0131zl\u0131 unutmu\u015f ve sonra da ger\u00e7ekten ilk y\u0131llar\u0131nda oldu\u011fu gibi odun kafal\u0131l\u0131k ve ortodoksluk i\u00e7inde \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr. Onunla ilgili eski bir s\u00f6z bug\u00fcn de dola\u015f\u0131mdad\u0131r: \u2018Albert h\u0131zl\u0131ca bir e\u015fekken bir filozof ve bir filozofken de bir e\u015fek oldu.\u2019\u201d<\/p>\n\n\n\n

Ama Roger Bacon hi\u00e7 yak\u0131nl\u0131k duymamas\u0131na kar\u015f\u0131n onun hakk\u0131nda olumlu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr: Albertus\u2019un \u201cH\u0131ristiyan bilginlerinin en \u00fcnl\u00fcs\u00fc\u201d oldu\u011funu s\u00f6yler.<\/p>\n\n\n\n

5. Roger Bacon<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Roger Bacon, 1220-1294 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f Britanyal\u0131 bir bilim insan\u0131, matematik\u00e7i, filozof ve Fransisken rahibidir.<\/p>\n\n\n\n

Burada Roger Bacon\u2019\u0131 kendisinden \u00e7ok sonra ya\u015fam\u0131\u015f olan, \u201cBilgi g\u00fc\u00e7 demektir\u201d diyen ve Yeni Atlantis<\/em> roman\u0131n\u0131 yazan Britanyal\u0131 filozof, bilim insan\u0131, hukuk\u00e7u ve devlet adam\u0131 Francis Bacon (1561-1626) ile kar\u0131\u015ft\u0131rmayal\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

Roger Bacon, \u00e7a\u011fda\u015f bilimin deneysel yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n tarihsel bak\u0131mdan erken olgunla\u015fm\u0131\u015f bir temsilcisi olarak kabul edilir. \u0130nsan\u0131n bilgisizli\u011finin nedenleri \u00fczerinde durur. Otoriteye dayanman\u0131n, gelene\u011fin etkisinin, \u00f6nyarg\u0131lar\u0131n ve ki\u015finin cehaletini saklayan s\u00f6zde bilgeli\u011fin, insan\u0131 hakikate ula\u015fmaktan al\u0131koydu\u011funu s\u00f6yler.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6zg\u00fcr fikirleri y\u00fcz\u00fcnden otorite ve din adamlar\u0131yla s\u00fcrekli tart\u0131\u015fmalar ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in 14 y\u0131l hapis yatar. H\u0131ristiyan olmayanlardan -\u00f6zellikle Araplardan- bir\u00e7ok \u015fey \u00f6\u011frenilebilece\u011fini s\u00f6yler. Ona g\u00f6re \u0130bn-i Sina, Aristoteles\u2019den sonraki en b\u00fcy\u00fck filozoftur.<\/p>\n\n\n\n

Oxford\u2019da yasaklamalara ra\u011fmen Aristoteles \u00fczerine b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc dersler veren ve deneysel d\u00fc\u015f\u00fcnceyi tan\u0131tan da Roger Bacon\u2019dur.<\/p>\n\n\n\n

Ama Federica Caldera, \u201cRoger Bacon ve Fransisken Felsefesi<\/em>\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda, Bacon\u2019un kendi k\u00fclt\u00fcr anlay\u0131\u015f\u0131ndan dolay\u0131, Yunanca ve Arap\u00e7adan metinlerin terc\u00fcmesine \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131p ele\u015ftiriler y\u00f6neltti\u011fini ve Felsefe Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 \u00dczerine Derleme<\/em>\u2019sinde de \u015f\u00f6yle yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir:<\/p>\n\n\n\n

\u201cAristoteles\u2019in kitaplar\u0131 \u00fczerinde herhangi bir yetkim olsa, hepsini yakt\u0131r\u0131rd\u0131m, \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar\u0131 incelemek zaman kayb\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fil, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmeyecek kadar b\u00fcy\u00fck yanl\u0131\u015flar\u0131n ve cehaletin yay\u0131lmas\u0131na neden oluyorlar.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Bacon, fizik biliminin matematiksel ve deneysel boyutunu \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131r; bilimin ve bilginin anahtar\u0131n\u0131 matematik bilimlerinde g\u00f6r\u00fcr. Descartes\u2019ten \u00e7ok daha \u00f6nce, ger\u00e7ek\u00e7i ve inand\u0131r\u0131c\u0131 tan\u0131tlamalar\u0131n matematik alan\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcr. Bilimsel y\u00f6ntemin t\u00fcmevar\u0131m ve t\u00fcmdengelimden meydana geldi\u011fini s\u00f6yler. Matematiksel olanla deneysel olan\u0131 birle\u015ftirir ve deneyimin do\u011fadaki gizemleri ke\u015ffetmeye olanak verdi\u011fine, deneysel metodun temelini olu\u015fturdu\u011funa i\u015faret eder.<\/p>\n\n\n\n

Matematik, deneyim, teknik; Bacon\u2019\u0131n g\u00f6z\u00fcnde bilimin kalbini olu\u015fturan \u00fc\u00e7 temel unsurdur. Matemati\u011fin ve ayn\u0131 zamanda tekni\u011fin deneysel bilime giden yolu a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek, yeni bilimin k\u00f6kenlerine ula\u015fmaya olanak veren anlay\u0131\u015f\u0131 olu\u015fturur. Bunun da \u00f6tesinde, Bacon bilgi ile g\u00fcc\u00fc birle\u015ftirir ki bu fazlas\u0131yla modern bir d\u00fc\u015f\u00fcncedir-\u00e7\u00fcnk\u00fc deneysel bilim g\u00fc\u00e7 ve iktidar sa\u011flayan ara\u00e7lar\u0131n yarat\u0131lmas\u0131n\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n

Bacon iyi bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131d\u0131r. Grosseteste\u2019nin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 yak\u0131ndan izler ve \u201cmatematiksel d\u00fc\u015f\u00fcncenin soyut d\u00fczleminden do\u011fal olgular\u0131n somut d\u00fczlemine ge\u00e7i\u015fe izin veren geometrik optik alan\u0131nda da ara\u015ft\u0131rmalar y\u00fcr\u00fct\u00fcr.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Ayr\u0131ca Andrea Bernardoni \u201cRoger Bacon ve Simya<\/em>\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda, Bacon\u2019un simyayla da ilgilendi\u011fini ve \u201csimyac\u0131lar\u0131n \u00fcretti\u011fi yapay alt\u0131n\u0131n do\u011fal alt\u0131ndan daha iyi oldu\u011funu\u201d \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc yazar. Devam\u0131nda da, Bacon\u2019a g\u00f6re, \u201ci\u00e7ilebilir alt\u0131n\u201d, yani \u201calt\u0131n tedavi edici ama\u00e7la dam\u0131tma yoluyla haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131 zaman sadece hasta organizmalar\u0131 iyile\u015ftirmekle kalmaz, \u00f6mr\u00fc uzatma \u00f6zelli\u011fini de kazan\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n

\u0130lgin\u00e7 olan, o d\u00f6nemde Roger Bacon’un kendi yapt\u0131\u011f\u0131 \u201cbir t\u00fcr d\u00fcrb\u00fcnle Oxford\u2019dan bakarak Paris\u2019te olup bitenleri g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc\u201d \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015f olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Roger Bacon’a g\u00f6re, felsefenin g\u00f6revi insan\u0131 Tanr\u0131\u2019n\u0131n bilgisine g\u00f6t\u00fcrmek ve O\u2019nun hizmetine ko\u015fmakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

6. Leonardo da Vinci<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Leonardo da Vinci, 1452-1519 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f \u0130talyan bir ressam ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

da Vinci, tam bir hez\u00e2rfendir, yani pek \u00e7ok farkl\u0131 disiplinde bilgiye sahip biridir. Hani \u201con parma\u011f\u0131nda on marifet var\u201d denilir ya, o bunun da \u00f6tesindedir: Filozoftur, ressamd\u0131r, astronomdur, mimard\u0131r, m\u00fchendistir, mucittir, matematik\u00e7idir, anatomisttir, m\u00fczisyendir, heykelt\u0131ra\u015ft\u0131r, jeologdur, yazard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ve, R\u00f6nesans H\u00fcmanizminin simgelerinden biridir.<\/p>\n\n\n\n

Leonardo da Vinci, Floransal\u0131 bir noter ve toprak sahibi olan Ser Piero\u2019nun evlilik d\u0131\u015f\u0131 \u00e7ocu\u011fudur. Ser Piero\u2019nun e\u015finden \u00e7ocu\u011fu olmay\u0131nca, k\u00f6yl\u00fc bir kad\u0131nla ili\u015fki kurar. Leonardo da Vinci bu k\u00f6yl\u00fc kad\u0131ndan olur. Evlilik d\u0131\u015f\u0131 \u00e7ocuklar\u0131n o d\u00f6nem \u00fcniversiteye gitmesi yasak oldu\u011fundan \u00fcniversite \u00f6\u011frenimi g\u00f6rme \u015fans\u0131 yoktu. Babas\u0131, evinde onu me\u015fru \u00e7ocu\u011fuymu\u015f gibi b\u00fcy\u00fct\u00fcr ve o \u00e7a\u011fa \u00f6zg\u00fc temel e\u011fitimini al\u0131r, yani okuma yazma, biraz da aritmetik \u00f6\u011frenir. Bir\u00e7ok resim ve heykel at\u00f6lyelerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Y\u00fcksek d\u00fczeyde matematik ve geometriyle 30 ya\u015f\u0131na gelince ilgilenmeye ba\u015flar.<\/p>\n\n\n\n

1494 y\u0131l\u0131nda arkada\u015f\u0131 matematik\u00e7i Lacas Pacioli \u0130lahi Oran \u00dczerine<\/em> kitab\u0131n\u0131 bast\u0131r\u0131r, \u00e7izimlerini Leonardo da Vinci haz\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n

Sonras\u0131nda anatomi \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015f\u0131r; insan g\u00f6vdesi ile \u00e7e\u015fitli organlar\u0131n ayr\u0131nt\u0131l\u0131 \u00e7izimlerini i\u00e7erecek \u015fekilde. Bunun yan\u0131nda matematik, optik, mekanik, jeoloji ve botanik konular\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 say\u0131s\u0131z ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 s\u00fcrekli not defterine yazar. Yazd\u0131k\u00e7a da not defterlerinin say\u0131s\u0131 artar.<\/p>\n\n\n\n

Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 onun \u201calg\u0131sal evreni\u201d i\u00e7in veri niteli\u011findedir. \u201cKuvvet ve hareketin, temel mekanik etkenler olarak canl\u0131 ve cans\u0131z do\u011fada g\u00f6r\u00fclen b\u00fct\u00fcn bi\u00e7imleri yaratt\u0131\u011f\u0131na inan\u0131yor, ayr\u0131ca bu g\u00fc\u00e7lerin d\u00fczenli, uyumlu yasalara ba\u011fl\u0131 olarak i\u015fledi\u011fini kabul ediyordu.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Tuttu\u011fu defterler onun bilimsel ara\u015ft\u0131rmac\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131, bulu\u015flar\u0131 da \u00e7a\u011f\u0131ndan \u00e7ok ilerde olan d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131s\u0131n\u0131 ortaya koymaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Leonardo da Vinci sanat\u00e7\u0131 g\u00f6z\u00fcyle do\u011faya bak\u0131p, onun gizemlerini ortaya \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Makinelerin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 da hep ilgisini \u00e7ekmi\u015ftir, makinelerle insan g\u00f6vdesinin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 aras\u0131nda ili\u015fkiler kurmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f ve sonunda da do\u011fadaki en \u00f6nemli \u00f6\u011fenin hareketi sa\u011flayan g\u00fc\u00e7 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesine varm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Giorgio Stabile, \u201cLeonardo da Vinci\u2019de Felsefe ve Bilim<\/em>\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda bu konuyla alakas\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle dile getirir:<\/p>\n\n\n\n

\u201cLeonardo\u2019nun makinelerle bulu\u015fmas\u0131, akademiden de\u011fil de bir zanaat at\u00f6lyesinden \u00e7\u0131k\u0131p mekanik sanatlar\u0131n kuramsal a\u00e7\u0131dan me\u015fruluk kazanmas\u0131 i\u00e7in ilk belirleyici ad\u0131mlar\u0131 atan, bunun i\u00e7in ilk giri\u015fimleri i\u00e7erden yapan, hem Eukleides ve \u00f6zellikle Arkhimedes gibi antik\u00e7a\u011f geometri ve m\u00fchendislik alanlar\u0131n\u0131n klasik ustalar\u0131na (bu \u015fahsiyetler XV. y\u00fczy\u0131lda mimarlar ve makine merakl\u0131lar\u0131 taraf\u0131ndan incelenmi\u015ftir) hem de Luca Pacioli\u2019nin (y.1445-y.1517) ve Floransa \u00e7evresinin Platoncu felsefesine \u00f6nem veren, \u2018e\u011fitim almam\u0131\u015f bir adam\u0131n<\/em>\u2019 bulu\u015fmas\u0131d\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n

\u201cLeonardo\u2019nun as\u0131l orijinalli\u011fi, ayn\u0131 anda hem zanaatk\u00e2r hem de mekanik ve geometri alanlar\u0131nda kuramc\u0131 olmas\u0131nda yatar; o ana kadar hi\u00e7 denenmemi\u015f bir \u015fekilde, uygulamay\u0131 ve deneyleri birle\u015ftirir ve ortaya \u00e7\u0131kan makine kuram\u0131 ayn\u0131 zamanda bir do\u011fa kuram\u0131, bir fizik kuram\u0131 olarak nitelenebilir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Leonardo da Vinci 1519 y\u0131l\u0131nda Fransa\u2019da \u00f6l\u00fcr ve saray\u0131n kilisesi Saint Florentin\u2019e g\u00f6m\u00fcl\u00fcr. Buras\u0131 1789 Frans\u0131z Devrimi<\/em> s\u0131ras\u0131nda hasara u\u011frar, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda da y\u0131k\u0131l\u0131r. Bu nedenle, mezar\u0131n\u0131n yeri bug\u00fcn bilinmemektedir.<\/p>\n\n\n\n

Leonardo da Vinci bir\u00e7ok sanat eserine imza atm\u0131\u015ft\u0131r. Son Ak\u015fam Yeme\u011fi<\/em> ve Mona Lisa<\/em> adl\u0131 yap\u0131tlar\u0131 en tan\u0131nm\u0131\u015f ve etkili resimleridir. Ama yapmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc veya tasarlad\u0131\u011f\u0131 resim, heykel ve daha ba\u015fka \u015feylerin \u00e7o\u011funu \u00e7e\u015fitli nedenlerle tamamlayamam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bir t\u00fcccar\u0131n e\u015finin portresi olan Mona Lisa<\/em>\u2019n\u0131n y\u00fcz\u00fcndeki gizemli g\u00fcl\u00fcmseme y\u00fczy\u0131llar boyunca sanat\u00e7\u0131 ve bilim insanlar\u0131n\u0131n ilgisini \u00e7ekti\u011fi gibi, bug\u00fcn de fazlas\u0131yla \u00e7ekmektedir.<\/p>\n\n\n\n

\u201cResim bir bilimdir ve t\u00fcm bilimler matemati\u011fe dayan\u0131r. \u0130nsan\u0131n ortaya koydu\u011fu hi\u00e7bir \u015fey matematikte yerini bulmaks\u0131z\u0131n bilim olamaz<\/em>\u201d s\u00f6z\u00fc ona aittir.<\/p>\n\n\n\n

K\u0131sacas\u0131, Leonardo da Vinci \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n \u00f6tesinde bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcr. Bu \u00f6zelli\u011fini Jacqueline Russ \u015f\u00f6yle anlat\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\u201cDescartes ve Galileo\u2019dan \u00f6nce, Leonardo da Vinci nitelik ve \u00f6z gibi kavramlar\u0131 y\u0131kar ve uzam kavram\u0131 \u00fczerinden d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flar. Leonardo\u2019yla birlikte, ger\u00e7ekli\u011fi gizemli g\u00fc\u00e7lerin bir oyunu olarak a\u00e7\u0131klayan Aristoteles\u00e7ilerden uzakla\u015f\u0131r\u0131z. A\u011f\u0131rl\u0131k veya hafiflik olgular\u0131, birer nitelik veya \u00f6z olmaktan uzakt\u0131r ve matematiksel olarak a\u00e7\u0131klan\u0131r. Bilgiye giden yol matematikten ge\u00e7er. [\u2026] Aristoteles\u2019in teorisine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131karken a\u011f\u0131rl\u0131k yasalar\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmaya ba\u015flayan Galileo bu modern bilim anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n tamamlay\u0131c\u0131s\u0131 olur.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Leonardo\u2019nun bir mucit olarak dehas\u0131, analitik becerisinden geliyor. Kuramlar\u0131n\u0131 olu\u015ftururken k\u0131s\u0131mlar\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve geometrik analizi, genel kurallar\u0131n ke\u015ffedilmesini sa\u011flayacak olan akl\u0131 \u00f6n planda tutar. Kurallar\u0131 da, \u201cbi\u00e7imlerin geometrisinde ve a\u011f\u0131rl\u0131kla g\u00fc\u00e7lerin matematiksel kan\u0131tlarla, ak\u0131lc\u0131 olarak teyit edilebilen orant\u0131s\u0131nda\u201d belirlemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u201cLeonardo\u2019ya g\u00f6re mekanik, \u2018matematik bilimlerinin cenneti\u2019ni temsil eder, \u00e7\u00fcnk\u00fc hem nihai sebeplerin ve temellerinin bilgisi hem de in\u015faat ilkelerini \u00fcreten bilim anlam\u0131nda matemati\u011fin meyvelerinin tad\u0131 ancak mekani\u011fin verimli bah\u00e7esinde \u00e7\u0131kar. [\u2026] Leonardo\u2019ya g\u00f6re sebepler matematikseldir ve onlar konusunda bilgi sahibi olunca do\u011fan\u0131n yasalar\u0131na sahip olunur. Matematiksel a\u00e7\u0131klamalar\u0131n \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn anla\u015f\u0131lmas\u0131yla, Galilei\u2019yle ve modern fizi\u011fin do\u011fu\u015fuyla sonu\u00e7lanacak olan, zanaatlar\u0131n teknolojiye, teknolojinin de bilime d\u00f6n\u00fc\u015fme s\u00fcreci ba\u015flar.\u201d<\/p>\n\n\n\n

7. Nicolas Copernicus\/Kopernikus<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nicolas Copernicus, 1473-1543 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f Polonyal\u0131 bir matematik\u00e7i, bilim insan\u0131 ve astronomdur.<\/p>\n\n\n\n

Kendisi Katolik piskopos dan\u0131\u015fman\u0131d\u0131r. Bo\u015f zamanlar\u0131nda matematik, astronomi ve harita bilimi ile ilgilenir. \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131 sonras\u0131nda modern astronominin kurucusu, \u201cbabas\u0131\u201d olarak kabul g\u00f6r\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Copernicus, piskopos olan amcas\u0131n\u0131n deste\u011fiyle Polonya\u2019da Krak\u00f3w\u2019da \u00f6\u011frenim g\u00f6r\u00fcr. Daha sonra yakla\u015f\u0131k \u00fc\u00e7 y\u0131l boyunca \u0130talya-Bologna\u2019da kal\u0131r; matematik, astronomi, hukuk, felsefe ve t\u0131p \u00f6\u011frenimi g\u00f6r\u00fcr ve Polonya\u2019ya geri d\u00f6nmeden \u00f6nce de Roma\u2019da matematik dersleri verir.<\/p>\n\n\n\n

Sonras\u0131nda, \u201cR\u00f6nesans d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerine yak\u0131\u015f\u0131r bi\u00e7imde devrimci g\u00f6r\u00fc\u015flere sahip olan Copernicus\u201d yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarla, g\u00f6ksel sisteme ili\u015fkin yer-merkezcilik anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 y\u0131kar ve yery\u00fcz\u00fcn\u00fc \u201cd\u00fcnyan\u0131n\u201d merkezi olmaktan \u00e7\u0131kar\u0131r, evreni bilinen s\u0131n\u0131rlar\u0131n \u00e7ok \u00f6tesine ta\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Notlar\u0131nda da gezegenleri harika bir \u015fiirsel anlat\u0131mla tan\u0131mlar:<\/p>\n\n\n\n

\u201cHer\u015feyin tam ortas\u0131nda G\u00fcne\u015f taht\u0131nda oturur ve t\u00fcm g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fc ayd\u0131nlat\u0131r. Tap\u0131naklar\u0131n bu en g\u00f6rkemlisinde \u0131\u015f\u0131klar\u0131n en parla\u011f\u0131n\u0131 koyacak bundan daha iyi bir yer olabilir mi? \u0130nsanlar\u0131n G\u00fcne\u015f\u2019e, B\u00fcy\u00fck Zeka, Evrenin Kral\u0131 gibi adlar yak\u0131\u015ft\u0131rm\u0131\u015f olmalar\u0131 bo\u015funa de\u011fildir. Hermes Trismegistus G\u00fcne\u015f\u2019e g\u00f6r\u00fcnen tanr\u0131 ad\u0131n\u0131 vermi\u015f. Sophocles ise Electra\u2019s\u0131nda ondan Her\u015feyi g\u00f6ren olarak bahsetmi\u015ftir. B\u00f6ylece G\u00fcne\u015f taht\u0131nda oturur ve \u00e7evresinde dola\u015fan \u00e7ocuklar\u0131n\u0131, yani gezegenleri y\u00f6netir. Ay D\u00fcnya\u2019n\u0131n hizmetindedir. Aristoteles\u2019in de Animalibus\u2019unda dedi\u011fi gibi D\u00fcnya ve Ay g\u00f6ky\u00fcz\u00fcndeki en yak\u0131n dostlard\u0131r. D\u00fcnya G\u00fcne\u015f\u2019ten hamile kal\u0131r ve her y\u0131l yeni ba\u015ftan Do\u011fay\u0131 do\u011furur.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Copernicus\u2019un yapt\u0131\u011f\u0131 bu devrim, o d\u00f6nemde bir t\u00fcr kriz ya\u015fayan zihinlerde b\u00fcy\u00fck bir \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k yarat\u0131r: Yeni kozmolojik d\u00fc\u015f\u00fcnceler her \u015feyi \u015f\u00fcpheli, zorlu, sorunlu ve d\u00fczensiz hale getirir.<\/p>\n\n\n\n

Copernicus, d\u00fcnyan\u0131n k\u00fcresel oldu\u011funu ve d\u00fczg\u00fcn bir hareketle g\u00fcne\u015fin \u00e7evresinde d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc matematiksel olarak kan\u0131tlamak amac\u0131yla Phytagoras\u2019\u0131n sisteminden yararlanm\u0131\u015ft\u0131r; ama ke\u015ffinin i\u00e7erdi\u011fi, yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn ve dolay\u0131s\u0131yla insan\u0131n evrenin merkezinde olmad\u0131\u011f\u0131 sonucundan dolay\u0131, \u00f6zellikle dinsel \u00e7evrelerden gelen yo\u011fun bir muhalefetle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

1543 y\u0131l\u0131nda G\u00fcne\u015f Sisteminin G\u00fcne\u015f’in \u00e7evresinde d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6steren G\u00f6k Cisimlerinin<\/em> Devinimleri<\/em> kitab\u0131n\u0131 bitirir Copernicus. D\u00f6nemin gelene\u011fine uyarak kitab\u0131 onaylamas\u0131 i\u00e7in Papa\u2019ya sunar. Kitap Protestan bir yay\u0131mc\u0131 taraf\u0131ndan bas\u0131lmas\u0131na ra\u011fmen Papa yine de kitab\u0131 onaylar. Fakat d\u00f6nemin etkili \u015fahsiyetlerinden olan Protestanl\u0131\u011f\u0131n babas\u0131 Martin Luther, Copernicus’un bulu\u015funun \u201cKutsal Kitaba ayk\u0131r\u0131 ve ho\u015fg\u00f6r\u00fclmez\u201d oldu\u011funu ilan eder. 1616’ya gelindi\u011finde ise, Roma Katolik Kilisesi “D\u00fcnyan\u0131n hareket etti\u011fini” ileri s\u00fcren t\u00fcm kitaplar\u0131 lanetler.<\/p>\n\n\n\n

Copernicus insanlar\u0131n zihnini buland\u0131r\u0131r, ama bunun nedeni sonsuzluk s\u00f6ylemi de\u011fildir: Copernicus\u2019un d\u00fcnyas\u0131 sonludur. Polonyal\u0131 bilgin, sonlu bir kozmoloji anlay\u0131\u015f\u0131 i\u00e7erisinde, Batlamyus\u2019un sisteminin ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 eksiklikleri fark eder ve yermerkezcilikten g\u00fcnmerkezcili\u011fe ge\u00e7er. Copernicus\u2019un sisteminde d\u00fcnyan\u0131n \u00e7ap\u0131 Orta\u00e7a\u011f\u2019da kabul g\u00f6ren d\u00fcnyan\u0131n \u00e7ap\u0131ndan iki bin kat daha b\u00fcy\u00fckt\u00fcr; fakat bununla birlikte Copernicus\u2019un astronomi sistemi sonlu bir sistem olmaya devam eder: Copernicus hi\u00e7bir zaman \u201cg\u00f6zle g\u00f6r\u00fcnen d\u00fcnyan\u0131n, sabit y\u0131ld\u0131zlar bar\u0131nd\u0131ran \u2018d\u00fcnyan\u0131n\u2019 sonsuz oldu\u011funu s\u00f6ylememi\u015ftir, yaln\u0131zca \u00f6l\u00e7\u00fclemez oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015ftir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarla Copernicus \u201cyeni Batlamyus\u201d olarak selamlan\u0131r ama \u00fcniversite \u00e7evrelerinde \u00e7ok az kabul g\u00f6r\u00fcr. Batlamyus\u2019un kozmolojik modeli bir\u00e7ok g\u00f6kbilimciyi tatmin etmeye devam eder; Baltamyus\u2019un modelinin ge\u00e7erlili\u011fini yitirmesi i\u00e7in, gezegenlerinin y\u00f6nergelerinin ger\u00e7ek nitelikleri konusunda Kepler\u2019in yapt\u0131\u011f\u0131 ke\u015fifleri beklemek gerekecektir. Copernicus\u2019un geli\u015ftirdi\u011fi model \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir yank\u0131 uyand\u0131r\u0131r; \u00f6yle ki, Kilise Copernicus\u2019un kozmoloji d\u00fc\u015f\u00fcncesini ancak 1616 y\u0131l\u0131nda, yani yay\u0131mland\u0131ktan 72 y\u0131l sonra yasaklama yoluna gitmi\u015ftir. Dolay\u0131s\u0131yla, \u00fcniversiteler Batlamyus\u2019un doktrinini \u00f6\u011fretmeye devam eder ve Copernicus \u00e7ok az taraftar bulur.<\/p>\n\n\n\n

\u0130ngiliz ozan\u0131 John Donne Kardinal Ignatius<\/em> adl\u0131 eserinde Copernicus ile ilgili harika bir \u00f6yk\u00fc anlat\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bu \u00f6yk\u00fcye g\u00f6re \u00f6b\u00fcr d\u00fcnyan\u0131n ileri gelenleri bir toplant\u0131 yaparak cehenneme bir y\u00f6netici se\u00e7meyi kararla\u015ft\u0131r\u0131rlar. Adaylarda aranan tek ko\u015ful \u00f6lmeden \u00f6nce d\u00fcnyan\u0131n ba\u015f\u0131na \u00e7ok b\u00fcy\u00fck dertler a\u00e7m\u0131\u015f olmalar\u0131d\u0131r. Herkes tek tek s\u00f6z al\u0131p hayattayken yapm\u0131\u015f oldu\u011fu k\u00f6t\u00fcl\u00fckleri anlat\u0131r. Bu arada Copernicus da aday oldu\u011funu a\u00e7\u0131klay\u0131nca Ignatius buna kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar ve bir astronomun cehennemde i\u015fi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Copernicus \u015f\u00f6yle der: \u201c\u015eimdiye dek konu\u015fanlar d\u00fcnyada yapm\u0131\u015f olduklar\u0131 k\u00f6t\u00fcl\u00fckleri anlatt\u0131lar. Oysa ben t\u00fcm evrenin alt\u0131n\u0131 \u00fcst\u00fcne getirdim, bundan daha k\u00f6t\u00fc ne olabilir?\u201d Ignatius\u2019un yan\u0131t\u0131 \u015f\u00f6yle olur: \u201cSen sadece bir varsay\u0131m a\u00e7\u0131klad\u0131n. Bunda bir k\u00f6t\u00fcl\u00fck yok, zira varsay\u0131mlar\u0131n insanlara bir zarar\u0131 dokunmaz. Ama e\u011fer varsay\u0131m\u0131n Papa taraf\u0131ndan lanetlendiyse art\u0131k varsay\u0131m olmaktan \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve do\u011frulu\u011fu kan\u0131tlanm\u0131\u015f demektir. \u0130\u015fte o zaman sen de cehenneme gidebilirsin, seni lanetleyen Papa da.\u201d<\/p>\n\n\n\n

G\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn sonsuz bir bi\u00e7imde yay\u0131lmas\u0131: Herhangi bir bilimsel e\u011fitimi olmayan bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr olan Giordano Bruno gibi cesur zihinlerin geli\u015ftirdi\u011fi bir d\u00fc\u015f\u00fcncedir.<\/p>\n\n\n\n

Giordano Bruno\u2019da bunu g\u00f6rece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n

8. Gerolama Cardano<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Gerolama Cardano, 1501-1576 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f \u0130talyan bir hekim, matematik\u00e7i ve astrologdur.<\/p>\n\n\n\n

Cebir tarihinde \u00f6nemli bir yeri vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Tif\u00fcs hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n ilk klinik tan\u0131m\u0131n\u0131 da o yapm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u201cSonsuz hareket olanaks\u0131zd\u0131r<\/em>\u201d teorisi ona aittir.<\/p>\n\n\n\n

Cardano, gayri me\u015fru olarak 1501 y\u0131l\u0131nda Pavia\u2019da d\u00fcnyaya gelir. Pavia\u2019da ba\u015flayan e\u011fitimini Padova\u2019da tamamlar ve 1526\u2019da t\u0131p hekimi unvan\u0131n\u0131 al\u0131r. 1534\u2019te Milano\u2019ya yerle\u015fir ve burada matematik \u00f6\u011fretmenli\u011fi yap\u0131ncaya kadar yoksulluk i\u00e7inde ya\u015far. 1539\u2019da Milano Hekimler Kolejine kabul edilir ve sonras\u0131nda hekim olarak \u00fcn\u00fc h\u0131zla yay\u0131l\u0131r. Avrupa\u2019n\u0131n bir\u00e7ok kral ve krali\u00e7esi taraf\u0131ndan aranan hekim durumuna gelir ama saray hekimli\u011fini kabul etmeyip Pavia\u2019da t\u0131p profes\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tercih eder.<\/p>\n\n\n\n

Hegel, Felsefe Tarihi<\/em> adl\u0131 eserinde, Cardano\u2019nun ya\u015fam\u0131 i\u00e7 ve d\u0131\u015f \u00e7ok \u00e7e\u015fitli talihsizlikler zinciridir der ve kendi d\u00f6neminde d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda \u00fcn kazanm\u0131\u015f oldu\u011funu belirtir. Devam\u0131nda da; Cardano\u2019nun g\u00fcnahlar\u0131n\u0131 s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 bir \u015fekilde itiraf etti\u011fi ve onlar \u00fczerine olas\u0131 en a\u011f\u0131r yarg\u0131da bulundu\u011fu Ya\u015fam\u0131m \u00dczerine<\/em> kitab\u0131nda kendi ki\u015fisel tarihini anlatt\u0131\u011f\u0131n\u0131, kendi karakterini betimledi\u011fini yazar. Cardano bu kitab\u0131nda: Annesinin ona hamileyken d\u00fc\u015f\u00fck yapmak amac\u0131yla iksirler i\u00e7ti\u011fini, daha meme emiyorken meme veren s\u00fctannenin vebadan \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, babas\u0131n\u0131n kendisine \u00e7ok sert davrand\u0131\u011f\u0131n\u0131, kimi zaman sefalet kimi zaman da l\u00fcks i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131; daha sonra kendini bilime verdi\u011fini, t\u0131p doktoru oldu\u011funu ve \u00e7ok seyahat etti\u011fini, \u00fcnlendi\u011fini, Bologna\u2019da iki y\u0131l hapis yatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve deh\u015fet verici i\u015fkencelere u\u011frad\u0131\u011f\u0131n\u0131\u2026 anlat\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Yine Hegel onun hakk\u0131nda \u015fu yarg\u0131da bulunur: \u201cCardano kendi i\u00e7erisinde derin derin d\u00fc\u015f\u00fcnen ama ayn\u0131 zamanda en \u00e7eli\u015fkili \u015fekillerde birdenbire \u015fiddete meylediveren son derece vah\u015fi bir do\u011fa ta\u015f\u0131yordu; i\u00e7inde ayr\u0131ca t\u00fcketici bir dinginsizlik kayn\u0131yordu\u201d der. Ve Ya\u015fam\u0131m \u00dczerine<\/em> kitab\u0131nda kendi karakterine ili\u015fkin sundu\u011fu betimlemeleri \u015fu s\u00f6zlerle aktar\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\u201cDo\u011fu\u015ftan felsefi ve bilimsel tipte bir zihnim var; n\u00fcktedan, zarif, terbiyeli, l\u00fcksten anlayan, e\u011flenceli, dindar, vefak\u00e2r, bilgelik a\u015f\u0131\u011f\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnceli, giri\u015fken, \u00e7al\u0131\u015fkan, yard\u0131msever, rekabet\u00e7i, yarat\u0131c\u0131, kendi kendini e\u011fitmi\u015f biriyim. Ola\u011fan\u00fcst\u00fc \u015feyler yapma \u00f6zlemi ta\u015f\u0131yorum, cing\u00f6z, hin, amans\u0131z, s\u0131rlar konusunda usta, ay\u0131k, \u00f6zenli, umursamaz, \u00e7enebaz, dini k\u00fc\u00e7\u00fcmseyen, kinci, haset, melankolik, k\u00f6t\u00fcc\u00fcl, hain, b\u00fcy\u00fcc\u00fc, sihirbaz, mutsuz biriyim; aileme kar\u015f\u0131 nobran\u0131m, \u00e7ileciyim, \u00e7ekilmezim, ha\u015finim, m\u00fcneccimim, k\u0131skanc\u0131m, a\u011fz\u0131 bozu\u011fum, bir iftirac\u0131y\u0131m, uysal\u0131m, hercaiyim; bende bu t\u00fcr \u00e7eli\u015fkili do\u011falar ve davran\u0131\u015flar bulunmaktad\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Ama ne olursa olsun, Cardano, Hegel\u2019in de belirtti\u011fi gibi matematikte \u00e7ok \u00f6nemli bir isimdir. Ayn\u0131 zamanda o, zaman\u0131n\u0131n t\u0131bbi g\u00f6r\u00fc\u015flerini ve uygulamalar\u0131n\u0131 \u015fiddetle ele\u015ftirendir. T\u0131bbi te\u015fhislerin otopsi yoluyla do\u011frulanmas\u0131 gerekti\u011fini savunan ve b\u00f6ylece patolojik anatominin geli\u015fimine \u00e7ok \u00f6nemli katk\u0131 sunanlardan biridir.<\/p>\n\n\n\n

Esas \u00fcn\u00fcn\u00fc hekim olu\u015fundan daha ziyade matematikle ilgili yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan al\u0131r. 1539\u2019da aritmetik konusunda konferanslar\u0131n\u0131 toplad\u0131\u011f\u0131 iki kitap ve bunlardan daha da \u00f6nemlisi Matematik Uygulamas\u0131<\/em> ve<\/em> \u00d6zel \u00d6l\u00e7\u00fcmler<\/em>\u2019i yay\u0131mlar. Arkas\u0131ndan da 1545\u2019te XVI. y\u00fczy\u0131l\u0131n belli ba\u015fl\u0131 matematik eserlerinden biri olan B\u00fcy\u00fck Sanat veya Cebir Kurallar\u0131\u2019<\/em>n\u0131 yay\u0131mlar. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc dereceden denklemlerin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in \u015fu ana dek sahip oldu\u011fumuz tek kural\u0131 h\u00e2l\u00e2 ona bor\u00e7luyuz. \u015eans Oyunlar\u0131 veya Zar Oyununun Kitab\u0131<\/em> adl\u0131 eserinde ise Blaise Pascal ve Pierre de Fermat\u2019dan y\u00fczy\u0131l \u00f6nce, ilk sistematik olas\u0131l\u0131k hesaplar\u0131n\u0131 ortaya koymu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

1570\u2019de, \u0130talya\u2019n\u0131n ho\u015fg\u00f6r\u00fcs\u00fczle\u015fen ortam\u0131nda Cardano\u2019nun felsefi ve astroloji hakk\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fcnce ve uygulamalar\u0131 ku\u015fku uyand\u0131rmas\u0131 nedeniyle, sapk\u0131nl\u0131k ve e\u015fcinsellikle, yerle\u015fik dini kural ve uygulamalara kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmakla su\u00e7lan\u0131r. Tutuklan\u0131r. Kardinal Boromeo\u2019nun arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 sayesinde k\u0131sa bir d\u00f6nem hapis yatt\u0131ktan sonra, g\u00f6r\u00fc\u015flerinden d\u00f6nme ko\u015fuluyla ba\u011f\u0131\u015flan\u0131r. Ama \u00fcniversitedeki i\u015fini ve kitap yay\u0131mlama hakk\u0131n\u0131 kaybeder. \u00d6lmeden \u00f6nce, 74 ya\u015f\u0131ndayken itiraflar\u0131n\u0131 da i\u00e7eren Ya\u015fam\u0131m \u00dczerine<\/em> otobiyografisini yazar.<\/p>\n\n\n\n

Cardano r\u00fcyalarla da ilgilenmi\u015ftir. Antonio Clericuzio onu tan\u0131tan yaz\u0131s\u0131nda bu konuda \u015funlar\u0131 yazar: \u201cCardano r\u00fcyan\u0131n nedenlerini (do\u011fal olsun, do\u011fa\u00fcst\u00fc olsun) ve yorumlar\u0131n\u0131 incelemeye b\u00fcy\u00fck \u00f6nem verir. Ona g\u00f6re r\u00fcya deneyimi s\u0131radan deneyimlere eklenir ve do\u011fal veya do\u011fa\u00fcst\u00fc olgular\u0131n engin \u00e7e\u015fitlili\u011fine dair bilgilerin geli\u015ftirilmesine izin verir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

1550\u2019de, ansiklopedik nitelikte do\u011fa felsefesi hakk\u0131nda \u0130ncelikler \u00dczerine<\/em> kitab\u0131n\u0131 yazar. Bu kitab\u0131nda \u00e7ok say\u0131da do\u011fal olguyu inceler ve bunlara dair \u00f6zg\u00fcn yorumlar yapar.<\/p>\n\n\n\n

Cardano, Aristoteles\u00e7i felsefeyi \u015fiddetle ele\u015ftirir. Y\u00f6neltti\u011fi ele\u015ftirilerden biri, \u201cBu kadar y\u00fczy\u0131l boyunca insanl\u0131\u011fa herhangi bir faydas\u0131n\u0131n dokunmam\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Cardano makinelerin i\u015fleyi\u015fini de incelemi\u015ftir: Devir halindeki iki aks aras\u0131nda hareketi art\u0131rmaya izin veren oynak eklemin (Cardano eklemi), Cardano s\u00fcspansiyonu<\/em>\u2019nun ve \u015fifreli kilidin icad\u0131n\u0131 da ona bor\u00e7luyuz.<\/p>\n\n\n\n

9. Giordano Bruno<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Giordano Bruno, 1548-1600 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f \u0130talyan bir matematik\u00e7i, astronom ve filozoftur.<\/p>\n\n\n\n

D\u00fc\u015f\u00fcnce tarihinin \u00f6nemli isimlerinden biridir.<\/p>\n\n\n\n

Evrenin sonsuzlu\u011funu ve birden \u00e7ok \u201cd\u00fcnya\u201dn\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunmu\u015f ve bu kuram\u0131yla \u00e7a\u011fda\u015f bilime \u00f6nc\u00fcl\u00fck etmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Bruno, Napoli Krall\u0131\u011f\u0131nda d\u00fcnyaya gelir. 1565 y\u0131l\u0131nda Dominikenlerin yan\u0131na yerle\u015fir ve orada felsefe, teoloji e\u011fitimi g\u00f6r\u00fcr. 1572 y\u0131l\u0131nda papaz olarak g\u00f6revlendirilir. 1575 y\u0131l\u0131nda teoloji doktoru unvan\u0131n\u0131 al\u0131r. Sapk\u0131nl\u0131kla su\u00e7land\u0131ktan ve dinsizlik iddias\u0131yla yarg\u0131land\u0131ktan sonra g\u00f6revini b\u0131rakarak \u0130talya\u2019dan ka\u00e7ar, Roma\u2019dan Cenevre\u2019ye ge\u00e7er. Orada Kalvinistler taraf\u0131ndan tutuklan\u0131r ve bu nedenle Protestanl\u0131\u011fa ge\u00e7mek zorunda kal\u0131r. Daha sonra Toulouse\u2019da, ard\u0131ndan Paris\u2019te ve Londra\u2019da bulunur.<\/p>\n\n\n\n

Londra\u2019da bulundu\u011fu s\u00fcre i\u00e7erisinde, Evrenin ve D\u00fcnyalar\u0131n Sonsuzlu\u011fu \u00dczerine<\/em> eserini ve 1584 y\u0131l\u0131nda Paris\u2019te yay\u0131mlanan Nedenler, \u0130lkeler ve Birlik \u00dczerine<\/em> adl\u0131 eserini yazar.<\/p>\n\n\n\n

Copernicus\u2019un d\u00fc\u015f\u00fcnsel miras\u00e7\u0131s\u0131 olan bu ke\u015fi\u015f filozof, yani Bruno, \u201c1592 y\u0131l\u0131nda bir \u0130talyan soylusunun davetini kabul eder; Venedik\u2019e geri d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde Engizisyona ihbar edilir ve oradan Roma\u2019ya g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr. O andan sonra, yedi y\u0131l s\u00fcrecek olan i\u015fkencelerle dolu bir yarg\u0131lama s\u00fcreci ba\u015flar. Galileo\u2019dan bile daha cesur davranan Bruno d\u00fc\u015f\u00fcncelerinden vazge\u00e7meyi reddeder ve kozmolojik ve teolojik \u2018hatalar\u0131nda\u2019 diretmeye devam eder. Bruno asla teslim olmaz ve yak\u0131larak idam edilme cezas\u0131na \u00e7arp\u0131t\u0131l\u0131r; kendisine uzat\u0131lan ha\u00e7\u0131n \u00fczerine t\u00fck\u00fcren Bruno, 17 \u015eubat 1600 g\u00fcn\u00fc yak\u0131larak can verir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

\u201cD\u00fc\u015f\u00fcnen akl\u0131n kahraman\u0131\u201d Bruno, \u00f6l\u00fcm h\u00fckm\u00fcn\u00fc beklerken son derece anlaml\u0131 olan \u015fu s\u00f6zleri sarf eder:<\/p>\n\n\n\n

\u201cKendi karar\u0131n\u0131 veren sizler, yap\u0131lanlar\u0131n bilincinde olan benden daha \u00e7ok korkuyorsunuz<\/em>.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Tabii bu arada dinsel ba\u011fnazlar sadece Bruno\u2019nun bedenini kaz\u0131\u011fa ba\u011flay\u0131p yakmakla kalmayarak; eserleri, -hem Katolikler hem de Protestanlar aras\u0131nda sapk\u0131n ve ateist say\u0131larak- ya yak\u0131l\u0131p yok edildi ya da gizli tutuldular.<\/p>\n\n\n\n

Bruno\u2019nun yak\u0131l\u0131\u015f\u0131ndan \u00e7ok uzun y\u0131llar sonra, \u00fcnl\u00fc Alman filozofu Arthur Schopenhaure (1788-1860), \u0130steme ve Tasavvur Olarak D\u00fcnya<\/em> kitab\u0131n\u0131n ekinde yer alan \u201cKant Felsefesinin Ele\u015ftirisi<\/em>\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131na ait bir dipnotta, \u00f6zg\u00fcr ara\u015ft\u0131rmay\u0131 ba\u015flatmas\u0131 nedeniyle Bruno\u2019ya hayranl\u0131\u011f\u0131n\u0131 dile getirir ve sonras\u0131nda bir \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131 dillendirir:<\/p>\n\n\n\n

\u201cBruno kitab\u0131 della causa principio ed uno<\/em> [Neden, \u0130lke ve Tek \u00dczerine] i\u00e7in odun y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131n \u00fczerinde yak\u0131ld\u0131. Bu kitab\u0131n a\u00e7\u0131l\u0131\u015f s\u00f6zlerinde Bruno, kendini ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00e7a\u011fda ne kadar yaln\u0131z hissetti\u011fini a\u00e7\u0131k ve zarif\u00e7e ifade eder ve ayn\u0131 zamanda, kaderi hakk\u0131nda bir \u00f6nsezi de g\u00f6sterir ki bu, onu tan\u0131mlamalar\u0131nda teredd\u00fct etmesine yol a\u00e7ar. Ancak bu teredd\u00fctt\u00fcn \u00fcstesinden asil ruh halleri ile gelir ve do\u011fru bildi\u011fini ifade etmeye karar verir:<\/p>\n\n\n\n

Do\u011furman\u0131 engelleyen nedir, benim ac\u0131 \u00e7eken zihnim,
Sen de mi eserini bu de\u011fersiz \u00e7a\u011fa sunuyorsun?
G\u00f6lgeler, karalara yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, yukar\u0131 kald\u0131r
Zirvelerini, benim Olympos\u2019um, ta yukardaki g\u00f6klere<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Onun di\u011fer \u0130talyanca yaz\u0131lar\u0131n\u0131n [\u2026] yan\u0131nda onun ana eserini okuyanlar, t\u00fcm filozoflar aras\u0131nda dramatik bir etki i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 felsefi olan\u0131 \u015fiirsel g\u00fc\u00e7 ve e\u011filimle birle\u015ftirme konusunda Platon\u2019a tek yakla\u015fan\u0131n o oldu\u011funu benim gibi ke\u015ffedeceklerdir. Yaz\u0131lar\u0131 vas\u0131tas\u0131yla tan\u0131\u015f\u0131kl\u0131k kurdu\u011fumuz o narin, ruhani ve d\u00fc\u015f\u00fcnceli varl\u0131\u011f\u0131, onun yarg\u0131c\u0131 ve cellatlar\u0131 olan baya\u011f\u0131 ve \u00f6fkeli rahiplerin ellerinde sadece bir hayal edip zaman\u0131n kendisine daha ayd\u0131nl\u0131k ve \u0131l\u0131ml\u0131 bir y\u00fczy\u0131l\u0131 getirdi\u011fi i\u00e7in minnet duyar\u0131z. \u00d6yle ki daha sonra gelen d\u00fcnyan\u0131n, bu \u015feytani fanatiklere olan laneti esasen bizim \u00e7a\u011fr\u0131m\u0131zd\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Bruno, teolojik \u015f\u00fcphelerinin, s\u00f6zgelimi Meryem\u2019in bakireli\u011fiyle ilgili \u015f\u00fcphelerinin bedelini Engizisyon yarg\u0131\u00e7lar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde \u00f6dedi. Fakat onun en b\u00fcy\u00fck su\u00e7u, Tanr\u0131n\u0131n a\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131yla ilgili s\u0131fatlardan birini -sonsuzluk s\u0131fat\u0131- yeniden do\u011faya atfetmesi olmu\u015ftur. Ke\u015fi\u015f filozof Bruno\u2019yla birlikte, yaln\u0131zca Tanr\u0131ya \u00f6zg\u00fc olmaktan \u00e7\u0131kan sonsuzluk s\u0131fat\u0131 evrenin bir niteli\u011fi haline gelir. B\u00f6ylelikle, sonsuzluk d\u00fc\u015f\u00fcncesini i\u00e7eren kozmoloji anlay\u0131\u015f\u0131nda \u00f6nemli bir at\u0131l\u0131m ger\u00e7ekle\u015ftirir.<\/p>\n\n\n\n

Bruno\u2019ya g\u00f6re, ger\u00e7ek ilahi g\u00fc\u00e7 Do\u011fa\u2019d\u0131r; Tanr\u0131 d\u00fcnyaya a\u015fk\u0131n bir Yarg\u0131\u00e7 de\u011fil, Evrenle \u00f6zde\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

B\u00f6ylesi bir bak\u0131\u015f, do\u011fal olarak Orta\u00e7a\u011f kozmolojisini parampar\u00e7a eder. \u00d6yle ki, G\u00fcne\u015f bile ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 yerini kaybeder ve yaln\u0131zca i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z mekanizman\u0131n merkezi olmakla s\u0131n\u0131rl\u0131 hale gelir. Say\u0131s\u0131z d\u00fcnyalar i\u00e7eren, s\u00fcrekli d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm halinde olan sonsuz bir evren, ezeli ve ebedi bir madde ve onun hi\u00e7 bitmeyen \u00fcretkenli\u011fi\u2026 Bunlar Giordano Bruno\u2019nun getirdi\u011fi temel kazan\u0131mlard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Copernicus ve Giordano Bruno\u2019yla birlikte zihinsel devrim tamamlan\u0131r: Aristoteles ve Batlamyus\u2019un kozmos anlay\u0131\u015flar\u0131 y\u0131k\u0131l\u0131r ve evrenin sonsuzlu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesi giderek kabul g\u00f6rmeye ba\u015flar.<\/p>\n\n\n\n

10. Baruch Spinoza<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Baruch Spinoza, 1632-1677 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f Portekiz as\u0131ll\u0131 Hollandal\u0131 Yahudi bir filozoftur.<\/p>\n\n\n\n

Ayd\u0131nlanman\u0131n erken d\u00f6nem d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinden ve 17. y\u00fczy\u0131l felsefesinin en \u00f6nde gelen rasyonalistlerinden biri olarak kabul edilir.<\/p>\n\n\n\n

O, \u201cBir \u00fc\u00e7gen, e\u011fer konu\u015fabilseydi, Tanr\u0131\u2019n\u0131n tam olarak \u00fc\u00e7gen bi\u00e7iminde oldu\u011funu ve bir daire ise kutsal g\u00fcc\u00fcn tam bir daire bi\u00e7iminde oldu\u011funu s\u00f6ylerdi. Yani herkes kendi niteliklerini Tanr\u0131\u2019ya atfeder\u201d ve, \u201cFelsefenin do\u011fruyu bulmaktan ba\u015fka gayesi yoktur; inan\u00e7 ise itaat ve dindarl\u0131k gerektirir\u201d der.<\/p>\n\n\n\n

Felsefe tarihinde Spinoza \u00e7ok \u00f6nemli bir isme sahip olmas\u0131na ra\u011fmen talihsiz (ama onurlu) bir ya\u015fam s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Spinoza, 1632\u2019de Hollanda\u2019n\u0131n Amsterdam \u015fehrinde do\u011far. Ailesi haham olarak yeti\u015fmesi ve bu y\u00f6nde geli\u015fmesi i\u00e7in her t\u00fcrl\u00fc e\u011fitim olana\u011f\u0131n\u0131 sa\u011flar. \u0130lk e\u011fitimini sinagogda al\u0131r, hahamlar\u0131n rehberli\u011finde Kitab-\u0131 Mukaddes<\/em> (Eski Ahit) ile Talmud<\/em>\u2019u (Kutsal Metinleri) inceler. Erken ya\u015fta \u0130branice \u00f6\u011frenir; teoloji-din \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Latince, matematik, fizik ve t\u0131p e\u011fitimi al\u0131r; Yahudi ve Arap teologlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 ve Yahudi Yeni-Platonculu\u011fun baz\u0131 metinlerini \u00f6\u011frenme olana\u011f\u0131n\u0131 bulur. Ancak k\u0131sa bir s\u00fcre sonra sinagog hahamlar\u0131yla aras\u0131 a\u00e7\u0131l\u0131r ve felsefi d\u00fc\u015f\u00fcnceleri nedeniyle 1655\u2019te Cemaat Mahkemesi taraf\u0131ndan materyalistlik ve Tevrat<\/em>\u2019\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcmsemekle, yani din d\u00fc\u015fman\u0131 olmakla su\u00e7lan\u0131r ve pi\u015fman olmaya zorlan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Sorgulamada uzam\u0131n Tanr\u0131\u2019n\u0131n bir s\u0131fat\u0131 oldu\u011funu savunur.<\/p>\n\n\n\n

Ve, 1656\u2019da yay\u0131mlanan bir aforoz ilan\u0131yla Yahudi toplumundan d\u0131\u015flan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Hegel, Felsefe Tarihi<\/em>\u2019nde bu tarihi olay\u0131 \u015f\u00f6yle anlat\u0131r: \u201cTalmut\u2019un fantastik \u00f6\u011fretileri konusunda yapt\u0131\u011f\u0131 ele\u015ftiriler onlar\u0131n gazab\u0131n\u0131 \u00fcst\u00fcne \u00e7ekti. Sinagogdan uzun s\u00fcre uzak durmad\u0131 ve hahamlar k\u00f6t\u00fc sonu\u00e7lar i\u00e7in \u00f6rnek te\u015fkil edebilece\u011fi korkusuyla ona, e\u011fer bu yerden uzak duracak ve dilini tutacak olursa her y\u0131l bin Hollanda guleni vermeyi teklif ettiler. O bu teklifi geri \u00e7evirdi, hahamlar da uygulayacaklar\u0131 zul\u00fcm konusunda, ondan suikastla kurtulmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnecek kadar ileri gittiler. Han\u00e7erlenmekten k\u0131l pay\u0131 kurtulduktan sonra Spinoza, Yahudi cemaatinden resmen geri \u00e7ekildi, ama H\u0131ristiyan Kiliseye de ge\u00e7medi.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Bu geli\u015fmelerden sonra Spinoza Amsterdam\u2019dan ayr\u0131l\u0131r. Bir k\u00f6yde mercek kesicili\u011fi i\u015fini yaparak \u201cm\u00fctevaz\u0131 bir yoksulluk i\u00e7inde\u201d ya\u015far.<\/p>\n\n\n\n

1660\u2019da kendisini felsefeye adayan hekimler, zanaatk\u00e2rlar ve t\u00fcccarlardan olu\u015fan bir arkada\u015f \u00e7evresi olu\u015fturur. Latince diline iyice yo\u011funla\u015f\u0131r ve Kartezyen felsefeye dair \u00f6zel bir \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fct\u00fcr; R. Bacon, T. Hobbes, R. Descartes, G. Galileo ve J. Kepler gibi filozof ve bilim insanlar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 inceler. Ve, \u201cAkl\u0131n\u0131 rehber alan insanlar, t\u00fcm insanl\u0131k i\u00e7in arzu etmedi\u011fi hi\u00e7bir \u015feyi kendisi i\u00e7in de istemezler<\/em>\u201d kendi deyi\u015fini kendine rehber edinir. 1677\u2019de 45 ya\u015f\u0131nda veremden \u00f6l\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

\u201cSpinoza h\u0131rsl\u0131 de\u011fildir: \u00e7ileci olmasa da sade bir hayat s\u00fcrer; zevki ve mutlulu\u011fu y\u00fcceltir ve \u2018ne\u015feli duygular\u2019\u0131n \u2018h\u00fcz\u00fcnl\u00fc duygular\u2019dan \u00fcst\u00fcn oldu\u011funu savunur.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Dini, felsefi ve siyasi tavr\u0131 y\u00fcz\u00fcnden hem ya\u015farken hem de \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra uzun zaman boyunca su\u00e7lamalara maruz kal\u0131r ve \u201cen b\u00fcy\u00fck din d\u00fc\u015fmanlar\u0131ndan biri\u201d olarak say\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Oysa o, eserlerinin temel kayna\u011f\u0131n\u0131n \u201cTanr\u0131 sevgisi<\/em>\u201d oldu\u011fu s\u00f6yler.<\/p>\n\n\n\n

\u00c7ok sonralar\u0131 ancak ger\u00e7ek de\u011feri anla\u015f\u0131l\u0131r ve sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 geri verilmeye ba\u015flan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Spinoza aforizmalar\u0131n\u0131n birinde hakl\u0131 olarak \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n\n\n\n

\u201cAs\u0131l huzur ka\u00e7\u0131ranlar, \u00f6zg\u00fcr bir \u00fclkede bask\u0131 alt\u0131nda tutulmas\u0131n\u0131n olanaks\u0131z oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, k\u0131s\u0131tlamaya \u00e7al\u0131\u015fanlard\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Spinoza\u2019n\u0131n felsefe sisteminin merkezinde \u201ct\u00f6z<\/em>\u201d kavram\u0131 bulunur ve ona g\u00f6re tek t\u00f6z, \u201cTanr\u0131 ya da do\u011fad\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n

\u0130talyal\u0131 yazar Umberto Eco, \u201cBaruch Spinoza<\/em>\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda konuyla alakal\u0131 olarak \u015funlar\u0131 yazar:<\/p>\n\n\n\n

\u201cDescartes\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesine g\u00f6re, var olmak i\u00e7in ba\u015fka hi\u00e7bir ger\u00e7ekli\u011fe ihtiyac\u0131 olmayan ilahi d\u00fc\u015f\u00fcnen t\u00f6z ile be\u015feri d\u00fc\u015f\u00fcnen t\u00f6z birbirinden ayr\u0131d\u0131r. Spinoza\u2019n\u0131n \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc, \u201cmonizm\u201d olarak nitelenmi\u015f olan t\u00f6z\u00fcn tekli\u011fi felsefesini geli\u015ftirmi\u015f olmas\u0131nda yatar. Tek bir t\u00f6z, tek bir ger\u00e7eklik vard\u0131r, sonsuz nitelikler yoluyla tezah\u00fcr eder, biz bunlardan sadece d\u00fc\u015f\u00fcnce ile uzam\u0131 kavrayabiliriz, onlar da sonsuz bir bi\u00e7im \u00e7o\u011fullu\u011funun kayna\u011f\u0131d\u0131rlar. Tanr\u0131\u2019dan do\u011fal ger\u00e7ekliklere kadar varolu\u015fun tamam\u0131 ayn\u0131 yasalara itaat eder ve zorunluluklar\u0131n h\u00e2kimiyetindedir. T\u00f6z kavram\u0131, Tanr\u0131 ile do\u011fa kavramlar\u0131n\u0131 bir arada bar\u0131nd\u0131r\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Ve Umberto Eco devam\u0131nda ise, Spinoza\u2019n\u0131n erek\/gaye ilgili d\u00fc\u015f\u00fcncesini a\u00e7\u0131klar:<\/p>\n\n\n\n

\u201cSpinoza her t\u00fcrl\u00fc gayecili\u011fi ele\u015ftirir: hi\u00e7bir \u015fey bir gayeyle hareket etmez. Matematiksel bir sistemde teoremler, sonu\u00e7lar ve yard\u0131mc\u0131 teoremler nas\u0131l birbirinden kaynaklan\u0131rsa, olan ve ger\u00e7ekle\u015fen her \u015fey de geometrik bir zorunluluktan dolay\u0131 geli\u015fir. Tanr\u0131 ile ona ba\u011fl\u0131 \u015feyler aras\u0131ndaki ili\u015fki, bir \u00fc\u00e7gen ile \u00f6zellikleri aras\u0131ndaki ili\u015fkinin ayn\u0131s\u0131d\u0131r. D\u00f6nemin bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcncesinin ve Galileo\u2019nun D\u00fcnya\u2019n\u0131n matematik karakterleriyle yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131na dair fikrinin etkisinde kalan Spinoza, t\u00f6z\u00fcn matematik benzeri yasalarla d\u00fczenlendi\u011fine inan\u0131r. Ancak bu bilimsel etki, onun d\u00fc\u015f\u00fcncesinde metafiziksel bir bi\u00e7im al\u0131r, dolays\u0131yla Spinoza\u2019n\u0131n y\u00f6nteminin \u2018geometrikli\u011fi\u2019 harfiyen b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmemelidir, ama Spinoza onu b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Spinoza\u2019n\u0131n kendi felsefesini olu\u015ftururken izlemi\u015f oldu\u011fu y\u00f6ntemi de Hegel a\u00e7\u0131klar:<\/p>\n\n\n\n

\u201c\u2026bu y\u00f6ntem, Euklides\u2019in uygulam\u0131\u015f oldu\u011fu, i\u00e7inde tan\u0131mlar, a\u00e7\u0131klamalar, aksiyomlar ve teoremler buldu\u011fumuz geometrinin tan\u0131tlamal\u0131 y\u00f6ntemidir. Descartes bile, felsefi \u00f6nermelerin matematiksel olarak ele al\u0131n\u0131p kan\u0131tlanmas\u0131, onlar\u0131n matematikle ayn\u0131 apa\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa sahip olmas\u0131 gerekti\u011fi konusunu kendi ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 haline getirmi\u015ftir. Matematiksel y\u00f6ntem apa\u00e7\u0131k olu\u015fundan \u00f6t\u00fcr\u00fc t\u00fcm di\u011fer y\u00f6ntemler kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00fcst\u00fcn g\u00f6r\u00fcl\u00fcr; ve yeniden uyan\u0131\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda ba\u011f\u0131ms\u0131z bilginin ilkin \u00e7ok parlak bir \u00f6rne\u011fini g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc bu formla rastla\u015fmas\u0131 do\u011fald\u0131r. Bununla birlikte, matematiksel y\u00f6ntem spek\u00fclatif i\u00e7eri\u011fe uygun de\u011fildir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Spinoza\u2019n\u0131n yay\u0131mlanm\u0131\u015f \u00e7ok say\u0131da eseri bulunmaktad\u0131r. Bunlardan d\u00f6rt tanesini k\u0131sa tan\u0131t\u0131mlar\u0131yla \u015f\u00f6yle s\u0131ralayabilirim:<\/p>\n\n\n\n

1. Ren\u00e9 Descartes\u2019\u0131n Felsefi \u0130lkeleri. Metafizik \u00dczerine D\u00fc\u015f\u00fcnceler (1663)<\/em>. Bu eserin ilk k\u0131sm\u0131 Descartes\u2019in d\u00fc\u015f\u00fcncelerini konu al\u0131r, ikinci k\u0131s\u0131m ise yorum ve ele\u015ftirileri i\u00e7erir. (Hegel\u2019in Felsefe Tarihi<\/em>\u2019nin T\u00fcrk\u00e7e 3.ciltinde Kartezyen Felsefenin \u0130lkelerinin Geometrik Y\u00f6nteme G\u00f6re Bir A\u00e7\u0131l\u0131m\u0131<\/em> olarak ismi ge\u00e7en kitap kan\u0131mca bu olmal\u0131.)<\/p>\n\n\n\n

2. Teolojik-Politik \u0130ncelemeler (1670)<\/em>. Spinoza bu eserinde ise kutsal metinlerin herhangi bir hakikat de\u011fil, sadece Tanr\u0131\u2019ya itaat ilkesini ve ba\u015fkalar\u0131n\u0131 sevme \u00f6\u011fretisini i\u00e7erdi\u011fini \u00f6ne s\u00fcrer. Bu kitap, sans\u00fcr ve zul\u00fcmden sak\u0131nmak i\u00e7in anonim olarak ve uydurma bir bas\u0131m yeri ile yay\u0131mc\u0131 ad\u0131 verilerek yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r ama hi\u00e7 \u015fans\u0131 yoktur: Yay\u0131mlanmas\u0131ndan sonra H\u0131ristiyan teologlar kitaba \u015fiddetle sald\u0131r\u0131r, Amsterdam Kilise Konseyi (Kalvinist) \u201cDininden d\u00f6nen bir Yahudi ve \u015eeytan taraf\u0131ndan Cehennem\u2019de uydurulmu\u015f\u201d oldu\u011fu belirtilerek ele\u015ftirilir. Ve kitap 1674\u2019te yasaklan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

3. Geometrik Y\u00f6ntemlerle Kan\u0131tlanm\u0131\u015f ve Be\u015f B\u00f6l\u00fcme Ayr\u0131lm\u0131\u015f Ahlak<\/em>. Spinoza bu eserini 1674\u2019te tamamlar ve eserin el yazmalar\u0131 hayranlar\u0131 aras\u0131nda dola\u015f\u0131ma girer.<\/p>\n\n\n\n

4. Ethica\/Etik<\/em>. Spinoza\u2019n\u0131n en \u00f6nemli eseri \u015f\u00fcphesiz Ethica\/Etik<\/em>\u2019tir. Eser bask\u0131lar nedeniyle ancak Spinoza\u2019n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnde sonra yay\u0131nlanabilmi\u015ftir. Kitap tan\u0131mlar, \u00f6nermeler ve kan\u0131tlamalar \u00fczerine kuruludur. Spinoza bu eserinde, do\u011fa ve tanr\u0131 ile ilgili d\u00fc\u015f\u00fcncelerini ortaya koyar ve Tanr\u0131\u2019n\u0131n do\u011fa, do\u011fan\u0131n da Tanr\u0131 oldu\u011funu anlat\u0131r. Spinoza\u2019ya g\u00f6re ger\u00e7ek, do\u011fa ya da Tanr\u0131 olarak adland\u0131raca\u011f\u0131m\u0131z tek bir varl\u0131ktan olu\u015fur. Yani Tanr\u0131 evreni yaratmam\u0131\u015ft\u0131r, tanr\u0131 evrenle \u00f6zde\u015f bir varl\u0131kt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

K\u0131sacas\u0131, Spinoza realisttir. Ona g\u00f6re, \u201cE\u011fer ger\u00e7ekler, bir teoriyle \u00e7eli\u015fiyorsa, ya teori de\u011fi\u015ftirilmelidir, ya da ger\u00e7ekler.\u201d<\/p>\n\n\n\n

11. Galileo Galilei<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Galileo Galilei, 1564-1642 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f \u0130talyan bir astronom, fizik\u00e7i, m\u00fchendis, filozof ve matematik\u00e7idir.<\/p>\n\n\n\n

Deneysel y\u00f6ntemin kurucusu olarak bilinir.<\/p>\n\n\n\n

Galileo, k\u00fctle\u00e7ekimi ve hareket konusundaki \u00f6nc\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve deneyle matematiksel analizi birle\u015ftirmesi nedeniyle, ayn\u0131 zamanda deneysel fizi\u011fin ve modern mekani\u011fin de kurucusu olarak kabul edilir. Ayr\u0131ca nab\u0131z\u00f6l\u00e7eri de ilk olarak o bulmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

K\u0131sacas\u0131, Galileo, d\u00fcnyaya dair geleneksel anlay\u0131\u015f\u0131 y\u0131kan ki\u015fidir.<\/p>\n\n\n\n

R\u00f6nesans\u2019\u0131n bilimsel devrimine b\u00fcy\u00fck katk\u0131da bulunan bu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcre \u201cmatematiksel fizi\u011fin babas\u0131\u201d, \u201cg\u00f6zlemsel astronominin babas\u0131\u201d, \u201cmodern fizi\u011fin babas\u0131\u201d ve \u201cbilimin babas\u0131\u201d gibi isimler tak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Galileo, \u00f6nce Floransa-Pisa\u2019da t\u0131p \u00f6\u011frenimi g\u00f6rse de bu konu fazla ilgisini \u00e7ekmez. \u00d6\u011frenimini yar\u0131da b\u0131rakarak matemati\u011fe y\u00f6nelir. Astronomi ve fizi\u011fe geleneksel bi\u00e7imde felsefe a\u00e7\u0131s\u0131ndan yakla\u015fma yerine matematiksel bir yakla\u015f\u0131m\u0131 se\u00e7er. 20 y\u0131l boyunca Pisa \u00dcniversitesi\u2019nde matematik ve askeri m\u00fchendislik konular\u0131nda ders verir. Aristoteles felsefesini kabul etmemesi nedeniyle meslekta\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan ele\u015ftirilince bu \u00fcniversiteden ayr\u0131l\u0131p Padua \u00dcniversitesi\u2019ne ge\u00e7er. Sonras\u0131nda Floransa d\u00fck\u00fcn\u00fcn hizmetinde m\u00fchendis unvan\u0131yla \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flar.<\/p>\n\n\n\n

1610 y\u0131l\u0131nda J\u00fcpiter ve Sat\u00fcrn gezegenleri \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlemlerini Y\u0131ld\u0131zlardan Gelen Haberci<\/em> ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla kitapla\u015ft\u0131r\u0131r. Kitap astronomi \u00e7evrelerinde b\u00fcy\u00fck bir co\u015fku yarat\u0131r ve k\u0131sa zamanda en \u00e7ok okunan bilimsel eser olur. 1632 y\u0131l\u0131nda \u0130ki D\u00fcnya Sistemine \u0130li\u015fkin Diyalog<\/em> yay\u0131mlan\u0131r. Ard\u0131ndan da g\u00f6zlem ve dinamik alan\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 deneyler ve bunlardan \u00e7\u0131kartt\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7lar\u0131 1638\u2019de yay\u0131mlanan \u0130ki Yeni Bilimle \u0130lgili S\u00f6yle\u015filer<\/em> (Toricelli ile birlikte) ve Matematiksel Deneyler<\/em> eserlerinde toplar.<\/p>\n\n\n\n

Galileo, \u201cmekanik yap\u0131lar\u201d \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcnerek kendi do\u011fa anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 in\u015fa eder, matemati\u011fin diliyle yaz\u0131lm\u0131\u015f bir do\u011fa d\u00fc\u015f\u00fcncesini ortaya koyar. Bu d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle, do\u011fru bilinen anlay\u0131\u015f\u0131 bozar.<\/p>\n\n\n\n

Ve Kiliseyle ba\u015f\u0131 derde girer.<\/p>\n\n\n\n

O d\u00f6nem bilim dilinin Latince olmas\u0131na kar\u015f\u0131n Galileo kurgu nitelikli \u0130ki D\u00fcnya Sistemine \u0130li\u015fkin Diyalog<\/em> adl\u0131 eserini \u0130talyanca yazar. Eserde diyalog iki yerine \u00fc\u00e7 ki\u015fi aras\u0131nda ge\u00e7er. Kurgu kahramanlar\u0131ndan Simplicio karakteri Aristoteles \u00f6\u011fretisini savunur ve bu nedenle di\u011fer ikisi taraf\u0131ndan s\u00fcrekli alaya al\u0131n\u0131r. Sagredo karakteri Galileo’nun kendisidir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc karakterde Sagredo\u2019nun s\u00f6yledi\u011fi her \u015feyi onaylayan bir dosttur. Bu \u00fc\u00e7 ki\u015fi aras\u0131nda ge\u00e7en tart\u0131\u015fmalar\u0131 eski astronomi ve fizik kavramlar\u0131n\u0131n yan\u0131s\u0131ra d\u00f6nemin felsefesini de \u00e7\u00fcr\u00fctmek amac\u0131yla kullanan Galileo buna kar\u015f\u0131l\u0131k Copernicus sistemini savunur ve g\u00f6zlemlerinin yan\u0131s\u0131ra matematiksel kan\u0131tlara dayanan teorilerin \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ileri s\u00fcrer.<\/p>\n\n\n\n

Ama, \u201c1615 y\u0131l\u0131nda, yani Galileo\u2019nun \u0130ki D\u00fcnya Sistemine \u0130li\u015fkin Diyalog<\/em> kitab\u0131n\u0131 yay\u0131mlamas\u0131ndan on yedi y\u0131l \u00f6nce, o d\u00f6nemde Papa olan V. Paul d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcne ili\u015fkin Copernicus teorisinin incelenmesi i\u00e7in Katolik Kilisesi ileri gelenlerinden olu\u015fan bir heyet atam\u0131\u015f ve bu heyet bir y\u0131l s\u00fcren \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan sonra teorinin \u0130ncil\u2019e ayk\u0131r\u0131 oldu\u011fu ve dinsizli\u011fe \u00e7a\u011fr\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle Copernicus\u2019un eserlerini ‘d\u00fczeltilene dek’ yasaklam\u0131\u015ft\u0131. Copernicus yasalar\u0131n\u0131n ba\u015f savunucusu olan Galileo\u2019ya da bu \u00f6\u011fretiye ba\u011fl\u0131 kalmas\u0131 ve s\u00f6zl\u00fc ya da yaz\u0131l\u0131 olarak savunmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesi durumunda engizisyon mahkemesine \u00e7\u0131kar\u0131laca\u011f\u0131 yolunda bir uyar\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.\u201d <\/p>\n\n\n\n

Galileo bu uyar\u0131ya kulak asmaz ve kavga ba\u015flar.<\/p>\n\n\n\n

J. D. Bernal, Galileo\u2019nun Kilise ile kavgas\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle anlat\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\u201cGalileo\u2019nun Katolik Kilisesi i\u00e7inde ba\u015fta tan\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar\u0131 \u00e7ok eskiye dayanan Papa Sekizinci Urban olmak \u00fczere \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc dostlar\u0131 vard\u0131, ama bunu yan\u0131s\u0131ra Aristoteles \u00f6\u011fretisine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131 ve astronomi konusundaki devrimci g\u00f6r\u00fc\u015fleri nedeniyle \u00e7ok say\u0131da d\u00fc\u015fman da edinmi\u015fti. Bir s\u00f6ylentiye g\u00f6re bunlardan biri Papa\u2019n\u0131n kula\u011f\u0131na kitapta modas\u0131 ge\u00e7mi\u015f g\u00f6r\u00fc\u015flerinden dolay\u0131 alaya al\u0131nan ya\u015fl\u0131 Simplicio\u2019nun kendisini temsil etti\u011fini f\u0131s\u0131ldam\u0131\u015f ve bu da Kilise a\u00e7\u0131s\u0131ndan barda\u011f\u0131 ta\u015f\u0131ran son damla olmu\u015ftu. En az\u0131ndan o zamana dek kendisini desteklemi\u015f olan Papa\u2019n\u0131n kitab\u0131n yay\u0131nlanmas\u0131n\u0131 izleyen d\u00f6nemde Galileo\u2019ya d\u00fc\u015fman kesildi\u011fini ve engizisyon mahkemesince yarg\u0131lanmas\u0131 emrini verdi\u011fini biliyoruz.\u201d<\/p>\n\n\n\n

\u201cYarg\u0131\u00e7larla Galileo aras\u0131nda mahkeme salonunda s\u00fcren tart\u0131\u015fman\u0131n ger\u00e7ek D\u00fcnya\u2019n\u0131n G\u00fcne\u015f\u2019in \u00e7evresinde d\u00f6n\u00fcp d\u00f6nmedi\u011finden \u00e7ok bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn benimsenmesinin Kilise a\u00e7\u0131s\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131karaca\u011f\u0131 sak\u0131ncalard\u0131. \u015e\u00f6yle ki: E\u011fer yeni sistem ge\u00e7erliyse, eski sisteme g\u00f6re Tanr\u0131n\u0131n ve onun se\u00e7ilmi\u015f kullar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn yedinci katman\u0131 ne olacakt\u0131? Yeni sistemde buna yer verilmiyor ve bu durum Kilise i\u00e7in \u00f6nemli bir sorun yarat\u0131yordu. Bunun yan\u0131s\u0131ra yeni sistem d\u00fcnyam\u0131zdan ba\u015fka d\u00fcnyalar\u0131n da varoldu\u011funu ileri s\u00fcr\u00fcyordu (Buralarda da insanlar ya\u015f\u0131yorsa o zaman ne olacakt\u0131?). Bu insanlar H\u0131ristiyan m\u0131yd\u0131? De\u011fillerse neden de\u011fillerdi? Varsay\u0131msal d\u00fcnyalarda ya\u015fayan varsay\u0131msal insanlar\u0131n dinlerinin baz\u0131 ki\u015fileri bu denli ilgilendirmi\u015f olmas\u0131n\u0131n nedenini bilmiyorum ama ger\u00e7ekten de engizisyon mahkemesinin ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc sak\u0131ncalardan biri buydu.\u201d<\/p>\n\n\n\n

\u201cKatolik Kilisesi Galileo\u2019yu mahkum etmek ve eserlerinin bas\u0131m\u0131n\u0131 yasaklamak yoluyla G\u00fcne\u015fmerkezli sistem konusunun bir daha a\u00e7\u0131lmamak \u00fczere kapanmas\u0131n\u0131 sa\u011flamay\u0131 umuyordu. Bu beklentinin tam tersine bunu izleyen d\u00f6nem bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn yayg\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 olu\u015fturmu\u015ftur.\u201d<\/p>\n\n\n\n

\u00c7a\u011fda\u015f\u0131m\u0131z \u0130ranl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr Daryush Shayegan (1935-2018) da, Bat\u0131\u2019n\u0131n \u201ckapal\u0131 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 sonsuz bir evrene d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u201den Galileo\u2019nun \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 ve bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n yans\u0131mas\u0131n\u0131 isabetli bir bak\u0131\u015fla \u00f6zetler: \u201cDo\u011fan\u0131n Galileo taraf\u0131ndan matematikle\u015ftirilmesi, do\u011fa bilimlerinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131, bunun sonucunda da sava\u015f silahlar\u0131n\u0131n yetkinle\u015ftirilmesini ve denizcili\u011fin geli\u015fmesini olanakl\u0131 k\u0131ld\u0131. Bu s\u0131rada Reform, Orta\u00e7a\u011f toplumlar\u0131n\u0131 Kilise\u2019nin boyunduru\u011fundan kurtard\u0131 ve merkezi iktidar\u0131n g\u00fc\u00e7lenmesine, yeni mutlak\u0131yet\u00e7ili\u011fin kurulmas\u0131na neden oldu.\u201d<\/p>\n\n\n\n

D\u00fcnyaya ender gelen bilim insanlar\u0131ndan biri olan Galileo Galilei\u2019nin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131, bulu\u015flar\u0131n\u0131, kilise kurumunca mahk\u00fbm edili\u015fini ve kendisine reva g\u00f6r\u00fclen s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 Jacqueline Russ\u2019un doyurucu, duygulu ama sert anlat\u0131m\u0131nda bulmaktay\u0131z:<\/p>\n\n\n\n

\u201c1590-1591 y\u0131llar\u0131ndan itibaren, Galileo, De Motu<\/em> (Hareket \u00dczerine) adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda, a\u011f\u0131rl\u0131k ve hafiflik olgular\u0131n\u0131n g\u00f6reli niteli\u011fini ortaya koyar. 1604 y\u0131l\u0131nda, tek y\u00f6nl\u00fc olarak h\u0131zlanan do\u011frusal hareket olgusunu ve uzamlar yasas\u0131n\u0131 ke\u015ffeder. Bir hareket s\u0131ras\u0131nda kat edilen uzam, zaman\u0131n karesiyle orant\u0131l\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

B\u00f6ylelikle, cisimlerin d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc ile ilgili yasa ortaya \u00e7\u0131kar ve bu yasa, hareketi nesnenin bir niteli\u011fi olarak tan\u0131mlayan Aristoteles fizi\u011finin tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7ar. Galileo\u2019nun bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnceye kazand\u0131rd\u0131klar\u0131 nelerdir? Duyularla alg\u0131lanabilen nitelikler Galileo\u2019nun sundu\u011fu kazan\u0131mlardan baz\u0131lar\u0131d\u0131r. Burada Aristoteles dinami\u011finde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan insan-bi\u00e7imcili\u011fi hat\u0131rlamak gerekir: Do\u011fal olarak dura\u011fan olan cisim, ona etki uygulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in hareket eder. Bu noktada Galileo, do\u011fal olgular\u0131 y\u00f6neten yasalar\u0131 matematiksel olarak ifade ederek, niteliksel ve insan-bi\u00e7imsel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakarak bu alanda bir devrim yarat\u0131r. Do\u011fan\u0131n matematik diliyle yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesinden hareketle elde edilen b\u00fct\u00fcn bu sonu\u00e7lar, 1638 y\u0131l\u0131nda, \u0130ki Yeni Bilim \u00dczerine S\u00f6ylev<\/em>\u2019de dile getirilecektir. Toricelli ile birlikte kaleme al\u0131nan bu eser, Galileo\u2019nun mekanikle ilgili b\u00fct\u00fcn ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n bir sentezini sunar.<\/p>\n\n\n\n

Bu ba\u011flamda Galileo, modern evren tasavvurunu in\u015fa eden ki\u015fi olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. 1638 tarihli S\u00f6ylev<\/em>\u2019den \u00f6nce, Galileo 1623 y\u0131l\u0131nda kaleme ald\u0131\u011f\u0131 II Saggiatore<\/em>\u2019de (Ayarc\u0131), do\u011fan\u0131n matematik diliyle yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesini dile getirir:<\/p>\n\n\n\n

\u201cFelsefe g\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00f6n\u00fcnde daima a\u00e7\u0131k duran bu devasa kitapta, yani Evren\u2019de yaz\u0131l\u0131d\u0131r; fakat bu kitab\u0131 anlayabilmemiz i\u00e7in, \u00f6ncelikle kitab\u0131n dilini anlamaya ve kitab\u0131 yazmak i\u00e7in kullan\u0131lan harfleri tan\u0131maya \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131y\u0131z. Bu kitap matematik diliyle yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve i\u00e7inde kullan\u0131lan karakterler \u00fc\u00e7genlerden, dairelerden ve di\u011fer geometrik \u015fekillerden olu\u015fmu\u015ftur; bu karakterlerin yard\u0131m\u0131 olmadan herhangi bir insan\u0131n bu kitab\u0131n tek bir kelimesini bile anlayabilmesi imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Bunlar olmadan, karanl\u0131k bir labirentin i\u00e7inde bo\u015fu bo\u015funa dola\u015f\u0131p dururuz.\u201d (Ch. Chauvir\u00e9, L\u2019Essayeur de Galil\u00e9e, \u2026)<\/em><\/p>\n\n\n\n

Burada bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnce alan\u0131nda ya\u015fanan bir kopu\u015fla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. Aristoteles\u2019in g\u00f6z\u00fcnde, duyularla alg\u0131lanabilen bir d\u00fcnyan\u0131n bilim anlay\u0131\u015f\u0131 (sublunaire, yani ay ve d\u00fcnyayla s\u0131n\u0131rl\u0131) salt betimseldir; oysa Galileo\u2019nun g\u00f6z\u00fcnde bilim ara\u015ft\u0131rmac\u0131 ve a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131d\u0131r: Matematiksel dil \u00f6ncelikli hale gelirken, nitelikler ve nitel betimlemeler ortadan kalkar. Neyi g\u00f6stermi\u015ftir bize Galileo? Ger\u00e7ek fizi\u011fin a Priori<\/em> oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir:<\/p>\n\n\n\n

\u201cTeori olgudan \u00f6nce gelir [\u2026] temel hareket yasalar\u0131 (ve devinimsizlik), maddi cisimlerin zaman ve mek\u00e2n i\u00e7erisindeki davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 belirleyen yasalar matematiksel bir yap\u0131da olan yasalard\u0131r; \u015fekillerin ve say\u0131lar\u0131n bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ili\u015fkileri ve kurallar\u0131 belirleyen yasalarla ayn\u0131 yap\u0131dad\u0131rlar. Bizler bu yasalar\u0131 do\u011fada de\u011fil, kendi i\u00e7imizde, zihnimizde ve haf\u0131zam\u0131zda bulur ve ke\u015ffederiz, t\u0131pk\u0131 eskiden Platon\u2019un bizlere \u00f6\u011fretti\u011fi gibi.\u201d (A. Koyre, \u2026)<\/em><\/p>\n\n\n\n

Bu d\u00fc\u015f\u00fcnsel evrimi ba\u015flatan ki\u015fi olan Galileo -Copernicus\u2019un takip\u00e7isi olarak- kozmolojik ve astronomik devrimde rol oynar. D\u00fcnyan\u0131n g\u00fcne\u015fin etraf\u0131ndan d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc savunan Copernicus\u2019un g\u00fcne\u015f-merkezli tezlerini savunur. Bruno gibi, Galileo de, kilise kurumunun G\u00fcne\u015f d\u00fcnyan\u0131n merkezidir d\u00fc\u015f\u00fcncesinin sapk\u0131nl\u0131k oldu\u011funu il\u00e2n etti\u011finde, kendisini savunmak zorunda kalacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

1632 y\u0131l\u0131nda, Floransal\u0131 bilgin bir Aristocu ile iki Kopernik\u00e7i aras\u0131nda ge\u00e7en \u0130ki B\u00fcy\u00fck D\u00fcnya Sistemi \u00dczerine Diyalog<\/em> adl\u0131 eserini yay\u0131mlar; bu diyalogda, Aristoteles\u00e7i d\u00fc\u015f\u00fcnceler Copernicus savunucular\u0131n\u0131n sundu\u011fu arg\u00fcmanlarla bo\u015fa \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131r. Bu durumda i\u015fler k\u00f6t\u00fcye gitmeye ba\u015flar: Papa VIII. Urbain, Galileo\u2019yu g\u00fcne\u015f-merkezli tezlerin \u00f6\u011fretilmesini yasaklayan Kilise\u2019nin uyar\u0131lar\u0131n\u0131 (1616 tarihli ferman) dikkate almamakla su\u00e7layan Engizisyon\u2019un bask\u0131lar\u0131na boyun e\u011fer. Galileo mahk\u00fbm edilir: Kutsal metinlere kar\u015f\u0131 olan \u201cG\u00fcne\u015f d\u00fcnyan\u0131n merkezidir<\/em>\u201d \u00f6\u011fretisini savundu\u011fu i\u00e7in sapk\u0131nl\u0131kla su\u00e7land\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr. Bruno kadar cesaretli olamayan, yak\u0131larak idam edilmeyi kabul eden Bruno kadar kahraman olamayan Galileo t\u00f6vbe kurumuna ba\u015fvurmaya karar verir: Galileo s\u00f6ylediklerini geri al\u0131r, t\u00f6vbe eder ve geri kalan \u00f6mr\u00fcn\u00fc g\u00f6zetim alt\u0131nda ge\u00e7irir; bununla birlikte, bu konuyla ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na devam eder.\u201d<\/p>\n\n\n\n

1642\u2019ye kadar Galileo Galilei, ziyaret\u00e7ilerini kabul eder. 77 ya\u015f\u0131ndayken, ate\u015f ve kalp \u00e7arp\u0131nt\u0131s\u0131 sebebiyle \u00f6l\u00fcr. Toscana Grand\u00fckas\u0131 II. Ferdinando onu Santa Croce Bazilikas\u0131\u2019na g\u00f6merek an\u0131s\u0131na mermerden bir mozole yapmak ister. Bu planlar Papa VIII. Urban\u2019\u0131n ve ye\u011feni Kardinal Francesco Barberini\u2019nin kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmas\u0131 sonucu iptal edilir ve Galileo\u2019nun k\u00e2firli\u011fi neden olarak \u00f6ne s\u00fcr\u00fcl\u00fcr. B\u00f6ylece Bazilika\u2019n\u0131n koridorlar\u0131ndan birinde k\u00fc\u00e7\u00fck bir odaya g\u00f6m\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

1737 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde an\u0131s\u0131na bir an\u0131t dikilir ve kemikleri Bazilika\u2019n\u0131n ana b\u00f6lgesine ta\u015f\u0131narak burada yeniden g\u00f6m\u00fcl\u00fcr. Bu s\u00fcre\u00e7te \u00fc\u00e7 parma\u011f\u0131 ve bir di\u015fi al\u0131n\u0131r. \u00dc\u00e7 parma\u011f\u0131ndan biri \u015fu an Floransa Bilim Tarihi M\u00fczesi\u2019nde sergilenmektedir.<\/p>\n\n\n\n

12. Thomas Hobbes<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Thomas Hobbes, 1588-1679 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f Britanyal\u0131 bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve filozoftur.<\/p>\n\n\n\n

Felsefede materyalizmi, etikte haz ahlak\u0131n\u0131, siyasette monar\u015fiyi benimsemi\u015ftir; siyaset felsefesi, tarih, geometri, etik ve genel felsefe gibi pek \u00e7ok alanla ilgilenmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Hobbes, 1588\u2019de yerel bir mahalle papaz\u0131yla kar\u0131s\u0131n\u0131n o\u011flu olarak d\u00fcnyaya gelir. 15 ya\u015f\u0131ndayken Oxford\u2019a gider ve orada skolastik mant\u0131k ve Aristoteles felsefesini \u00f6\u011frenir. Oxford\u2019tan sonra, Kont William Cavendish\u2019in o\u011fluna \u00f6zel \u00f6\u011fretmenlik yapar. Ya\u015fam\u0131 boyunca bu ailenin yan\u0131nda ve hamili\u011fi alt\u0131nda \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. K\u0131ta Avrupas\u0131\u2019nda Pierre Gassendi ve Ren\u00e9 Descartes gibi entelekt\u00fcellerle tan\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Hobbes, Descartes\u2019\u0131n \u0130lk Felsefe \u00dczerine Meditasyonlar<\/em> \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na kar\u015f\u0131 \u0130tirazlar<\/em>\u2019\u0131n\u0131 yay\u0131nlam\u0131\u015f ve \u00f6nde gelen matematik\u00e7ilerle tart\u0131\u015fmalara girmi\u015ftir. Karma\u015f\u0131k d\u00f6nemde (i\u00e7 sava\u015f) siyasal ve dini g\u00f6r\u00fc\u015fleri ya da bunlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla baz\u0131 imalarda bulunmas\u0131 gerek\u00e7e g\u00f6sterilerek s\u0131k s\u0131k yerilmi\u015ftir. 91 ya\u015f\u0131nda \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Hobbes, matematiksel y\u00f6ntemin hayran\u0131d\u0131r. R. S. Woolhouse \u015funlar\u0131 yazar:<\/p>\n\n\n\n

\u201cSkolastik d\u00fc\u015f\u00fcncenin t\u00fcm yavanl\u0131klar\u0131na ra\u011fmen, Hobbes, y\u00fczy\u0131llar boyunca do\u011fal akl\u0131n tohumlar\u0131n\u0131n yine de kimi meyveler vermi\u015f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Bunlardan dikkate de\u011fer \u00fc\u00e7 tanesi, \u00d6klid\u2019in geometrisi, Galileo taraf\u0131ndan serbest d\u00fc\u015fen cisimlerin hareketine ili\u015fkin yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fma ve William Harvey\u2019in kan dola\u015f\u0131m\u0131n\u0131 ke\u015ffidir. Hobbes\u2019un geometriyi ke\u015ffi ve d\u00fcnyay\u0131 anlamada hareketin \u00f6neminin bilincine varmas\u0131, onun entelekt\u00fcel geli\u015fiminin de d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131d\u0131r. Bunlar olmasayd\u0131, o bug\u00fcn kendisinin hat\u0131rlanmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan felsefe eserlerinden hi\u00e7birini \u00fcretemezdi. Geometri ve hareket hem ayr\u0131 ayr\u0131 hem de birlikte, onun Elements of Philosophy<\/em> (Felsefenin \u00d6\u011feleri) eserinin b\u00fct\u00fcn\u00fcne sinmi\u015f haldedir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Ve yine R. S. Woolhouse\u2019nin belirtti\u011fine g\u00f6re, Hobbes, 1629\u2019da S\u00f6r Gervase Clinton\u2019un o\u011flunun \u00f6zel \u00f6\u011fretmeni olarak Avrupa\u2019ya ikinci kez ziyarete \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda, Cenevre\u2019de bir centilmenin k\u00fct\u00fcphanesinde, Geometrinin \u00d6\u011feleri<\/em>\u2019nin bir kopyas\u0131na rastlar; \u201cBu kitapta \u00d6klid b\u00fcy\u00fck miktarda geometri bilgisini metodik bir \u015fekilde d\u00fczenleyip sistematik bir \u015fekilde a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r. Kitap, Pisagor\u2019un dik a\u00e7\u0131l\u0131 \u00fc\u00e7genin kenarlar\u0131n\u0131n g\u00f6reli uzunlu\u011funu ke\u015ffiyle ba\u015flar ve Hobbes, \u00d6klid\u2019in bu karma\u015f\u0131k fikri kan\u0131tlamas\u0131na hayran kal\u0131r. \u00d6klid\u2019in, bu ilgin\u00e7 teoremi, ba\u015flang\u0131\u00e7taki az say\u0131da apa\u00e7\u0131k aksiyomlardan, temel koyutlardan (koyut: kan\u0131ts\u0131z olarak do\u011frulu\u011fu varsay\u0131lan \u00f6nerme-M. \u00dcz\u00fclmez<\/em>) ve belirli tan\u0131mlardan yola \u00e7\u0131karak, ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmenin kesin, berrak ve ikna edici bir \u015fekliyle ortaya koymas\u0131yla \u015fa\u015fk\u0131na d\u00f6ner. O andan itibaren Hobbes, Aubrey\u2019in bize s\u00f6yledi\u011fine g\u00f6re, geometriye a\u015f\u0131k olmu\u015ftur.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Hobbes\u2019un iki tak\u0131nt\u0131s\u0131 olan geometri ve hareket, ilk kez 1630\u2019lar\u0131n ba\u015f\u0131nda kaleme ald\u0131\u011f\u0131 \u0130lk \u0130lkeler \u00dczerine K\u0131sa Risale<\/em>\u2019de bir araya gelmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Hobbes\u2019e g\u00f6re, d\u00fcnya mekanik hareket yasalar\u0131 taraf\u0131ndan y\u00f6netilen cisimlerin b\u00fct\u00fcn\u00fcd\u00fcr. \u0130nsan ve hayvan bu b\u00fct\u00fcn\u00fcn bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Onlar\u0131n fiziksel ve ruhsal ya\u015famlar\u0131 da t\u00fcm\u00fcyle mekanik hareket yasalar\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu bak\u0131mdan tanr\u0131, melek, ruh diye bir \u015fey yoktur. Bunlar imgelemin \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

\u201c\u0130nsan insan\u0131n kurdudur<\/em>\u201d s\u00f6z\u00fc de ona aittir.<\/p>\n\n\n\n

Thomas Hobbes\u2019in en \u00fcnl\u00fc eseri 1651 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlanan Leviathan veya Bir Din ve D\u00fcnya Devletinin \u0130\u00e7eri\u011fi, Bi\u00e7imi ve Kudreti\u2019<\/em>dir.<\/p>\n\n\n\n

Leviathan, Eski Ahit<\/em>\/Ey\u00fcp<\/em> kitab\u0131nda ge\u00e7en bir canavar\u0131n ad\u0131d\u0131r ve Hobbes\u2019ta ise her \u015feye egemen olan devletin simgesidir.<\/p>\n\n\n\n

Hobbes, devleti Leviathan\u2019a benzetir ve \u201cYery\u00fcz\u00fcnde onun benzeri yoktur. Korkmayacak \u015fekilde yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Alt\u0131ndaki her \u015feyi g\u00f6r\u00fcr; ve b\u00fct\u00fcn gurur o\u011fullar\u0131n\u0131n kral\u0131d\u0131r.\u201d Ama, \u00f6l\u00fcml\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Bu eserini yazarken Hobbes, sanki biraz umutsuzdur. Platon\u2019un Devlet<\/em> adl\u0131 eserinde yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u015fekilde nas\u0131l bir filozoflar devleti kurulmad\u0131ysa, kendisinin de d\u00fc\u015fledi\u011fi devletin olmayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve bunu da \u015fu s\u00f6zleriyle ifade eder: \u201cBenim bu \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131n, Platon\u2019un devleti kadar faydas\u0131z oldu\u011funa inanmak noktas\u0131nday\u0131m. \u00c7\u00fcnk\u00fc o da, egemenler filozof oluncaya kadar, devletin hastal\u0131klar\u0131n\u0131n ve i\u00e7 sava\u015fla y\u00f6netimlerin de\u011fi\u015fmesinin yok edilemeyece\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde idi.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Thomas Hobbes Leviathan<\/em> adl\u0131 eserinde, k\u0131saca, egemene itaat edilmesi gereklili\u011fini anlat\u0131r. Ona g\u00f6re, ailede babaya, kabilede \u015fefe, orduda komutana, inan\u00e7 sahipleri de dini \u00f6nderlere itaat etmelidir. Bunlar\u0131n t\u00fcm\u00fc de en \u00fcst kudret sahibi egemene, yani ejderha diye nitelendirdi\u011fi devlete itaat etmelerinin do\u011fa yasas\u0131 gere\u011fi oldu\u011funu, egemene itaatin de bir toplumsal s\u00f6zle\u015fme olarak kabul edilmesi gerekti\u011fini s\u00f6yler. \u201cK\u0131l\u0131c\u0131n zoru olmad\u0131k\u00e7a ahitler s\u00f6zden ibarettir<\/em>\u201d der. \u0130nsan do\u011fas\u0131 gere\u011fi, insan insan\u0131n kurdudur ve herkes herkesle sava\u015f halindedir. Toplumsal bar\u0131\u015f\u0131n sa\u011flanmas\u0131, d\u00fczen ve g\u00fcvenlik ancak devlete itaat etmekle olur: Devlet, hayvan\u0131 insana d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Benim Leviathan<\/em>\u2019da \u00f6nemli buldu\u011fum \u015feylerden biri de; feodal beylerin ve Katolik kilise liderlerinin tek otoriteye itaat etmelerini istenmesiyle art\u0131k feodalitenin tasfiye edili\u015f s\u00fcrecine girdi\u011fini ve Roma kilisesine de\u011fil, ruhani liderlerin uyruklar\u0131 olduklar\u0131 devletlerin egemenine (krala, halk meclisine\u2026) itaatle de ulus-devleti \u00f6ng\u00f6rmesi ve siyaseti tanr\u0131 kat\u0131ndan insan kat\u0131na indirmesidir.<\/p>\n\n\n\n

Thomas Hobbes, bir sonraki b\u00f6l\u00fcmde anlataca\u011f\u0131m Pierre Gassendi\u2019den her zaman \u201cb\u00fcy\u00fck bir h\u00fcrmet ve sayg\u0131yla bahsetmi\u015ftir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

13. Pierre Gassendi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pierre Gassendi, 1592-1655 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f Frans\u0131z bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr, matematik\u00e7i ve Katolik rahiptir.<\/p>\n\n\n\n

Fransa\u2019n\u0131n g\u00fcneyinde do\u011fmu\u015ftur. Tam bir kilise adam\u0131d\u0131r. Katolik bir rahip ve Digne Papaz\u0131 oldu\u011fu gibi, ayn\u0131 zamanda felsefe ve matematik profes\u00f6r\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Kepler, Galileo, Hobbes ve Descartes gibi pek \u00e7ok akademisyen ve filozofla yak\u0131n ili\u015fki i\u00e7inde olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Yazd\u0131klar\u0131 ve bilimin do\u011fas\u0131na ili\u015fkin yapt\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015fmalar\u0131 \u00e7o\u011funlukla teorik deneycili\u011fe ili\u015fkindir. Ayr\u0131ca o ayn\u0131 zamanda, astronomi, anatomi, optik ve hareket fizi\u011finin olgusal ayr\u0131nt\u0131lar\u0131na da ilgi g\u00f6stermi\u015ftir. Do\u011fa felsefesi ve matematik felsefesi alan\u0131nda \u00f6zg\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fcnceler geli\u015ftirmi\u015f; g\u00f6zleme, deneye ve hesaplamaya dayanan modern bilimin geli\u015fimine katk\u0131 sunmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Vejetaryen, i\u00e7ki i\u00e7mez biridir. Thomas Hobbes\u2019e g\u00f6re, \u201cD\u00fcnyadaki en yumu\u015fak ba\u015fl\u0131 do\u011faya sahip adamd\u0131.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Britanyal\u0131 filozof Roger Stuart Woolhouse (1940-2011) da, \u201cOnun bu yumu\u015fak ba\u015fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 sadece Descartes\u2019le girdi\u011fi kar\u015f\u0131tl\u0131kta bozulmu\u015ftur\u201d der.<\/p>\n\n\n\n

Gassendi, \u00f6nce Descartes\u00e7\u0131 do\u011fu\u015ftan d\u00fc\u015f\u00fcnceler anlay\u0131\u015f\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve bilginin esas kayna\u011f\u0131n\u0131n duyular ve t\u00fcmevar\u0131m oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrerek, deneyci bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 benimsemi\u015f ve Antik Yunan atomculu\u011fun kendi d\u00f6neminde yeniden canlanmas\u0131nda \u00f6nemli rol oynam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Antik Yunan filozofu Epik\u00fcros\u2019un d\u00fc\u015f\u00fcncelerini benimsedikten sonra, onu yeniden yorumlayarak H\u0131ristiyanl\u0131k inanc\u0131yla mekanik\u00e7i bir atomculu\u011fu birle\u015ftirir ve bu konuda, \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra yay\u0131mlanacak olan Felsefi \u0130nceleme<\/em> kitab\u0131n\u0131 yazar.<\/p>\n\n\n\n

Aristoteles\u2019in \u00f6\u011fretilerinden hi\u00e7 hazzetmez, Aristoteles\u00e7ilere kar\u015f\u0131 Paradokslar Bi\u00e7iminde \u0130ncelemeler<\/em> ba\u015fl\u0131kl\u0131 bir kitap yazar. Gassendi\u2019ye g\u00f6re, Aristoteles\u00e7iler, felsefe ve bilginin ilerlemesi konusunda tutucu ve engelleyicidirler. O, bilginin deneyim ve d\u00fcnyan\u0131n dikkatli bir g\u00f6zlemiyle elde edilece\u011fini s\u00f6yler.<\/p>\n\n\n\n

Gassendi, matematik\u00e7i olu\u015funun da etkisiyle, t\u00fcmdengelimden hi\u00e7 vazge\u00e7mez; felsefi atomculu\u011fu geleneksel maddi yorumundan s\u0131y\u0131r\u0131r ve onu, matematikle mekani\u011fin kendisine uygulanabilece\u011fi bir \u015fekle b\u00fcr\u00fcnd\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

R. S. Woolhouse\u2019ye g\u00f6re, Gassendi\u2019nin fikirlerin edinilmesi ve bi\u00e7imlenmesi hakk\u0131nda s\u00f6ylediklerinin bir\u00e7o\u011fu sonraki d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler aras\u0131nda beylik hale gelmi\u015f ve John Locke (1632-1704) taraf\u0131ndan da daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 ve daha uzun uzad\u0131ya ele al\u0131n\u0131p geli\u015ftirilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

14. Ren\u00e9 Descartes<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ren\u00e9 Descartes, 1596-1650 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f Frans\u0131z bir matematik\u00e7i, bilim insan\u0131 ve filozoftur.<\/p>\n\n\n\n

Modern felsefenin kurucusu oldu\u011fu kabul edilir.<\/p>\n\n\n\n

Nietzsche, Descartes\u2019\u0131n \u201crasyonalizmin babas\u0131\u201d, \u201cDevrim\u2019in dedesi\u201d oldu\u011funu, baz\u0131 yorumcular daha da ileri giderek, \u201cDescartes\u2019i sadece Bat\u0131 felsefesinin de\u011fil, ayn\u0131 zamanda \u2018Bat\u0131l\u0131 devrimci insan\u0131n da babas\u0131\u201d oldu\u011funu s\u00f6yler. Burada s\u00f6z konusu edilen devrim 1789 Frans\u0131z Devrimi<\/em>\u2019dir.<\/p>\n\n\n\n

Descartes, 1596\u2019da La Haye\u2019de do\u011far. 11 ya\u015f\u0131nda Cizvit okuluna yaz\u0131l\u0131r, daha sonra Poitiers \u00dcniversitesi\u2019nde hukuk okur. Ard\u0131ndan orduya kat\u0131l\u0131r. Bu ser\u00fcven s\u0131ras\u0131nda Hollandal\u0131 bilim insan\u0131 Isaac Beekkman ile tan\u0131\u015f\u0131r. Her ikisi de matematik ve fizi\u011fi tamamen birbirine ba\u011flayan bir y\u00f6ntem yaratman\u0131n gerekli oldu\u011funa inanmaktad\u0131r. Bu arkada\u015fl\u0131k Descartes\u2019\u0131n bilime merak sarmas\u0131na neden olur ve sonunda da onu, \u201cfelsefenin babas\u0131\u201d olmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak bir yola sokar. Ya\u015fam\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funu Hollanda\u2019da ge\u00e7irir ve t\u00fcm \u00f6nemli yap\u0131tlar\u0131n\u0131 burada yazar. 1737\u2019de yay\u0131mlanan geometri, optik, meteoroloji \u00fczerine \u00f6nc\u00fcl \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu Metot\/Y\u00f6ntem \u00dczerine Konu\u015fma<\/em> kitab\u0131 ile epistemoloji ve metafizi\u011fin temellerini atar. 1641\u2019de \u0130lk Felsefe \u00dczerine Meditasyonlar<\/em> yay\u0131mlan\u0131r. Bu kitab\u0131 ile Descartes, \u201cku\u015fku duyulmaz bilginin\u201d temellerini atm\u0131\u015f olur. Ve ayr\u0131ca, de\u011fi\u015fik tarihlerde yay\u0131nlanan Felsefenin \u0130lkeleri<\/em>, Ruhun Tutkular\u0131<\/em> gibi \u00e7ok say\u0131da kitap ve yaz\u0131yla d\u00fc\u015f\u00fcncesini tamamlamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u201cAk\u0131lc\u0131l\u0131\u011f\u0131n kurucusu\u201d Descartes sadece felsefeye de\u011fil, matemati\u011fe de yeni bir ivme kazand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Daha \u00f6nce birbirinden ayr\u0131 olan ve sonsuz k\u00fc\u00e7\u00fck hesap ve analizin ke\u015ffinde kullan\u0131lan geometri ve cebir alanlar\u0131n\u0131 birle\u015ftirerek analitik geometrinin temelini atm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Hegel onun hakk\u0131nda \u015funlar\u0131 yazar: \u201cDoyumsuz bir hevesle her alana uzanm\u0131\u015f, t\u00fcm sistemleri ve formlar\u0131 ara\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r; \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 antik edebiyat\u0131n yan\u0131 s\u0131ra felsefe, matematik, kimya, fizik ve astronomi gibi konular\u0131 da i\u00e7ermektedir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Descartes sa\u011flamc\u0131d\u0131r. Kendi g\u00fcvenli\u011fini hep g\u00f6zetmesi gibi, kendisinden \u00f6nce olu\u015fturulan d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemlerinin sa\u011flam bir temele oturtulmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu nedenle kendi d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemini sa\u011flam bir temele oturtmay\u0131 hedefler. Bunun i\u00e7in de \u00f6nce topra\u011f\u0131, kumu, kili kaz\u0131y\u0131p bir tarafa atar, ta ki temel ataca\u011f\u0131 sa\u011flam zemini buluncaya kadar. Yani yanl\u0131\u015f bilgileri bir kenara b\u0131rak\u0131r, matemati\u011fi uygulamaya koyar, ve \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n\n\n\n

\u201cHer \u015feyden \u00f6te, ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmelerindeki kesinlik ve apa\u00e7\u0131kl\u0131ktan \u00f6t\u00fcr\u00fc matematikten keyif al\u0131yordum. Ne var ki, matemati\u011fin ger\u00e7ek kullan\u0131m\u0131n\u0131n hen\u00fcz fark\u0131na varamam\u0131\u015ft\u0131m ve sadece mekanik sanatlarda i\u015fe yarad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcmden, b\u00f6yle sa\u011flam sars\u0131lmaz temeller \u00fczerine daha y\u00fcksek bir yap\u0131 kurulmam\u0131\u015f olmas\u0131na \u015fa\u015f\u0131r\u0131yordum.\u201d<\/p>\n\n\n\n

K\u0131sacas\u0131, felsefesini olu\u015ftururken, yetkin bilgi modeli olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc matemati\u011fi \u00f6rnek alm\u0131\u015f ve amac\u0131 i\u00e7in mutlak olarak kesin olup, kendisinden hi\u00e7bir \u015fekilde ku\u015fku duyulmayan bir ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 bulmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Felsefede, matematikteki gibi, sa\u011flam bir y\u00f6nteme ve sa\u011flam temellere sahip olabilirsek, felsefenin kapsam\u0131 i\u00e7ine giren konularda da kesin bilgilere sahip olaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 savunmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Descartes\u2019\u0131n en kal\u0131c\u0131 miraslar\u0131ndan biri de, geometriyi tan\u0131mlamak i\u00e7in cebiri kullanarak Kartezyen veya analitik geometriyi geli\u015ftirmesidir. Descartes, denklemlerde bilinmeyenleri x, y ve z ile ve bilinenleri a, b ve c ile temsil etme gelene\u011fini icat etmi\u015ftir. Ayr\u0131ca, kuvvetleri veya \u00fcsleri g\u00f6stermek i\u00e7in \u00fcst simge kullanan \u201cstandart g\u00f6sterime \u00f6nc\u00fcl\u00fck\u201d etmi\u015ftir; \u00f6rne\u011fin, x kareyi belirtmek i\u00e7in 2\u2019yi x2<\/sup> \u015feklinde kullanm\u0131\u015ft\u0131r. Cebir i\u00e7in bilgi sisteminde, \u00f6zellikle soyut, bilinmeyen nicelikler hakk\u0131nda ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmeyi otomatikle\u015ftirmek veya mekanikle\u015ftirmek i\u00e7in bir y\u00f6ntem olarak kullanarak cebire temel bir rol bi\u00e7en ilk ki\u015fidir.<\/p>\n\n\n\n

Paolo Conte, \u201cAnalitik Geometri ve Descartes\u2019\u0131n D\u00fczlemleri<\/em>\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda, analitik geometrinin Fransa\u2019da ayn\u0131 d\u00f6nemde, birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak Ren\u00e9 Descartes ile Pierre Fermat\u2019\u0131n (1601-1665) ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131; matemati\u011fin bu dal\u0131n\u0131n temel metni, Descartes\u2019\u0131n Y\u00f6ntem \u00dczerine Konu\u015fma<\/em>\u2019n\u0131n ekinde yer alan G\u00e9om\u00e9tri <\/em>(Geometri) adl\u0131 eseri oldu\u011funu belirtir.<\/p>\n\n\n\n

Descartes, \u201cD\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum, o halde var\u0131m<\/em>\u201d der; ve b\u00f6ylece d\u00fc\u015f\u00fcnen varl\u0131k \u201cakl\u0131\u201d fiziksel bedenden ba\u015fka bir yere koyar.<\/p>\n\n\n\n

17. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na gelindi\u011finde art\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u201ckral\u0131d\u0131r\u201d o.<\/p>\n\n\n\n

Descartes, insan\u0131n iki ayr\u0131 t\u00f6zden, yan\u0131 beden ve ruhtan olu\u015ftu\u011funu belirtir.<\/p>\n\n\n\n

La Mettrie Makine \u0130nsan<\/em> adl\u0131 eserinde makine insan teorisini, yani \u201cmakine hayvan\u0131n makine insan\u201da d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc anlat\u0131rken Descartes\u2019in bu yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 ele\u015ftirir. La Mettrie \u015funlar\u0131 yazar:<\/p>\n\n\n\n

\u201cUzaml\u0131 olmayan bir varl\u0131k hi\u00e7bir yer i\u015fgal edemez. Bu hakikati kabul eden Descartes ciddi ciddi ruhun yerini ar\u0131yor ve bu yeri kozalaks\u0131 yap\u0131da kuruyor… A\u00e7\u0131k ki Descartes burada ruhtan bahsetmemi\u015ftir, marifetinin art\u0131k kaderine zarar verecek bir noktaya ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir zamanda ruhtan tam da bahsetti\u011fi \u015fekilde bahsetmeye mecbur kalm\u0131\u015ft\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n

\u201cBu b\u00fcy\u00fck filozof, hayvan b\u00f6yle yapm\u0131\u015ft\u0131r, insan b\u00f6yle yapm\u0131\u015ft\u0131r dedi; iki ayr\u0131 tablo ortaya koydu ama bu ikisinin birbirine ne kadar benzedi\u011finden s\u00f6z etmedi. Aksine, hayvanlarda, onlar\u0131n hareketlerini, duygular\u0131n\u0131, birbirilerinden farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayacak ruhtan vazge\u00e7erken, insanlarda bundan asla vazge\u00e7medi, halk\u0131n g\u00f6z\u00fcne Ortodoks, di\u011fer filozoflar\u0131n g\u00f6z\u00fcne de filozof g\u00f6r\u00fcnmek istiyordu \u00e7\u00fcnk\u00fc.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Kim ne derse desin, bana g\u00f6re, Ren\u00e9 Descartes sayesinde Avrupa\u2019da ak\u0131l, metot, d\u00fczen, cogito kavramlar\u0131 ve bunlar\u0131n yan\u0131nda \u201cbilimin teminat\u0131 olan ve d\u00fc\u015f\u00fcncenin zirvesini olu\u015fturan Tanr\u0131 kavram\u0131 \u00fczerinden yeni d\u00fcnya tasavvuru\u201d yap\u0131land\u0131rl\u0131p \u015fekillendirilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Ve Ren\u00e9 Descartes sayesinde ak\u0131l, metot, d\u00fczen, cogito kavramlar\u0131 ve bunlar\u0131n yan\u0131nda \u201cbilimin teminat\u0131 olan ve d\u00fc\u015f\u00fcncenin zirvesini olu\u015fturan Tanr\u0131 kavram\u0131 \u00fczerinden yeni d\u00fcnya tasavvuru\u201d yap\u0131land\u0131r\u0131p \u015fekillendirilir.<\/p>\n\n\n\n

Ve kendisinden sonra gelecek olan Newton ve Leibniz\u2019e g\u00fc\u00e7l\u00fc bir dayanak noktas\u0131 olu\u015fturur.<\/p>\n\n\n\n

15. Blaise Pascal<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Blaise Pascal, 1623-1662 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f Frans\u0131z bir matematik\u00e7i, fizik\u00e7i, mucit, yazar ve Katolik ilahiyat\u00e7\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

16 ya\u015f\u0131ndayken konikler \u00fczerine bir inceleme yazar. 19 ya\u015f\u0131nda ise di\u015fliler ve tekerleklerden olu\u015fan mekanik bir toplama \u00e7\u0131karma yapan hesap makinesini tasarlar. Paris Mersenne Akademisi\u2019ne kabul edildi\u011finde, ilk \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 do\u011fa bilimleri ve uygulamal\u0131 bilimler alan\u0131nda yapar. Torricelli\u2019nin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 genelle\u015ftirerek bas\u0131n\u00e7 ve vakum kavramlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturur. 1653 y\u0131l\u0131nda haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 ve Pascal \u00fc\u00e7geni olarak bilinen aritmetik \u00fc\u00e7gen \u00fczerine incelemesini, binom \u00e7arpanlar\u0131n\u0131 uygun bir tablo halinde tan\u0131t\u0131r. 1646 y\u0131l\u0131nda karde\u015fiyle birlikte Katolik hareketlenmeler i\u00e7erisinde aktif olarak yer al\u0131r, 1654\u2019\u00fcn sonlar\u0131nda da dini tecr\u00fcbelerini kullanarak felsefe ve teoloji alan\u0131nda etkili \u00e7al\u0131\u015fmalar \u00fcretir. 1658\u2019de \u201cGeometri \u00dczerine Genel D\u00fc\u015f\u00fcnceler Geometrik Ruha ve \u0130kna Etme Sanat\u0131na Dair<\/em>\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131n\u0131 yazar. Pascal\u2019\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 18 ya\u015f\u0131ndan sonra bozulur ve 39. do\u011fum g\u00fcn\u00fcnden 2 ay sonra da \u00f6l\u00fcr. En bilinen temel eseri D\u00fc\u015f\u00fcnceler<\/em>\u2019dir.<\/p>\n\n\n\n

Pascal ile sohbet etme \u015fans\u0131n\u0131 bulanlardan biri olan M. de Sacye onunla ilgili \u015funlar\u0131 yazar:<\/p>\n\n\n\n

\u201cMatematik alan\u0131nda ona boyun e\u011fmeyecek ehil insan yoktur. O s\u0131ra t\u00fcm alimlerin a\u011fz\u0131nda olan me\u015fhur rulet buna tan\u0131kt\u0131r. Adeta bak\u0131r\u0131 canland\u0131r\u0131p, tunca d\u00fc\u015f\u00fcncenin g\u00fcc\u00fcn\u00fc verebildi\u011fi herkesin mal\u00fbmu. Her birinin \u00fczerinde ilk on rakam bulunan d\u00fc\u015f\u00fcnmeyen k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7arklar\u0131 \u00f6yle bir d\u00fczenlemi\u015f, sanki dilsiz makineleri \u00f6yle konu\u015fturmu\u015f ki bunlar, en alim olanlar\u0131n dahi kafas\u0131n\u0131 kurcalayan say\u0131larla ilgili g\u00fc\u00e7l\u00fckleri oynayarak \u00e7\u00f6zmeleri i\u00e7in en akl\u0131ba\u015f\u0131nda insanlara a\u00e7\u0131klamalar sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r: Bu makineyi herkesin ona hayran olaca\u011f\u0131 -kendi g\u00f6zlerimle g\u00f6rd\u00fcm- seviyeye \u00e7\u0131karmak ona \u00f6yle bir adanma, \u00f6zen ve zihin gayretine mal olmu\u015ftur ki \u00fc\u00e7 y\u0131l boyunca bu hep kafas\u0131n\u0131 me\u015fgul etmi\u015ftir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Zaten Blaise Pascal\u2019\u0131n dindar bir H\u0131ristiyan olmadan \u00f6nce bir kumarbaz oldu\u011fu, olas\u0131l\u0131k teorisini ve kumar\u0131n parasal de\u011ferini olas\u0131l\u0131k hesab\u0131 kullanarak bulacak bir y\u00f6ntem geli\u015ftirdi\u011fi baz\u0131 kaynaklarda belirtilmektedir. Yine baz\u0131 kaynaklarda dindar olduktan sonra Tanr\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 dahi olas\u0131l\u0131kla, bahis\/kumar diliyle ifade ederek \u201cfayda d\u00fc\u015f\u00fcncesi\u201d \u00fczerinden iman\u0131 temellendirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 belirtilmektedir.<\/p>\n\n\n\n

La Mettrie de, Makine \u0130nsan<\/em> adl\u0131 eserinde, yapt\u0131klar\u0131 i\u00e7 muhasebe sonucu ge\u00e7mi\u015fte yapt\u0131klar\u0131ndan pi\u015fmanl\u0131k duyup vicdan azab\u0131 \u00e7ekenleri imleyerek, \u201c… e\u011fer en uzun ve en barbar al\u0131\u015fkanl\u0131k, en insanc\u0131l olmayan kalplerden bile bile pi\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 tamamen kopar\u0131p atam\u0131yor ve bu kalpler yapt\u0131klar\u0131n\u0131n hat\u0131ralar\u0131yla parampar\u00e7a oluyorsa, bu zay\u0131f zihinlerin hayalg\u00fcc\u00fcn\u00fc Pascal\u2019\u0131nkilerden bile daha ger\u00e7ekd\u0131\u015f\u0131 olan hayaletlerle, ate\u015ften u\u00e7urumlarla, cehennemle korkutmak neden?\u201d diye sorarken yaz\u0131s\u0131na d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc bir dipnotta Pascal i\u00e7in \u015funlar\u0131 yazar; \u201cBir taraftan b\u00fcy\u00fck bir insan di\u011fer taraftan ise yar\u0131 deli biri. Delilik ve bilgelik\u201d aras\u0131nda gidip gelen biri oldu\u011funu belirtir.<\/p>\n\n\n\n

Pascal, \u201cDescartes\u2019\u0131 hem kabul eden ve hem de ele\u015ftiren, Descartes\u2019\u0131n matematiksel y\u00f6ntemin kullan\u0131m alan\u0131n\u0131 geni\u015fletmek istedi\u011fi yerde, matematiksel y\u00f6ntemin ba\u015fka alanlara uygulanabilirli\u011fi ve yarar\u0131 konusunda ku\u015fkucu bir tav\u0131r\u201d tak\u0131n\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

D\u00fc\u015f\u00fcnceler<\/em> kitab\u0131nda \u015funlar\u0131 yazar:<\/p>\n\n\n\n

\u201cDescartes\u2019i affedemiyorum. Tanr\u0131\u2019dan vazge\u00e7mek istiyor gibi yapt\u0131 t\u00fcm felsefesini fakat Tanr\u0131\u2019ya d\u00fcnyada hareketi ba\u015flatan bir \u015fey olarak ihtiya\u00e7 duyuyordu, bunun d\u0131\u015f\u0131nda Tanr\u0131\u2019yla i\u015fi yoktur\u201d onun.<\/p>\n\n\n\n

Ve biraz da sanki Descartes\u2019ten hazzetmez gibidir: \u201cFeraset sahibi insanlara sormak isterim, acaba \u015fu iki ilke Descartes ile ayn\u0131 \u015feyi dokuz as\u0131r \u00f6nce s\u00f6ylemi\u015f Aziz Augustinus\u2019un zihinlerinde ayn\u0131 m\u0131d\u0131r? \u2018Madde do\u011fal olarak d\u00fc\u015f\u00fcnceye t\u00fcmden yeteneksizdir.\u2019 ve \u2018D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum, o halde var\u0131m.\u2019\u201d diye not d\u00fc\u015fer.<\/p>\n\n\n\n

Yani \u00f6rt\u00fck bir \u015fekilde Descartes\u2019\u0131n hem kopya \u00e7ekti\u011fini ve hem de farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerini s\u00f6yler.<\/p>\n\n\n\n

M. de Sacye bunun ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 biraz verir; Pascal\u2019\u0131n H\u0131ristiyan filozof ve tanr\u0131bilimci Aziz Augustinus\u2019la \u201cher konuda hemfikir\u201d oldu\u011funu belirtir.<\/p>\n\n\n\n

Blaise Pascal sadece dini konular, felsefe ve matematik hakk\u0131nda de\u011fil, tarihi olaylar hakk\u0131nda da kendine \u00f6zg\u00fc saptamalarda bulunur. \u00d6rne\u011fin, M\u00d6 2 Eyl\u00fcl 31 g\u00fcn\u00fc Octavianus\u2019un komutas\u0131ndaki Roma g\u00fc\u00e7leriyle Marcus Antonius ve Kleopatra\u2019n\u0131n kontrol\u00fcndeki g\u00fc\u00e7ler aras\u0131nda Yunanistan\u2019\u0131n bat\u0131 k\u0131y\u0131lar\u0131ndaki Aktium \u00f6nlerinde yap\u0131lan deniz sava\u015f\u0131nda Marcus Antonius ve Kleopatra\u2019ya ba\u011fl\u0131 g\u00fc\u00e7ler (yani M\u0131s\u0131rl\u0131lar) yenilince; Blaise Pascal, Roma ve M\u0131s\u0131r aras\u0131nda yap\u0131lan bu sava\u015fla ilgili tarihe \u015fu notu d\u00fc\u015fer:<\/p>\n\n\n\n

\u201cKleopatra\u2019n\u0131n burnu biraz daha k\u00fc\u00e7\u00fck olsayd\u0131, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya tarihi daha farkl\u0131 olabilirdi<\/em>.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Olas\u0131l\u0131klar teorisinin temelini atan ve ilk hesap makinesini icat eden ki\u015fi olan Pascal, do\u011fa bo\u015flu\u011fu sevmez \u015feklindeki \u00f6nyarg\u0131ya son vermi\u015ftir. A\u00e7\u0131k\u00e7a Galileo\u2019nun mahk\u00fbmiyetine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015f, Copernicus\u2019un kozmoloji alan\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 devrimi benimsemi\u015f ve sonsuz \u015feylerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmi\u015ftir; sonsuzluk kavram\u0131n\u0131 kendi matematiksel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda kullanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

G. W. Leibniz daha sonra Pascal\u2019\u0131n hesap makinesini geli\u015ftirip \u00e7arpma ve b\u00f6lme de yapar duruma getirmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Pascal, D\u00fc\u015f\u00fcnceler<\/em> adl\u0131 kitab\u0131n\u0131n hemen ba\u015f k\u0131sm\u0131nda bulunan 1. Fas\u0131l<\/em>\u2019da, \u201cMatematik kavray\u0131\u015f ile sezgisel kavray\u0131\u015f aras\u0131ndaki fark<\/em>\u201d\u0131 anlat\u0131r. \u0130lgin\u00e7 buldu\u011fum bu b\u00f6l\u00fcm\u00fc oldu\u011fu gibi aktar\u0131yorum:<\/p>\n\n\n\n

\u201cMatematik kavray\u0131\u015f ile sezgisel kavray\u0131\u015f aras\u0131ndaki fark<\/em><\/p>\n\n\n\n

Matematik kavray\u0131\u015fta ilkeler a\u015fik\u00e2rd\u0131r, ama g\u00fcndelik kullan\u0131mdan uzakt\u0131r; \u00f6yle ki al\u0131\u015f\u0131k olunmad\u0131\u011f\u0131ndan onlara yo\u011funla\u015fmak ba\u015fta zordur. \u0130lkeleri ancak bir s\u00fcre \u00fczerinde durduktan sonra a\u00e7\u0131k se\u00e7ik g\u00f6r\u00fcr\u00fcz ve g\u00f6zden ka\u00e7amayacak kadar bariz bu ilkelerden yola \u00e7\u0131k\u0131p da yanl\u0131\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnmek i\u00e7in t\u00fcm\u00fcyle kusurlu bir zihne sahip olmak gerekir.<\/p>\n\n\n\n

Fakat sezgisel kavray\u0131\u015fta ilkelerin, g\u00fcndelik kullan\u0131mlar\u0131 vard\u0131r ve bunlar herkesin g\u00f6z\u00fc \u00f6n\u00fcndedir. Sadece bakmak yeterlidir, \u00e7aba harcamaya gerek yoktur; tam bir g\u00f6r\u00fc\u015fe sahip olmaktad\u0131r mesele. Tam g\u00f6rebilmek gerekir, \u00e7\u00fcnk\u00fc ilkeler o kadar incelikli ve \u00e7ok say\u0131dad\u0131r ki hi\u00e7 de\u011filse baz\u0131lar\u0131n\u0131n g\u00f6zden ka\u00e7mamas\u0131 neredeyse imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Oysa bir ilkenin g\u00f6zden ka\u00e7\u0131r\u0131lmas\u0131 hataya s\u00fcr\u00fckler; bu y\u00fczden b\u00fct\u00fcn ilkeleri g\u00f6rebilmek i\u00e7in olduk\u00e7a net bir g\u00f6r\u00fc\u015fe sahip olmak ve ard\u0131ndan, bilinen ilkeler \u00fczerinden yanl\u0131\u015f ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmemek i\u00e7in de do\u011fru bir kavray\u0131\u015fa sahip olmak gerekir.<\/p>\n\n\n\n

\u015eu halde, g\u00f6r\u00fc\u015fleri tam olsayd\u0131 b\u00fct\u00fcn matematik\u00e7iler sezgisel olurlard\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc matematik\u00e7iler bildikleri ilkelerden yola \u00e7\u0131karak yanl\u0131\u015f ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmezler. Sezgisel kafalar da ancak d\u00fc\u015f\u00fcncelerini al\u0131\u015f\u0131k olmad\u0131klar\u0131 matematik ilkelere uydurduklar\u0131 takdirde matematik\u00e7i olabilirler.<\/p>\n\n\n\n

Demek ki kimi sezgisel kafalar\u0131n matematik\u00e7i olmamalar\u0131n\u0131n sebebi, matematik ilkelere yo\u011funla\u015famamalar\u0131d\u0131r. Matematik\u00e7ilerin sezgisel olmamalar\u0131n\u0131n sebebi ise \u00f6nlerinde duran \u015feyi g\u00f6rmemeleri ve matemati\u011fin a\u00e7\u0131k ve kesin ilkelerine al\u0131\u015f\u0131k olmalar\u0131 sebebiyle ilkeleri tam manas\u0131yla g\u00f6r\u00fcp kullanmadan ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmemeleridir; ilkelerin bu t\u00fcr bir kullan\u0131ma izin vermedi\u011fi sezgisel meselelerde yollar\u0131n\u0131 kaybederler. Bu t\u00fcr meselelerde ilkeler hemen hi\u00e7 g\u00f6r\u00fclemezler, g\u00f6r\u00fclmekten \u00e7ok hissedilirler; hissetmeyen ki\u015filer i\u00e7in onlar\u0131 hissedilir k\u0131lmak m\u00fcthi\u015f zordur. Bu ilkeler say\u0131ca \u00f6yle \u00e7ok ve inceliklidirler ki kavranmalar\u0131 i\u00e7in keskin ve hassas bir his laz\u0131md\u0131r; \u00e7o\u011funlukla matematikte oldu\u011fu gibi, bir d\u00fczen i\u00e7inde ispat yapma imk\u00e2n\u0131 olmaks\u0131z\u0131n bu hisse uygun d\u00fc\u015fen do\u011fru ve ge\u00e7erli h\u00fck\u00fcmlerde bulunabilmek gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc ilkeler bu \u015fekilde bizim i\u00e7in bilinebilir de\u011fillerdir ve onlar\u0131 bu \u015fekilde bilmeye \u00e7al\u0131\u015fmak sonu gelmeyecek bir giri\u015fimdir. Konuyu hi\u00e7 de\u011filse bir noktaya kadar ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmeyle de\u011fil, tek bak\u0131\u015fta, derhal g\u00f6rmemiz gerekir. Ve bu y\u00fczden matematik\u00e7iler aras\u0131nda sezgisel kafalar nadirdir ve sezgisel kafalar da nadiren matematik\u00e7i olurlar, \u00e7\u00fcnk\u00fc matematik\u00e7iler sezgi gerektiren konular\u0131 matematiksel a\u00e7\u0131dan ele almak isterler ve \u00f6nce tan\u0131mlardan, sonra da ilkelerden ba\u015flamay\u0131 arzu ettiklerinden kendilerini g\u00fcl\u00fcn\u00e7 duruma d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcrler; zira bu t\u00fcr meselelerde bu \u015fekilde yol al\u0131namaz. Zihin bunu yapamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in de\u011fil, fakat z\u0131mnen, do\u011fal olarak ve herhangi bir tekni\u011fe ba\u015fvurmadan yapt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, pek az insan ne olup bitti\u011finin hissine sahiptir, bunu ifade etmek ise b\u00fct\u00fcn insanlar\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc a\u015far. Bir bak\u0131\u015fta h\u00fck\u00fcm vermeye al\u0131\u015f\u0131k olan sezgisel kafalar ise tersine, \u00f6nlerine hi\u00e7 anlamad\u0131klar\u0131, olanca teferruat\u0131yla g\u00f6rmeye al\u0131\u015f\u0131k olmad\u0131klar\u0131, ancak k\u0131s\u0131r tan\u0131mlardan ve ilkelerden hareketle n\u00fcfuz edebilecekleri \u00f6nermeler konuldu\u011funda cesaretlerini yitirir ve konudan so\u011furlar.<\/p>\n\n\n\n

Gelgelelim, hatal\u0131 kavray\u0131\u015f ne sezgisel ne matematikseldir.<\/p>\n\n\n\n

Sadece matematik kavray\u0131\u015fa sahip kafalar do\u011fru kavray\u0131\u015fa sahiptirler, ama bu, her \u015fey kendilerine tan\u0131mlar ve ilkeler yoluyla a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece b\u00f6yledir. Aksi takdirde hatal\u0131 ve tahamm\u00fcl edilmez kafalard\u0131r bunlar, \u00e7\u00fcnk\u00fc yaln\u0131zca ilkeler iyice a\u00e7\u0131k k\u0131l\u0131nm\u0131\u015fsa do\u011fru i\u015flerler.<\/p>\n\n\n\n

Sadece sezgisel kavray\u0131\u015fa sahip kafalar ise hayatlar\u0131nda hi\u00e7 kar\u015f\u0131la\u015fmad\u0131klar\u0131, t\u00fcm\u00fcyle s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 olan, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve hayalg\u00fcc\u00fc gerektiren konularda ilk ilkelere kadar gidecek sab\u0131rdan yoksundurlar.\u201d<\/p>\n\n\n\n

16. Isaac Newton<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Isaac Newton, 1643-1727 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f Britanyal\u0131 bir fizik\u00e7i, matematik\u00e7i, astronom, mucit, simyac\u0131, teolog ve filozoftur.<\/p>\n\n\n\n

Newton, \u0130ngiltere\u2019nin Grantham \u015fehrinin yak\u0131nlar\u0131ndaki Woolsthorpe\u2019da bir erken do\u011fum sonucu d\u00fcnyaya gelir. D\u00fcnyaya geldi\u011finde olduk\u00e7a zay\u0131f bir \u00e7ocuktur ve hatta ilk g\u00fcnlerinde hayatta kalaca\u011f\u0131 dahi \u015f\u00fcphelidir. Ama hayatta kalmay\u0131 becerir ve 1661 y\u0131l\u0131nda Cambridge\u2019de Trinity College\u2019a girer. Burada \u00fc\u00e7 y\u0131l boyunca cebir, geometri ve trigonometri dersleri al\u0131r, Latince ve Antik Yunancay\u0131 \u00f6\u011frenir. \u00d6zel bir matematik incelemesi yapar. Ayr\u0131ca bu d\u00f6nemde Galileo ve Kepler\u2019in eserleriyle de tan\u0131\u015f\u0131r ve olduk\u00e7a etkilenir. Ve burada Descartes gibi \u00fcnl\u00fc felsefecilerin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 da okur.<\/p>\n\n\n\n

Newton d\u00fcnyaya yakla\u015f\u0131k olarak iki ya da \u00fc\u00e7 y\u00fczy\u0131lda bir geldi\u011fini s\u00f6yleyebilece\u011fimiz ender g\u00f6r\u00fclen t\u00fcrde bir bilim insan\u0131d\u0131r. Bu nedenle olmal\u0131 ki, \u015fair Alexander Pope\u2019un, \u201cNewton\u2019\u0131n mezar ta\u015f\u0131 olarak yontulan m\u0131sralar\u0131, o b\u00fcy\u00fck adam\u0131n do\u011fu\u015funu ikinci bir Yarat\u0131l\u0131\u015f\u2019a” benzetir:<\/p>\n\n\n\n

Do\u011fa ve Do\u011fan\u0131n yasalar\u0131 Gecede gizliydi
Tanr\u0131 dedi ki: Newton olsun! Ve hep I\u015f\u0131kt\u0131.<\/em>\u201d<\/p>\n\n\n\n

Newton, 1687 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 Do\u011fa Felsefesinin Matematiksel \u0130lkeleri<\/em> kitab\u0131yla klasik fizik mekani\u011finin temelini olu\u015fturur. Bu eser, evreni y\u00f6neten ilkeleri a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in d\u00fcnya tarihinin en \u00f6nemli bilimsel kitaplar\u0131ndan biri olmu\u015ftur. Bu eserle birlikte kendi ad\u0131yla an\u0131lan evrensel k\u00fctle\u00e7ekim yasas\u0131 ve \u00fc\u00e7 hareket yasas\u0131n\u0131 ortaya koymu\u015f ve yaratm\u0131\u015f oldu\u011fu bu etki, bilim tarihindeki kilometre ta\u015flar\u0131ndan biri olmu\u015ftur. Newton\u2019\u0131n evrensel k\u00fctle\u00e7ekimi ve hareketin \u00fc\u00e7 kanunu, sonraki \u00fc\u00e7 y\u00fczy\u0131l boyunca bilim d\u00fcnyas\u0131na egemen olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Felsefeyle olduk\u00e7a ilgilenen Newton, Do\u011fa Felsefesinin Matematiksel \u0130lkeleri<\/em> kitab\u0131n\u0131n \u00f6ns\u00f6z\u00fcnde d\u00fc\u015f\u00fcnce ve \u00e7al\u0131\u015fma anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u015fu s\u00f6zleriyle a\u00e7\u0131klar:<\/p>\n\n\n\n

\u201cAntik \u00c7a\u011f d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinin mekanik bilimini do\u011fal olgular\u0131n ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda en \u00f6nemli ara\u00e7 olarak g\u00f6rm\u00fc\u015f olmalar\u0131, do\u011fad\u0131\u015f\u0131 tan\u0131mlamalar\u0131 yads\u0131yan \u00e7a\u011fda\u015f bilim adamlar\u0131n\u0131n da bu olgular\u0131 matematik yasalar\u0131 ile a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 nedeniyle bu kitapta matemati\u011fi felsefe ile ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak ele almay\u0131 uygun buldum.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Eskiler mekanik bilimini biri teoriye di\u011feri uygulamaya dayanan iki ayr\u0131 bi\u00e7imde incelemi\u015flerdir. \u0130nsanlar\u0131n elleriyle olu\u015fturduklar\u0131 her \u015fey uygulamal\u0131 mekanik alan\u0131na girer. Di\u011fer yandan bu yoldan ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lanlar kusursuz bir do\u011fruluk d\u00fczeyinde olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in mekanik ile geometri aras\u0131nda mekani\u011fin aleyhine bir farkl\u0131l\u0131k belirmekte ve kusursuz olan\u0131n geometrik olarak tan\u0131mlanmas\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k bu d\u00fczeye eri\u015femeyenler mekanik alan\u0131nda yer almaktad\u0131r. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k kusur sanat\u0131n kendisinde de\u011fil, sanat\u00e7\u0131da aranmal\u0131d\u0131r. Mekanik ustas\u0131 yeterli titizli\u011fi g\u00f6sterirse mekanik bilimi de geometrinin kusursuzlu\u011funa sahip olacakt\u0131r, zira geometrinin temelini olu\u015fturan do\u011frular\u0131n ve dairelerin kusursuzlu\u011funu tan\u0131mlayan bilim mekaniktir.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Di\u011fer yandan ben sanatla de\u011fil felsefeyle ilgileniyorum ve insan eliyle yap\u0131lanlardan \u00e7ok do\u011fan\u0131n eserlerini anlatmak amac\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yorum. Yer\u00e7ekimi, gravitasyon, esneklik, s\u0131v\u0131lar\u0131n direnci ve benzeri di\u011fer kuvvetlerle ilgili konulara y\u00f6neldi\u011fim i\u00e7in de bu kitab\u0131 felsefenin matematiksel ilkeleri olarak sunuyorum, zira kan\u0131mca felsefenin t\u00fcm\u00fc (ki bunun yald\u0131zl\u0131 harflerle yaz\u0131lmas\u0131 gerekir) do\u011fadaki kuvvetlerin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131ndan ve bu kuvvetlerden yola \u00e7\u0131karak di\u011fer olgular\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131ndan olu\u015fmaktad\u0131r.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

K\u0131sacas\u0131 Newton, g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn s\u0131rlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmleyerek d\u00fcnyadaki nesnelerin hareketleri ile g\u00f6ky\u00fcz\u00fcndeki nesnelerin hareketlerinin ayn\u0131 do\u011fal yasalar ile y\u00f6netildiklerini kendi k\u00fctle\u00e7ekim kanunu ve Alman g\u00f6kbilimci Johannes Kepler\u2019in gezegen hareketleri kanunu aras\u0131ndaki tutarl\u0131l\u0131klar ile g\u00f6stermi\u015ftir. Modern fizi\u011fin kurucular\u0131ndan olmu\u015ftur. Newton ayn\u0131 zamanda ilk yans\u0131tmal\u0131 teleskobu geli\u015ftirmi\u015f, beyaz \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n bir prizmaya tutuldu\u011funda farkl\u0131 renklerden bir tayf yapmas\u0131 g\u00f6zlemi sonucu \u2013sonradan yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 ispatlansa da- bir renk kuram\u0131 da olu\u015fturmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Antonio Clericuzio, \u201cIsaac Newton<\/em>\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda, Do\u011fa Felsefesinin Matematiksel \u0130lkeleri (1687)<\/em> kitab\u0131 \u00fczerine \u015funlar\u0131 yazar:<\/p>\n\n\n\n

\u201cNewton\u2019un en \u00fcnl\u00fc eseri olan Do\u011fa Felsefesinin Matematiksel \u0130lkeleri<\/em>, \u00fc\u00e7 k\u0131s\u0131m veya kitaptan olu\u015fur. \u0130lkinde hareket halindeki cisimlerin dinami\u011finin genel ilkeleri ele al\u0131n\u0131r; ikincisinde s\u0131v\u0131lar\u0131n mekani\u011fi ve dalga teorisi i\u015flenir; \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fcnde mekanik ilkeleri evrenin tamam\u0131na uygulan\u0131r. Newton \u0130lkeler<\/em>\u2018le yery\u00fcz\u00fc fizi\u011fi ile g\u00f6ky\u00fcz\u00fc fizi\u011fini birle\u015ftirme s\u00fcrecini tamamlar. Do\u011fa olgular\u0131n\u0131n matematiksel yasalara indirgenebilece\u011fi fikrinden hareketle, Newton tek bir yasan\u0131n, yani yer\u00e7ekimin hem D\u00fcnya\u2019da cisimlerin d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc hem de g\u00f6kcisimlerinin hareketini a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunur.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Ama Descartes bu d\u00fc\u015f\u00fcnceye kat\u0131lmaz. Matematiksel fizik\u00e7i David Ruelle, Raslant\u0131 ve Kaos<\/em> kitab\u0131nda bu konuda \u015funlar\u0131 yazar:<\/p>\n\n\n\n

“Newton’un g\u00f6r\u00fc\u015fleri zaman\u0131nda bir\u00e7ok bilimadam\u0131 i\u00e7in \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olmu\u015ftur. \u00d6zellikle Ren\u00e9 Descartes g\u00f6kcisimleri konusunda Newton taraf\u0131ndan ileri s\u00fcr\u00fclen ‘birbirine uzak kuvvetler’ kavram\u0131n\u0131 kabul etmeyerek bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc anlams\u0131z ve mant\u0131k d\u0131\u015f\u0131 olarak nitelemi\u015fti. Newton’a g\u00f6re fizik bir ger\u00e7ek par\u00e7as\u0131n\u0131 ele al\u0131p buna bir matematik teorisi katmak ve bilinen ger\u00e7ekleri bu yoldan kan\u0131tlamakt\u0131. B\u00f6yle bir yakla\u015f\u0131m\u0131 fazla basit bulan Descartes ise birbirine uzak kuvvetlerden \u00e7ok, \u00fcst\u00fcste binmi\u015f iki di\u015fli gibi yak\u0131n temas durumunda olan kuvvetleri ele alan mekaniksel bir a\u00e7\u0131klamay\u0131 ye\u011flemekteydi. O zamandan bu yana fizi\u011fin ge\u00e7irmi\u015f oldu\u011fu evrim Newton’un halk\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir. Descartes bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n konumu ve h\u0131z\u0131n\u0131n ayn\u0131 anda kesinlikle saptanamad\u0131\u011f\u0131 kuantum mekani\u011fini tan\u0131m\u0131\u015f olsayd\u0131 acaba ne d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fc?”<\/p>\n\n\n\n

Hegel de, Newton\u2019un felsefesini felsefi a\u00e7\u0131dan biraz \u00f6nemsemez gibi bir tav\u0131r tak\u0131n\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\u201cNewton\u2019un Felsefesi Do\u011fa Biliminden, yani Do\u011fan\u0131n yasalar\u0131na, kuvvetlerine ve genel yap\u0131s\u0131na dair g\u00f6zlem ve deneyimden t\u00fcretilen bilgilerden ba\u015fka bir \u015fey i\u00e7ermez\u201d der; ama ayn\u0131 zamanda John Locke\u2019un (1632-1704) felsefesinin pop\u00fcler olmas\u0131na ve \u0130ngiliz felsefe irdeleme y\u00f6nteminin benimsenmesine \u00e7ok \u00f6nemli katk\u0131lar sundu\u011funu da belirttir.<\/p>\n\n\n\n

Ama d\u00f6nemin baz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri, Newton\u2019un do\u011fa bilimlerinde g\u00f6sterdi\u011fi m\u00fcthi\u015f ba\u015far\u0131dan ve her \u015feyi sa\u011flam dayanaklar \u00fczerinden hesap ve \u00f6l\u00e7\u00fcye dayand\u0131rmas\u0131ndan dolay\u0131, hayranl\u0131kla, \u201cahl\u00e2k bilimlerinin Newton\u2019\u0131\u201d olma \u00f6zlemlerini dille getirirler.<\/p>\n\n\n\n

Bu ba\u011flamda Kant da, \u201cZihnin Newton\u2019\u0131\u201d olarak Jean-Jacques Rousseau\u2019yu i\u015faret eder ve onu \u201cikinci bir Newton\u201d olarak tan\u0131mlar.<\/p>\n\n\n\n

\u00c7a\u011fda\u015f\u0131m\u0131z \u0130ranl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr D. Shayegan ise, Yaral\u0131 Bilin\u00e7<\/em> adl\u0131 eserinde, \u201cDekart\u00e7\u0131 r\u00fcyaya v\u00fccut veren Newton\u2019dur\u201d der ve ekler:<\/p>\n\n\n\n

\u201cKopernik, Kepler, Galileo ve Descartes gibi \u00f6ncellerinin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc bir sentezde toplay\u0131p, yeni paradigman\u0131n bilimsel doru\u011fu haline gelmi\u015ftir. Ondan sonra her \u015fey, 19. y\u00fczy\u0131l sonuna kadar d\u00fczene girmi\u015ftir. D\u00fcnya, de\u011fi\u015fmez yasalar taraf\u0131ndan \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan bir makine gibi i\u015flemi\u015ftir. Ve bu model o kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc, o kadar ikna edici bir hale gelmi\u015ftir ki yaln\u0131zca saf bilimleri de\u011fil, insan bilimlerini de etkilemi\u015ftir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Newton, matematiksel ke\u015fifleri ve fizik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 sebebiyle \u00e7ok tan\u0131nan ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcz bilim insanlar\u0131 taraf\u0131ndan bilim tarihinin en etkili insanlar\u0131ndan biri olarak kabul edilmektedir. 1999 y\u0131l\u0131n\u0131n sonlar\u0131nda, 100 ileri gelen fizik\u00e7iyle ger\u00e7ekle\u015ftirilen milenyum oylamas\u0131nda Isaac Newton, t\u00fcm zamanlar\u0131n en iyi fizik\u00e7ileri aras\u0131nda Albert Einstein\u2019dan sonra 2. s\u0131ray\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r. \u00dcnl\u00fc bilimkurgu yazar\u0131 Isaac Asimov da, Newton\u2019dan \u201ctarihin en b\u00fcy\u00fck bilim insan\u0131\u201d olarak bahseder.<\/p>\n\n\n\n

\u201cFizik, kendini Metafizikten koru<\/em>\u201d onun \u015fiar\u0131yd\u0131; ki bu, Bilim kendini d\u00fc\u015f\u00fcnceden koru demektir.<\/p>\n\n\n\n

Yasa, \u00f6ng\u00f6r\u00fc, varsay\u0131m, kontrol, program\u2026 Bu kavramlar Newtoncu fizi\u011fin ve \u201cmekanik k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u201d s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc olu\u015fturan kavramlard\u0131r. Ve yine bu kavramlar ayn\u0131 zamanda Newtoncu y\u00f6netim d\u00fc\u015f\u00fcncesinin kilit s\u00f6zc\u00fckleridir. Esaslar\u0131n\u0131 bu kavramlar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcnce ve y\u00f6netim anlay\u0131\u015f\u0131 \u00e7ok farkl\u0131 bir \u015fekilde her \u015feyi yeniden \u015fekillendirip h\u0131zland\u0131rm\u0131\u015f ve bunun bir sonucu olarak modern geli\u015fme alabildi\u011fine \u00e7ok h\u0131zl\u0131 bir geli\u015fme g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Ama bu b\u00f6yle s\u00fcrmez, her \u015feyin bir sonu vard\u0131r; g\u00fcn gelir Kuantum teorisi Newtoncu y\u00f6netim anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 taht\u0131ndan indirir. Bu durumu, Britanyal\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr John Desmond Bernal y\u00fczy\u0131llarca sonra Tarihte Bilim<\/em> kitab\u0131nda \u015fu s\u00f6zlerle ifade eder:<\/p>\n\n\n\n

\u201cKuantum teorisi gerek eski bi\u00e7imiyle fakat daha \u00e7ok da yeni bi\u00e7imiyle Newton fizi\u011finin temellerini daha da sarst\u0131. Bu devrim, R\u00f6nesans\u2019ta Aristo\u2019nun tahtan indirilmesi kadar \u00f6nemli ve yeni geli\u015fmelere gebe bir devrimdi.\u201d<\/p>\n\n\n\n

17. Gottfried Wilhelm Leibniz<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Gottfried Wilhelm Leibniz, 1646-1716 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f matematik\u00e7i, filozof, hukuk\u00e7u ve d\u00f6nemin idarecilerine dan\u0131\u015fmanl\u0131k yapm\u0131\u015f bir Alman entelekt\u00fceldir.<\/p>\n\n\n\n

Matematik ve felsefe tarihinde \u00f6nemli bir yeri vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Leibniz olay ve olgulara b\u00fct\u00fcnsel bakan biridir. Ona g\u00f6re, \u201cEvrende her \u015fey s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya birbirine ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r, t\u0131pk\u0131 bir okyanus gibi tek par\u00e7a halindedir: En ufak hareket bile etkisini her tarafa yayar.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Almanya\u2019ya yerle\u015fmi\u015f Slav k\u00f6kenli Lutherci bir aileden gelir Leibniz. Babas\u0131 \u00fcniversite hocas\u0131yd\u0131, ahlak dersleri veriyordu. Annesi ise bir hukuk profes\u00f6r\u00fcn\u00fcn k\u0131z\u0131yd\u0131. Ya\u015fam\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc babas\u0131ndan kalan kitapl\u0131kta ge\u00e7irir ve kendi kendine Yunanca ve Latince \u00f6\u011frenir. Platon ve Aristoteles\u2019i, daha geni\u015f \u00e7er\u00e7evede Eski\u00e7a\u011f\u2019\u0131n t\u00fcm filozoflar\u0131n\u0131 inceler. On be\u015f ya\u015f\u0131ndan sonra Galileo Galilei ve Descartes\u2019e y\u00f6nelir ve on be\u015f ya\u015f\u0131nda Leipzig \u00dcniversitesi\u2019ne girdi\u011finde kendi felsefesinin temellerini atar. Leibniz bu gen\u00e7 y\u0131llar\u0131nda daha \u00e7ok Descartes mekani\u011fine ilgi duyar ve bu da onu matemati\u011fe y\u00f6neltir.<\/p>\n\n\n\n

Hegel, \u201cOnun \u00f6\u011frenim etkinli\u011fi tarihsel, diplomatik, matematiksel ve felsefi konulara da uzan\u0131yordu\u201d der.<\/p>\n\n\n\n

Devam\u0131nda ise, \u201cLeibniz sadece Felsefede de\u011fil, ayn\u0131 zamanda son derece de\u011fi\u015fik bilim alanlar\u0131nda yo\u011fun bir emek ve enerji harcam\u0131\u015ft\u0131r; \u00f6zellikle ilgi g\u00f6sterdi\u011fi alan ise matematikti, integral ve diferansiyel hesaplama y\u00f6ntemlerini\u201d onun icat etmi\u015f oldu\u011funu s\u00f6yler.<\/p>\n\n\n\n

Leibniz, 1676\u2019da Pascal\u2019\u0131n yapm\u0131\u015f oldu\u011fu hesap makinesini geli\u015ftirir, sadece toplama \u00e7\u0131karma yapan makine bundan b\u00f6yle \u00e7arpma ve b\u00f6lme de yapar duruma getirilir, hatta k\u00f6k alma i\u015flemlerinde de kullan\u0131labilecek \u015fekilde. Ayn\u0131 y\u0131l Britanyal\u0131 \u00fcnl\u00fc fizik\u00e7i, matematik\u00e7i, g\u00f6kbilimci Newton\u2019la g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcr ve bu g\u00f6r\u00fc\u015fmeden sonra Newton\u2019la aralar\u0131 a\u00e7\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Aralar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131n nedeni, Leibniz\u2019in diferansiyel hesab\u0131n\u0131 bulup insanl\u0131k tarihinde en \u00f6nemli bulu\u015flardan birine imza atm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Sonras\u0131nda diferansiyel hesab\u0131n\u0131 Newton mu buldu, Leibniz mi tart\u0131\u015fmas\u0131 ba\u015flar. \u0130ngilizler ve Almanlar aras\u0131nda sahiplenme konusunda bir \u00e7eki\u015fme ya\u015fan\u0131r. Ama \u00e7o\u011fu bilim insan\u0131 diferansiyel hesab\u0131n\u0131 Leibniz\u2019in buldu\u011funu s\u00f6yler ve de onaylar.<\/p>\n\n\n\n

\u0130ngiliz bilim felsefecisi Adrian Berry, Bilimin Arka Y\u00fcz\u00fc<\/em> adl\u0131 kitab\u0131nda yer alan \u201cIsaac Newton\u2019un K\u00f6t\u00fcl\u00fckleri<\/em>\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda, bir insan bilim insan\u0131 olsa bile, h\u0131rs ve \u00fcst\u00fcn gelme duygusunun insan\u0131n nas\u0131l g\u00f6z\u00fcn\u00fc karartt\u0131\u011f\u0131 ve ona nas\u0131l yak\u0131\u015fmaz \u015feyler yapt\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00fcnl\u00fc \u0130ngiliz fizik\u00e7i, astronom, teorisyen ve yazar Stephen Hawking\u2019den aktard\u0131\u011f\u0131 bir al\u0131nt\u0131da g\u00f6rmekteyiz:<\/p>\n\n\n\n

\u201c\u00c7ok daha ciddi bir kavga da Alman filozof Gottfried Leibniz ile oldu. Leibniz ile Newton birbirlerinden habersiz olarak matemati\u011fin sonsuz k\u00fc\u00e7\u00fckler hesab\u0131 (diferansiyel hesab\u0131) denilen ve modern fizi\u011fin b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde temelini olu\u015fturan bir alan\u0131n\u0131 geli\u015ftirmi\u015flerdi. Art\u0131k bu hesab\u0131 Newton\u2019un Leibniz\u2019den y\u0131llar \u00f6nce buldu\u011funu biliyoruz, ama o \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 daha sonra yay\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131. \u0130lk kimin buldu\u011fu konusunda, iki taraf\u0131 gayretle savunan bilim adamlar\u0131n\u0131n da yer ald\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck bir tart\u0131\u015fma oldu. Ancak Newton\u2019u savunan yaz\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011funun Newton\u2019un kendi elinden \u00e7\u0131km\u0131\u015f \u2013ama arkada\u015flar\u0131n\u0131n imzas\u0131yla yay\u0131mlanm\u0131\u015f- olmas\u0131 (!) kayda de\u011fer. Leibniz, kavga b\u00fcy\u00fcy\u00fcnce, tart\u0131\u015fmay\u0131 bir sonuca ba\u011flamas\u0131 i\u00e7in Kraliyet Derne\u011fine ba\u015fvurmak gibi bir hataya d\u00fc\u015ft\u00fc. Newton, ba\u015fkan olarak, soru\u015fturmay\u0131 yapmas\u0131 i\u00e7in \u2018tarafs\u0131z\u2019 bir komite kurdu, ama rastlant\u0131ya bak\u0131n ki komite tamamen Newton\u2019un arkada\u015flar\u0131ndan olu\u015fmu\u015ftu! Fakat hepsi bu de\u011fildi: Komitenin yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 ve Leibniz\u2019i resmen fikir h\u0131rs\u0131zl\u0131\u011f\u0131yla su\u00e7lad\u0131\u011f\u0131 raporu da Newton\u2019un kendisi kaleme ald\u0131. Bununla da yetinmeyip ard\u0131ndan Kraliyet Derne\u011finin kendi dergisinde rapor \u00fczerine imzas\u0131z bir yaz\u0131 yazd\u0131. Leibniz\u2019in \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn ard\u0131ndan Newton\u2019un \u2018Leibniz\u2019in kalbini k\u0131rmaktan\u2019 b\u00fcy\u00fck zevk ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi\u011fi belirtilir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Sinan Sert\u00f6z: Eskiden \u00e7ak\u0131l ta\u015flar\u0131 kullan\u0131larak hesap yap\u0131l\u0131rd\u0131, \u201cNewton ve Leibniz\u2019in geli\u015ftirdi\u011fi hesap tekni\u011fine Latince \u2018\u00e7ak\u0131l ta\u015f\u0131\u2019 anlam\u0131nda \u2018calculus\u2019 dendi. T\u00fcrk\u00e7e\u2019de de biz bu hesap tekni\u011fine \u2018y\u00fcksek matematik\u2019 ya da \u2018analiz\u2019 diyoruz\u201d a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 yapmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Leibniz\u2019in \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan biri de, felsefe dilini basitle\u015ftirmek ve felsefi ara\u015ft\u0131rmay\u0131 matematiksel ara\u015ft\u0131rmaya benzer k\u0131lmak d\u00fc\u015f\u00fcncesi ile Genel \u0130\u015faretler Dili<\/em> tasarlamas\u0131d\u0131r. Descartes\u2019\u0131n her \u015feyi kapsamaya \u00e7al\u0131\u015fan evrenselci bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na uygun bir bi\u00e7imde, matemati\u011fi and\u0131ran ama matematikle do\u011frudan yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 olmayan, ancak t\u00fcm temel sorunlar\u0131 matematikte oldu\u011fu gibi apa\u00e7\u0131k bir bi\u00e7imde \u00e7\u00f6zmemize olanak veren evrensel bir bilim kurabilmek i\u00e7in uzun y\u0131llar \u00e7aba g\u00f6sterdi; d\u00fc\u015f\u00fcncenin alfabesini ve yaz\u0131s\u0131n\u0131 bulmaya giri\u015fti. Af\u015far Timu\u00e7in, \u015fayet \u201cLeibniz bu evrensel dil d\u00fczenini ger\u00e7ekle\u015ftirebilmi\u015f olsayd\u0131 bilimsel bulu\u015flar raslant\u0131ya kalmaktan kurtulacakt\u0131, hatta belki de bilimsel \u00e7aba \u00f6zel olarak \u00f6ng\u00f6r\u00fcy\u00fc gerektirmeyecekti: raslant\u0131sal\u0131n yerini t\u00fcm\u00fcyle ussal dayanaklar\u0131 olan bir teknik uygulama alm\u0131\u015f olacakt\u0131. Her ne olursa olsun, Leibniz\u2019in bu tasar\u0131s\u0131 bir dilek olmadan \u00f6teye ge\u00e7medi\u201d diye belirtir.<\/p>\n\n\n\n

Leibniz 1679 y\u0131l\u0131nda bu tasar\u0131s\u0131yla ilgili Hannover D\u00fck\u00fc\u2019ne yazd\u0131\u011f\u0131 bir mektupta \u015funlar\u0131 yazar:<\/p>\n\n\n\n

\u201cE\u011fer Tanr\u0131 Siz Y\u00fcce Efendimize bana tahsis etme l\u00fctfunu g\u00f6sterdi\u011finiz 1200 g\u00fcm\u00fc\u015f sikkeyi s\u00fcrekli bir gelire d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme d\u00fc\u015f\u00fcncesini esinlerse, Ramon Llull(6)<\/sup> gibi mutlu olaca\u011f\u0131m, belki de bunun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda daha b\u00fcy\u00fck bir hizmet sunarak\u2026 \u00c7\u00fcnk\u00fc ayr\u0131l\u0131klar\u0131nda bir yarg\u0131\u00e7, bir kavram yorumcusu, bir olas\u0131l\u0131klar cetveli, deneyimler okyanusunda bize yol g\u00f6sterecek bir pusula, bir nesneler envanteri, bir d\u00fc\u015f\u00fcnceler \u00e7izelgesi, var olan \u015feyleri irdelemek i\u00e7in bir mikroskop, uzak olanlar\u0131 kestirmek i\u00e7in bir teleskop, genel bir Hesap, masum bir b\u00fcy\u00fc, hayal \u00fcr\u00fcn\u00fc olmayan bir Kabala(7)<\/sup>, herkesin kendi dilinde okuyaca\u011f\u0131 bir yaz\u0131, hatta birka\u00e7 haftada \u00f6\u011frenilebilecek ve t\u00fcm d\u00fcnyada yayg\u0131nl\u0131k kazanacak bir dildir. Ve bu dil, gitti\u011fi her yere ger\u00e7ek dilini g\u00f6t\u00fcrecektir.\u201d(8)<\/sup><\/p>\n\n\n\n

Almanlar\u0131n \u201cilk\u201d b\u00fcy\u00fck filozofu olan Leibniz\u2019in felsefesi ba\u015fta da belirtti\u011fim gibi b\u00fct\u00fcnsel bir felsefedir. \u201cKadim felsefe<\/em>\u201d ifadesi de Leibniz taraf\u0131ndan kullan\u0131ma sokulmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Susan Neiman, Alternatif Bir Felsefe Tarihi<\/em> olarak sundu\u011fu Modern D\u00fc\u015f\u00fcncede K\u00f6t\u00fcl\u00fck<\/em> kitab\u0131nda, do\u011fal ve ahlaki k\u00f6t\u00fcl\u00fckleri \u00f6nlemedi\u011fi ya da bunlara izin verdi\u011fi i\u00e7in su\u00e7lanan Tanr\u0131y\u0131 temize \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan dolay\u0131 Leibniz\u2019in \u201cTanr\u0131n\u0131n Avukat\u0131\u201d olarak nitelendirildi\u011fini yazar. Ve: <\/p>\n\n\n\n

\u201cLeibniz, Tanr\u0131y\u0131 savunma s\u00fcrecinde O\u2019nu g\u00fcc\u00fcnden etti. Tam anlam\u0131yla s\u00f6ylersek, Leibniz, Yaradan\u2019\u0131 bizim anlaml\u0131 bulaca\u011f\u0131m\u0131z terimlerle anlama ihtiyac\u0131m\u0131z\u0131 kar\u015f\u0131lamada \u00f6yle ileri gitti ki, bize, kendi <\/em>suretimizde yarat\u0131lm\u0131\u015f bir Tanr\u0131 verdi. Hegel onu, a\u00e7\u0131k bir pazardaki sat\u0131c\u0131ya benzetti: Leibniz\u2019in Tanr\u0131s\u0131, yaln\u0131zca elindekini verebiliyordu. \u00dcr\u00fcn m\u00fckemmel de\u011filse s\u00f6ylenmemeliyiz, aksine, alabilece\u011fimizin en iyisi oldu\u011funu \u00f6\u011frenip \u015f\u00fckretmeliyiz.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Af\u015far Timu\u00e7in de Leibniz\u2019in felsefesine dair \u015funlar\u0131 yazar:<\/p>\n\n\n\n

\u201cLeibniz belli konulara a\u011f\u0131rl\u0131k vermek yerine b\u00fct\u00fcn\u00fc kapsayan bir a\u00e7\u0131klama getirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. [\u2026] Ona g\u00f6re en olumsuz g\u00f6r\u00fcnen d\u00fc\u015f\u00fcncede bile yararl\u0131 bir yan bulabiliriz. [\u2026] O, felsefesini temellendirirken, ayn\u0131 zamanda din ve ahlak birli\u011fini sa\u011flamak, dini ve ahlak\u0131 usun ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 g\u00fcc\u00fcyle temellendirmek istemi\u015ftir. Burada onun salt dinci ya da us\u00e7u bir tutum i\u00e7inde oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek yanl\u0131\u015fa d\u00fc\u015fmek olur.\u201d<\/p>\n\n\n\n

\u201cLeibniz matemati\u011fi sa\u011flam bir dayanak olarak g\u00f6r\u00fcr. Ancak o her \u015feyden \u00f6nce bir metafizik\u00e7idir, bu y\u00fczden \u00f6ncelikle nedenler ara\u015ft\u0131rmas\u0131na y\u00f6nelir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Aram Vartanyan da, \u201cMakine \u0130nsan, Bir Fikrin K\u00f6keniyle \u0130lgili \u0130nceleme<\/em>\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda La Mettrie\u2019nin, \u201cLeibniz maddede yaln\u0131zca bir atalet kuvvetin de\u011fil ayn\u0131 zamanda hareket ettirici bir kuvvetin, do\u011fa diye adland\u0131r\u0131lan, bir eylem ilkesinin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etti\u011fini\u201d belirti\u011fini a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Leibniz bir\u00e7ok konuda \u00e7ok say\u0131da eser kaleme alm\u0131\u015ft\u0131r. 1686\u2019da felsefesinin b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc \u00f6zetledi\u011fi, ince\/k\u00fc\u00e7\u00fck olmas\u0131na kar\u015f\u0131n temel kitaplar\u0131ndan biri say\u0131lan Metafizik \u00dczerine Konu\u015fma<\/em>\u2019y\u0131 yazar. Bu eserinde Tanr\u0131\u2019y\u0131 geni\u015f \u00e7er\u00e7eveli bir bi\u00e7imde tan\u0131tmaya giri\u015fir ve ileride \u201cmonad\u201d diye belirleyece\u011fi \u201cbireysel t\u00f6z\u201d\u00fc a\u00e7\u0131klar. Bu eser Leibniz\u2019i kavramakta \u00e7ok \u00f6nemli bir kaynakt\u0131r. Ayn\u0131 y\u0131l yine Descartes\u2019\u0131n \u201c\u00f6nemli bir yan\u0131lg\u0131s\u0131yla ilgili\u201d k\u0131sa bir belirleme eserini yazar. Bu kitab\u0131nda Descartes\u2019\u0131n cisimlerin \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131yla ilgili kuram\u0131n\u0131 ele\u015ftirir.<\/p>\n\n\n\n

Ve yine Af\u015far Timu\u00e7in\u2019e g\u00f6re, Leibniz \u00f6mr\u00fc boyunca Almanya \u0130mparatorlu\u011fu s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde kalan kiliseleri birle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Ama birle\u015ftiremez. \u201c\u00dcstelik bu son derece inan\u00e7l\u0131 filozof ya\u015fam\u0131n\u0131n sonlar\u0131nda inan\u00e7s\u0131zl\u0131kla su\u00e7land\u0131 ve kendi kabu\u011funa \u00e7ekildi. Ya\u015fam\u0131n \u00e7irkinlikleri, d\u00fcnyaya sonuna kadar a\u00e7\u0131k bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrden bir yaln\u0131z adam yaratmay\u0131 ba\u015farabildi.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Ancak o, bir filozof olarak, bir bilim insan\u0131 olarak \u00f6nemini hi\u00e7 yitirmedi; \u00e7\u00fcnk\u00fc ilerleme ya da geli\u015fim fikrini ilkin onda buluruz.<\/p>\n\n\n\n

Leibniz\u2019in dille ilgili de \u00f6nemli bir belirlemesi var: \u201cDil, zihnin aynas\u0131d\u0131r\u201d der. Bence, dil, \u201czihnin aynas\u0131\u201dndan \u00e7ok daha fazlas\u0131d\u0131r, bir ulusun varolu\u015funun bizatihi kendisidir. Ulusu ulus yapan etmenlerin en ba\u015f\u0131nda gelendir, k\u00fclt\u00fcrlerin yap\u0131ta\u015f\u0131d\u0131r. Bu nedenle, dil kendi \u00f6zde\u011ferlerine dayanmal\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve bilim dili olmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcndeki t\u00fcm engeller kald\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Ulusal bilincin olu\u015fmas\u0131, geli\u015fmesi ve peki\u015fmesinde tarih kadar \u00f6nemli bir yeri vard\u0131r dilin. \u00c7\u00fcnk\u00fc her ulus kendi diliyle birlikte geli\u015fip ilerler\u2026<\/p>\n\n\n\n

Ki, Hegel de bu konuda hem \u00f6nemli bir uyar\u0131da bulunur ve hem de Leibniz\u2019i ele\u015ftirir:<\/p>\n\n\n\n

\u201cLeibniz \u00e7o\u011funlukla Latince veya Frans\u0131zca yazm\u0131\u015ft\u0131. Bu \u00f6nemli bir meseledir, \u00e7\u00fcnk\u00fc daha \u00f6nce belirtti\u011fimiz(9)<\/sup> gibi, bir bilimin bir ulusa ait oldu\u011funu s\u00f6ylemek ancak ulus ona kendi dilinde sahipse m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr ve bu \u00f6zelliklede Felsefede \u015fartt\u0131r. Zira d\u00fc\u015f\u00fcnce tam da bu \u00f6zbilince ait olma ya da mutlak bir \u015fekilde kendi kendine ait olma u\u011fra\u011f\u0131n\u0131 kendisinde ta\u015f\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Ana dilde K\u00fcrt\u00e7e e\u011fitimin yasakland\u0131\u011f\u0131 bir yerde K\u00fcrt\u00e7e konu\u015fanlar\u0131n T\u00fcrk\u00e7e yazmalar\u0131 konusu bu ba\u011flamda yeniden sorgulanmal\u0131 bence, gelecekte yaz\u0131lanlar\u0131n kimlerin hanesine yaz\u0131laca\u011f\u0131 iyice d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmelidir.<\/p>\n\n\n\n

K\u0131sacas\u0131, Leibniz diyalektik d\u00fc\u015f\u00fcnen biridir. “\u015eimdiki zaman gelecek olana gebedir” der.<\/p>\n\n\n\n

Ve kendisinden sonra gelecek olan Kant\u2019\u0131n felsefesine sa\u011flam bir zemin haz\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n

18. Immanuel Kant<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Immanuel Kant, 1724-1804 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f Prusya k\u00f6kenli Alman bir filozoftur.<\/p>\n\n\n\n

Alman felsefesinin kurucular\u0131ndand\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Deneyci ve ak\u0131lc\u0131 gelene\u011fi uzla\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ayd\u0131nlanma \u00c7a\u011f\u0131 ve felsefe tarihinin kendisinden sonraki d\u00f6nemini belirgin bir bi\u00e7imde etkilemi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Ak\u0131l ile do\u011fa aras\u0131nda bo\u015fluk veya mesafe b\u0131rakmas\u0131, yani d\u00fcnyay\u0131 ak\u0131l ve do\u011fa diye b\u00f6lmesinden dolay\u0131, kimi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler onu \u201cB\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f Bilgelik\u201d olarak tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u201cKendi akl\u0131n\u0131 kullanacak cesarete sahip ol!<\/em>\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn Ayd\u0131nlanma\u2019n\u0131n parolas\u0131 olmas\u0131n\u0131 istemi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Bu deyi\u015f, bence, akl\u0131n kamusal ve ele\u015ftirel kullan\u0131m\u0131na yap\u0131lan bir davettir<\/p>\n\n\n\n

Kant, 1724 y\u0131l\u0131nda K\u00f6nigsberg\u2019de d\u00fcnyaya gelir. Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece bir kez bile K\u00f6nigsberg\u2019in d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmaz. Dindar ve otoriter bir aile ortam\u0131nda yeti\u015fir. Annesi ve babas\u0131 sara\u00e7t\u0131r. Ailenin dokuz \u00e7ocu\u011funun d\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fcd\u00fcr. Kolej e\u011fitiminde Latince, filoloji, matematik, mant\u0131k ve teoloji e\u011fitimi al\u0131r. Sonras\u0131nda K\u00f6nigsberg \u00dcniversitesi\u2019ne kayd\u0131n\u0131 yapt\u0131r\u0131r. E\u011fitimi s\u0131ras\u0131nda Leibniz ve Wolff\u2019un d\u00fc\u015f\u00fcncelerinden etkilenir ama sonras\u0131nda Britanya\u2019daki felsefi ve bilimsel geli\u015fmeleri yak\u0131ndan izleyerek idealizmden vazge\u00e7er. 1770\u2019te, 45 ya\u015f\u0131nda profes\u00f6r olur. K\u00f6nigsberg\u2019de mant\u0131k ve metafizik k\u00fcrs\u00fcs\u00fcne atan\u0131r. 1770\u2019ten sonra D. Hume (1711-1776) ve J. J. Rousseau (1712-1778) etkisiyle ele\u015ftirel felsefesini geli\u015ftirir. Kant, 1803 y\u0131l\u0131nda babas\u0131yla ayn\u0131 kaderi payla\u015farak fel\u00e7 ge\u00e7irir ve 1804 tarihinde \u00f6l\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Kant ba\u015flang\u0131\u00e7ta fizik ve astronomi alan\u0131nda yaz\u0131lar yazar. 1755 y\u0131l\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 Evrensel Do\u011fal Tarih ve Cennetlerin Teorisi<\/em> adl\u0131 eserinde, g\u00fcne\u015f sisteminin b\u00fcy\u00fck bir gaz bulutu olan nebuladan olu\u015ftu\u011funu belirterek Nebular hipotezi<\/em>\u2019ni ortaya atar. G\u00fczel ve Y\u00fcce Duygusu \u00dczerine G\u00f6zlemler<\/em> adl\u0131 eseriyle de pop\u00fcler bir yazar olur. 1794 y\u0131l\u0131nda Saf Akl\u0131n S\u0131n\u0131rlar\u0131 \u0130\u00e7inde Din<\/em> adl\u0131 kitab\u0131n\u0131n yay\u0131mlanmas\u0131 yasaklan\u0131nca, 1795\u2019te yay\u0131mlanan Ebedi Bar\u0131\u015f \u00dczerine Felsefi bir Deneme<\/em> adl\u0131 eserini kaleme alarak y\u00f6neticilerle hesapla\u015f\u0131r. Daha bir\u00e7ok eseri de var\u2026<\/p>\n\n\n\n

Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi\/<\/em>Ar\u0131 Usun Ele\u015ftirisi<\/em> adl\u0131 eserinde, somut bi\u00e7imde var olan \u201cnumen d\u00fcnyayla<\/em>\u201d duygularla alg\u0131lanan \u201cfenomen d\u00fcnya<\/em>\u201d aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131 a\u00e7\u0131klar.<\/p>\n\n\n\n

Ve \u015f\u00f6yle yazar:<\/p>\n\n\n\n

\u201cY\u00fczy\u0131l\u0131m\u0131z her \u015feyden \u00f6nce ele\u015ftiri y\u00fczy\u0131l\u0131d\u0131r ve her \u015feyi ele\u015ftiriye tabi k\u0131lmak gerekir. Genellikle din kutsall\u0131\u011f\u0131<\/em>\u2019n\u0131, yasamaysa ha\u015fmeti<\/em>\u2019ni dayanak g\u00f6stererek ele\u015ftirinin elinden kurtulmak isterler; ama o zaman da hakl\u0131 ku\u015fkular uyand\u0131r\u0131rlar ve akl\u0131n sadece kendi \u00f6zg\u00fcr ve herkese a\u00e7\u0131k s\u0131nav\u0131ndan ge\u00e7enlere tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 o samimi itibar\u0131 elde edemezler.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Kant, \u201c\u0130\u00e7erikten yoksun d\u00fc\u015f\u00fcnceler h\u00fck\u00fcms\u00fcz ve bo\u015f, Kavramlardan yoksun duyusal alg\u0131lar k\u00f6rd\u00fcr\u201d der.<\/p>\n\n\n\n

Hegel\u2019e g\u00f6re, Kant \u201cBilginin, bilimsel hareketin evrensel bir \u015femas\u0131n\u0131 ortaya koymu\u015f ve tezi, antitezi ve sentezi, zihni zihin yapan kiplerini, bilin\u00e7li bir \u015fekilde kendini ay\u0131rt ediyor olarak t\u00fcm yanlar\u0131yla sergilemi\u015ftir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Arthur Schopenhauer ise ele\u015ftirilerinin yan\u0131 s\u0131ra Kant\u2019tan \u00f6vg\u00fcyle s\u00f6z eder, ve: \u201cB\u00fcy\u00fck Kant\u2019tan zaman, mek\u00e2n ve nedenselli\u011fin bilincimizde, b\u00fct\u00fcn kurall\u0131klar\u0131 ve kal\u0131plar\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn imk\u00e2nlar\u0131na g\u00f6re ve bunlarda zuhur edip bunlar\u0131n i\u00e7eri\u011fini olu\u015fturan nesnelerden tamamen ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak mevcut olduklar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frendik\u201d der. Ve ba\u015fka bir yerde de ise, \u201cKant, sezgisel idraki sadece matematikte de\u011ferlendirdikten sonra d\u00fcnyay\u0131 g\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00f6n\u00fcne seren geri kalan b\u00fct\u00fcn alg\u0131sal idraki tamamen g\u00f6z ard\u0131 etmekte ve sadece soyut d\u00fc\u015f\u00fcnceye odaklanmaktad\u0131r\u201d diye yazar.<\/p>\n\n\n\n

Kant, akl\u0131n ahlak\u0131n kayna\u011f\u0131 oldu\u011funa ve esteti\u011fin tarafs\u0131z bir yarg\u0131lama yetisinden do\u011fdu\u011funa inan\u0131yordu. Devletler aras\u0131nda ebedi bir bar\u0131\u015f\u0131n evrensel demokrasi ve uluslararas\u0131 i\u015fbirli\u011fi yoluyla sa\u011flanabilece\u011fini umuyordu.<\/p>\n\n\n\n

Kant, d\u00fc\u015f\u00fcnce alan\u0131nda Copernicus\u00e7u bir devrim ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir diyebiliriz. Umberto Eco da, \u201cKant\u2019\u0131n D\u00fc\u015f\u00fcncesi<\/em>\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda buna de\u011finir:<\/p>\n\n\n\n

\u201cKant, kendi deyimiyle, d\u00fc\u015f\u00fcnce alan\u0131nda Copernicus\u00e7u bir devrim \u00f6nermi\u015ftir: Copernicus nas\u0131l gezegen sisteminin hareketsiz merkezine, daha \u00f6nceleri di\u011fer gezegenlerle birlikte yerk\u00fcre etraf\u0131nda d\u00f6nen bir y\u0131ld\u0131z oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen g\u00fcne\u015fi konumland\u0131rd\u0131ysa, Kant da bilginin temelini bilinen nesne de\u011fil de bilen \u00f6zne olarak tespit etmeyi \u00f6nermi\u015ftir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Kant\u2019la ilgili burada daha \u00e7ok \u015fey anlatabilirim, ama konumuz matematik oldu\u011fundan dolay\u0131 sadece \u00f6nemli buldu\u011fum uzam ve geometri hakk\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fcncelerini \u00e7ok k\u0131sa aktarmakla yetinece\u011fim.<\/p>\n\n\n\n

Kant\u2019\u0131n d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemi dikkate ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, ilerici Alman burjuvazisini en iyi yans\u0131tan felsefe dizgesi olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Frans\u0131z devrimi kar\u015f\u0131s\u0131nda heyecan ve co\u015fku duymu\u015f, b\u00fct\u00fcn \u015fiddetine kar\u015f\u0131n devrimi, ilerlemenin ve despotizm kar\u015f\u0131s\u0131nda insan\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesinin g\u00f6stergesi olarak yorumlam\u0131\u015ft\u0131r. Onu ele\u015ftirili felsefeyi kurmaya g\u00f6t\u00fcren s\u00fcre\u00e7, do\u011fal felsefede bir araya gelen iki ayr\u0131 bilgi bi\u00e7imi aras\u0131ndaki \u201cmetafizik\u201dle \u201cgeometri\u201d aras\u0131ndaki ayr\u0131mdan kaynaklan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Kant, sorunu \u015f\u00f6yle ortaya koyar:<\/p>\n\n\n\n

\u201cBu etkinlik i\u00e7inde metafizik geometriyle nas\u0131l ba\u011fda\u015facak?<\/p>\n\n\n\n

\u00d6yle ya, a\u015fk\u0131n felsefeyle geometriyi birle\u015ftirmek, k\u00f6pekle at\u0131 ayn\u0131 arabaya ko\u015fmaktan daha zordur. \u00c7\u00fcnk\u00fc a\u015fk\u0131n felsefe uzam\u0131n sonsuz b\u00f6l\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc inatla reddeder, oysa geometri uzam\u0131n sonsuz b\u00f6l\u00fcn\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc \u00f6b\u00fcr teoremleriyle ayn\u0131 kesinlikte kabul eder\u2026 Bu \u00e7eli\u015fkilerin uzla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 kolay bir \u00e7aba gibi g\u00f6r\u00fcnmese de, ben bu uzla\u015ft\u0131rmay\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in belli bir g\u00fc\u00e7 harcamaya giri\u015fmi\u015f bulunuyorum\u201d der.<\/p>\n\n\n\n

Marksist kuramc\u0131lardan Lucien Goldmann\u2019a g\u00f6re, sorunun bu konuma gelmesinin nedeni, \u201cLeibniz kuramlar\u0131n\u0131n yanda\u015flar\u0131yla Newton kuramlar\u0131n\u0131n yanda\u015flar\u0131 aras\u0131nda uzam konusunda yap\u0131lan tart\u0131\u015fmalar\u201dd\u0131r. \u201cTek ger\u00e7ek ger\u00e7eklik olarak bireylerden, monadlardan yola \u00e7\u0131kan Leibniz i\u00e7in uzam g\u00f6reliydi, monadlar aras\u0131ndaki ili\u015fkiydi. Fizik\u00e7i Newton, mutlak bir uzam\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul ediyordu, bu uzam olmadan cisimler olamazd\u0131, cisimler aras\u0131nda ili\u015fki hi\u00e7 olmazd\u0131.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Kant bu konuda arac\u0131 bir tutum alarak uzla\u015ft\u0131rmay\u0131 denemi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

1804\u2019te \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcnde, ortaya s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u201cDeneysel d\u00fcnyay\u0131 zihin olu\u015fturmu\u015ftur<\/em>\u201d arg\u00fcman\u0131, felsefe d\u00fcnyas\u0131n\u0131n Copernicus reformu olarak alg\u0131lanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131 bile\u2026<\/p>\n\n\n\n

Cenazesi m\u00fczik e\u015fli\u011finde topra\u011fa verilir ve mezar ta\u015f\u0131na da Pratik Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em> eserinin sonunda yer verdi\u011fi \u015fu s\u00f6zleri yaz\u0131l\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\u201c\u0130ki \u015fey, \u00fczerlerine s\u0131k s\u0131k e\u011filip \u0131srarla d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse, insan\u0131n ruhsal yap\u0131s\u0131n\u0131 hep yeni, hep artan bir hayranl\u0131k ve korkun\u00e7 sayg\u0131yla dolduruyor: \u00dczerimdeki y\u0131ld\u0131zl\u0131 g\u00f6k ve i\u00e7imdeki ahlak yasas\u0131<\/em>.\u201d<\/p>\n\n\n\n

19. Carl Friedrich Gauss<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Carl Friedrich Gauss, 1777-1855 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f matematik\u00e7i, astronom, istatistik\u00e7i Alman bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Gen\u00e7 ya\u015f\u0131ndayken matematikte \u00f6nemli teoremler kan\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131r. Matemati\u011fe yapt\u0131\u011f\u0131 katk\u0131lardan dolay\u0131 \u201cMatematik\u00e7ilerin Prensi\u201d ve \u201cantik \u00e7a\u011flardan beri ya\u015fam\u0131\u015f en b\u00fcy\u00fck matematik\u00e7i\u201d olarak an\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

1795 y\u0131l\u0131nda modern matematiksel modellemenin ve \u201cMinimal kareler metodunu\u201d bularak matematiksel istatisti\u011fin temellerini atm\u0131\u015ft\u0131r; 1801 y\u0131l\u0131nda da Ceres C\u00fccegezegeni<\/em>\u2019nin tekrar ke\u015ffedilmesini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Eukleides d\u0131\u015f\u0131 geometri\u2019yi, \u00e7ok say\u0131da matematiksel fonksiyonu, t\u00fcrev ve integralle ilgili temel teoremleri, normal da\u011f\u0131l\u0131m\u0131, eliptik integrallerin ilk \u00e7\u00f6z\u00fcmlerini ve y\u00fczeylerde Gauss e\u011fimini ke\u015ffetmi\u015f, kan\u0131tlam\u0131\u015f veya tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r. 1807 y\u0131l\u0131nda G\u00f6ttingen \u00dcniversitesi\u2019nde profes\u00f6r ve ba\u015fastronom olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

1856 y\u0131l\u0131nda Hannover Kral\u0131 verdi\u011fi madalyonun \u00fczerine Gauss\u2019un portresini bast\u0131rm\u0131\u015f ve \u00fczerine Mathematicorum Principi<\/em> (Matematik\u00e7ilerin Prensi) yazd\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u201cMatematik bilimlerin krali\u00e7esidir<\/em>\u201d s\u00f6z\u00fc Gauss\u2019a aittir.<\/p>\n\n\n\n

Sinan Sert\u00f6z\u2019in ifadesiyle, \u201cO di\u011fer insanlar\u0131n ra\u011fbet ettikleri k\u00fc\u00e7\u00fck rahatl\u0131klara de\u011fil, say\u0131lar ve matematik d\u00fcnyas\u0131n\u0131n i\u00e7indeki s\u0131rlar\u0131n verdi\u011fi rahatl\u0131klara, huzurlara do\u011fru ko\u015ftu.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Bug\u00fcn bir\u00e7ok matematiksel ve fiziksel fenomen ve \u00e7\u00f6z\u00fcm, rasathane ve \u00f6l\u00e7\u00fcm merkezleri, okullar ve baz\u0131 \u00f6d\u00fcller ismini Gauss\u2019tan almaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

20. Bernard Bolzano<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bernard Bolzano, 1781-1848 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f \u0130talyan k\u00f6kenli bir \u00c7ek filozof, matematik\u00e7i ve Katolik rahiptir.<\/p>\n\n\n\n

Bernard Bolzano, Prag \u00dcniversitesi\u2019nde, felsefe, fizik, matematik ve ilahiyat dersleri al\u0131r. 1807 y\u0131l\u0131nda Prag\u2019da ayn\u0131 \u00fcniversiteye din ve felsefe profes\u00f6r\u00fc olarak atan\u0131r ve dersler verir. 1816 y\u0131l\u0131nda, H\u0131ristiyan kilisesince inan\u00e7, duygu ve d\u00fc\u015f\u00fcnceye ters d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc gerek\u00e7esiyle, inan\u00e7lar\u0131ndan dolay\u0131 su\u00e7lan\u0131r. 1820 y\u0131l\u0131nda Avusturya h\u00fck\u00fcmeti Bolzano\u2019nun y\u0131k\u0131c\u0131 ve kendileri i\u00e7in k\u0131r\u0131c\u0131 olan konu\u015fmalar\u0131ndan dolay\u0131 onu \u00fclkeden uzakla\u015ft\u0131r\u0131r. 1819 ile 1825 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Prag \u00dcniversitesi\u2019nce, 7 y\u0131l ders vermeme ve yay\u0131n yapmamak \u00fczere cezaland\u0131r\u0131l\u0131r, profes\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc elinden al\u0131n\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Ama t\u00fcm bu bask\u0131lara kar\u015f\u0131 o durmadan \u00e7al\u0131\u015f\u0131r: Analiz, geometri, mant\u0131k, felsefe ve din \u00fczerine \u00e7ok say\u0131da eser kaleme al\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bolzano, Kant sonras\u0131 idealizmi ele\u015ftiren bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

K\u00fcmeler teorisinin \u00f6nc\u00fcs\u00fc oldu\u011fu kadar, sonsuz konusunda salt matematiksel bir d\u00fc\u015f\u00fcnce yaratmaya \u00e7al\u0131\u015fan ilk isimlerden biridir.<\/p>\n\n\n\n

Matematik ile felsefeyi birle\u015ftirerek sonsuzluk kavram\u0131n\u0131 -Tanr\u0131y\u0131 bir kenara b\u0131rakarak- hesaplanabilirlik alan\u0131nda ele almaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Kant, sonsuzu bulabilmek i\u00e7in teorik akl\u0131n alan\u0131n\u0131 terk edip pratik akl\u0131n alan\u0131na ge\u00e7mek gerekti\u011fini s\u00f6yler. Hegel de, kavramlar\u0131n -\u015feylerin- giderek daha geni\u015f b\u00fct\u00fcnl\u00fckler i\u00e7erisinde yer almas\u0131 \u015feklinde sonsuzluk d\u00fc\u015f\u00fcncesini geli\u015ftirip a\u00e7\u0131klar. Matematik\u00e7i Bolzano ise, \u00f6l\u00fcm\u00fcnden iki y\u0131l sonra, 1850 y\u0131l\u0131nda bas\u0131lan ve neredeyse t\u00fcm Avrupa dillerine \u00e7evrilen Sonsuzun Paradokslar\u0131<\/em> adl\u0131 eserinde matematiksel sonsuzluk d\u00fc\u015f\u00fcncesini \u201cfiziksel ve metafiziksel sonsuzluk d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin temeli\u201d olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131klar.<\/p>\n\n\n\n

Bolzano\u2019ya g\u00f6re, \u201cTanr\u0131n\u0131n sonsuz olmas\u0131n\u0131n nedeni, bizim Tanr\u0131y\u0131 her biri sonsuz b\u00fcy\u00fckl\u00fckte olan yetkinliklerle donat\u0131lm\u0131\u015f olarak tasavvur etmemizdir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece bask\u0131lara maruz kalan bu matematik\u00e7i deha 1848 y\u0131l\u0131nda Prag\u2019da \u00f6l\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Hayalindeki matematiksel sonsuzluk d\u00fc\u015f\u00fcncesi gibi ad\u0131n\u0131 tarihin sonsuzlu\u011funa sonsuzca var olacak bir \u015fekilde alt\u0131n harflerle yazd\u0131r\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

21. Bertrand Russell<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bertrand Russell, 1872-1970 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f Britanyal\u0131 filozof, matematik\u00e7i, tarih\u00e7i ve toplum ele\u015ftirmenidir.<\/p>\n\n\n\n

\u00c7a\u011fda\u015f matemati\u011fin temellerini atanlardan ve analitik felsefenin kurucular\u0131ndan biri olarak kabul edilir.<\/p>\n\n\n\n

Russell bakt\u0131\u011f\u0131 her yerde matemati\u011fin g\u00fczelli\u011fini g\u00f6renlerdendir. Ona g\u00f6re; \u201cDo\u011fru pencereden bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda matematik yaln\u0131zca hakikati de\u011fil, ulv\u00ee g\u00fczelli\u011fi de ihtiva eder. So\u011fuk, ha\u015fin fakat bir o kadar da saf g\u00fczelli\u011fi.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Matematiksel mant\u0131k alan\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve toplumsal, siyasal kampanyalara \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcyle tan\u0131n\u0131r. Yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n \u00f6nde gelen bar\u0131\u015f ve n\u00fckleer silahs\u0131zlanmay\u0131 savunan filozof ve bilim insanlar\u0131ndan biridir.<\/p>\n\n\n\n

Russell, \u0130ngiltere\u2019nin \u00f6nde gelen aristokrat ailelerindendir. 1890 y\u0131l\u0131nda Cambridge\u2019deki Trinity College\u2019a girer. 1893\u2019te en iyi dereceyle matematik diplomas\u0131n\u0131 ald\u0131ktan sonra felsefeye y\u00f6nelir. 1895\u2019te \u201cGeometrinin Temelleri \u00dczerine Bir Deneme<\/em>\u201d teziyle \u00f6\u011fretim \u00fcyeli\u011fini kazan\u0131r. 1898\u2019den sonra idealizme kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131karak genel \u00e7izgileriyle deneycili\u011fi ve olguculu\u011fu benimser. 1903 y\u0131l\u0131nda ilk \u00f6nemli matematik kitab\u0131 olan az say\u0131da ilkelerden yola \u00e7\u0131k\u0131larak matemati\u011fin anla\u015f\u0131labilece\u011fini g\u00f6steren Matemati\u011fin \u0130lkeleri<\/em> kitab\u0131n\u0131 yay\u0131mlar. 1919\u2019da Britanya h\u00fck\u00fbmetinin resmi g\u00f6revlendirmesiyle Sovyetler Birli\u011fi\u2019ni ziyaret eder; Vladimir Lenin ile tan\u0131\u015f\u0131r ve kendisiyle bir saat s\u00fcren bir sohbet yapar. Otobiyografisinde, Lenin\u2019in kendisini hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011fratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve kendisini ac\u0131mas\u0131zl\u0131ktan \u00e7ocuk\u00e7a zevk alan bir insan olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtir. Ve ayn\u0131 y\u0131l Sovyet rejiminin bask\u0131c\u0131 yan\u0131n\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 Bol\u015fevizmin Prati\u011fi ve Teorisi<\/em> adl\u0131 eserini yay\u0131mlar.<\/p>\n\n\n\n

Russell daha sonralar\u0131 sevgilisi Dora\u2019n\u0131n e\u015fli\u011finde Pekin\u2019de bir y\u0131l felsefe dersleri verir. \u00c7in\u2019deyken bir\u00e7ok akademisyenin yan\u0131nda Nobel \u00f6d\u00fcl\u00fc sahibi Hintli \u015fair Rabindranath Tagore da oradad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

En \u00f6nemli eylemlerinden biri de 1962 y\u0131l\u0131nda K\u00fcba F\u00fcze Krizi<\/em> s\u0131ras\u0131nda toplumsal bir rol \u00fcstlenmesidir. Sovyetler Birli\u011fi lideri Nikita Kru\u015f\u00e7ev\u2019e yazd\u0131\u011f\u0131 mektubun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda Sovyet h\u00fck\u00fcmetinin duruma kay\u0131ts\u0131z kalmayaca\u011f\u0131na dair bir cevap al\u0131rken, Kennedy ise mektubu a\u00e7\u0131lmam\u0131\u015f bir halde geri g\u00f6nderir. Sonras\u0131nda Albert Einstein ile birlikte n\u00fckleer silahlara kar\u015f\u0131 bir manifesto yay\u0131mlar. Son eylemlerinden bir de \u0130srail\u2019in Ortado\u011fu\u2019daki \u00fclkelere kar\u015f\u0131 izledi\u011fi tutumu ele\u015ftiren bir bildiri yay\u0131mlamas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr olarak bir\u00e7ok esere imza atm\u0131\u015ft\u0131r: Bat\u0131 Felsefesi Tarihi<\/em>, Bilimsel Bak\u0131\u015f<\/em>, Neden H\u0131ristiyan De\u011filim<\/em>, \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Yolu<\/em>, Bilimin Toplum \u00dczerindeki Etkileri<\/em>, Evlilik ve Ahlak<\/em>, Aylakl\u0131\u011fa \u00d6vg\u00fc<\/em>, E\u011fitim \u00dczerine<\/em>, \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n Yar\u0131n\u0131<\/em>, Din ile Bilim<\/em>, Sorgulayan Denemeler<\/em> gibi\u2026<\/p>\n\n\n\n

\u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131 mant\u0131k, matematik, dilbilim, bilgisayar teknolojisi ve felsefeyi; \u00f6zellikle de dil felsefesi bilgi felsefesini (epistemoloji) ve metafizi\u011fi \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde etkilemi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

1950 y\u0131l\u0131nda, insan haklar\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc savunan yaz\u0131lar\u0131ndan dolay\u0131 Nobel Edebiyat \u00d6d\u00fcl\u00fc\u2019ne lay\u0131k g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye\u2019de, 68 Ku\u015fa\u011f\u0131 ve daha sonraki devrimci ku\u015fak Bertrand Russell\u2019i daha \u00e7ok ABD\u2019yi Vietnam Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda i\u015fledi\u011fi su\u00e7lardan dolay\u0131, Stockholm\u2019de, 1967 y\u0131l\u0131nda Russell Mahkemesi<\/em> olarak an\u0131lan Uluslararas\u0131 Sava\u015f Su\u00e7lar\u0131 Mahkemesi\u2019nde yarg\u0131lanmas\u0131nda oynad\u0131\u011f\u0131 rol nedeniyle tan\u0131r. Mahkemenin ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 Frans\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr Jean Paul Sartre yapm\u0131\u015ft\u0131. \u00c7ok iyi bir hukuk\u00e7u olan ve o d\u00f6nem T\u00fcrkiye \u0130\u015f\u00e7i Partisi lideri olan Mehmet Ali Aybar\u2019da bu davada \u00fcye olarak yer alm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n

&<\/p>\n\n\n\n

B. Russell, Sorgulayan Denemeler<\/em> kitab\u0131nda yer alan \u201cYirminci Y\u00fczy\u0131lda Felsefe<\/em>\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda yeni felsefeye dair baz\u0131 tespitler var; aktar\u0131yorum:<\/p>\n\n\n\n

\u201cMatematik ilkelerinin, her zaman felsefe ile \u00f6nemli bir ba\u011flant\u0131s\u0131 olmu\u015ftur. Matematik b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde kesinli\u011fi olan \u00f6nsel bilgiler i\u00e7erir; filozoflar\u0131n \u00e7o\u011fu da \u00f6nsel bilgiye \u00e7ok heveslidirler. Eleal\u0131 Zenon (\u0130.\u00d6. be\u015finci y\u00fczy\u0131l)\u2019dan bu yana idealist e\u011filimli filozoflar matematik\u00e7ilerin ger\u00e7ek matematiksel do\u011fruya ula\u015famad\u0131klar\u0131n\u0131; filozoflar\u0131n daha iyisini yapabileceklerini g\u00f6stermek i\u00e7in \u00e7eli\u015fkiler \u00fcreterek matematik\u00e7ileri g\u00f6zden d\u00fc\u015f\u00fcrmeye u\u011fra\u015fm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Kant felsefesi bu t\u00fcrden bir\u00e7ok \u015fey i\u00e7erir; Hegel felsefesi ise daha fazlas\u0131n\u0131. Ondokuzuncu y\u00fczy\u0131lda matematik\u00e7iler Kant felsefesinin bu y\u00f6n\u00fcn\u00fc \u00e7\u00fcr\u00fctt\u00fcler. Kant\u2019\u0131n deneya\u015f\u0131r\u0131 (transcendental) duyular \u00f6\u011fretisi hakk\u0131ndaki matematiksel savlar\u0131 Lobatchevski (1793-1856)\u2019nin Eukleides\u00e7i olmayan geometriyi icadetmesiyle temelinden sars\u0131ld\u0131; Weierstrass (1815-1897) s\u00fcreklili\u011fin sonsuz-k\u00fc\u00e7\u00fckleri i\u00e7ermedi\u011fini kan\u0131tlad\u0131; George Cantor (1845-1918) bir s\u00fcreklilik, bir de sonsuzluk teorisi geli\u015ftirerek filozoflar\u0131n pek de i\u015flerine gelen b\u00fct\u00fcn eski paradokslar\u0131 ortadan kald\u0131rd\u0131. Frege aritmeti\u011fin mant\u0131\u011f\u0131n bir sonucu oldu\u011funu g\u00f6sterdi; Kant ise bunu reddetmi\u015fti. B\u00fct\u00fcn bu sonu\u00e7lar normal matematiksel y\u00f6ntemlerle elde edildiler ve bir \u00e7arp\u0131m tablosu kadar da kesindirler. Filozoflar bu duruma, s\u00f6z konusu yazarlar\u0131n yap\u0131tlar\u0131n\u0131 okumayarak kar\u015f\u0131l\u0131k verdiler. Sadece yeni felsefe bu yeni sonu\u00e7lar\u0131 \u00f6z\u00fcmsedi; b\u00f6ylece de s\u00fcrmekte olan bilgisizli\u011fin yanda\u015flar\u0131na kar\u015f\u0131 kolay bir tart\u0131\u015fma zaferi kazand\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Yeni felsefe sadece ele\u015ftirel de\u011fil, yap\u0131c\u0131d\u0131r; ama bilimin yap\u0131c\u0131 oldu\u011fu anlamda, yani ad\u0131m ad\u0131m ve deneyerek. \u00d6zel bir yap\u0131lanma y\u00f6ntemi vard\u0131r; o da, matemati\u011fin yeni bir kolu olan ve felsefeye di\u011fer b\u00fct\u00fcn geleneksel kollardan daha yak\u0131n olan, matematiksel mant\u0131kt\u0131r. Matematiksel mant\u0131k, belli bilimsel savlar\u0131n felsefe y\u00f6n\u00fcnden hangi sonu\u00e7lara yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131, nelerin varsay\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini ve aralar\u0131nda ne gibi ba\u011flant\u0131lar oldu\u011funu bulmaya, daha \u00f6nce hi\u00e7bir zaman olmad\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde olanak sa\u011flar. Bu y\u00f6ntem sayesinde matematik ve fizik felsefesi \u00e7ok b\u00fcy\u00fck ilerlemeler kaydetmi\u015ftir. Fizikteki sonu\u00e7lar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 Dr. Whitehead (1861-1947)\u2019in son \u00fc\u00e7 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda ortaya konulmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Y\u00f6ntemin di\u011fer alanlarda da ayn\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde verimli olaca\u011f\u0131n\u0131 ummak i\u00e7in yeterli neden vard\u0131r; ancak bu, burada ele al\u0131namayacak kadar teknik bir konudur.\u201d<\/p>\n\n\n\n

22. John Desmond Bernal<\/strong><\/p>\n\n\n\n

John Desmond Bernal, 1901-1971 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f Britanyal\u0131 bir fizik\u00e7i, bilim tarih\u00e7isi, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve aktif bir eylem adam\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6zellikle kat\u0131 bile\u015fiklerin atom yap\u0131s\u0131 \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarla bilinir.<\/p>\n\n\n\n

Uzayda bir topluluk i\u00e7in ya\u015fam alan\u0131 olu\u015fturmaya y\u00f6nelik \u201cBernal K\u00fcresi<\/em>\u201d fikrini ilk o ortaya atm\u0131\u015ft\u0131r (1929).<\/p>\n\n\n\n

Bernal, bug\u00fcn kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z matematik ve yaz\u0131n\u0131n tap\u0131nak hesaplar\u0131n\u0131n tutulmas\u0131 ve kaydedilmesi ihtiyac\u0131ndan do\u011fup kesintisiz bir gelenek halinde g\u00fcn\u00fcm\u00fcze geldi\u011fini; ba\u015fka bir yerde ise, “matematik biliminin t\u00fcm\u00fc insanlar\u0131n takvimi \u015fa\u015fmaz bi\u00e7imde d\u00fczenlemek, bir ay\u0131 olu\u015fturan g\u00fcnlerin ya da bir y\u0131l\u0131 olu\u015fturan aylar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131 tam olarak saptamak gibi asl\u0131nda olanaks\u0131z bir \u015feyi ger\u00e7ekle\u015ftirmeye y\u00f6nelik \u00e7abalardan” do\u011fdu\u011funu s\u00f6yler.<\/p>\n\n\n\n

Bernal, 1901\u2019de \u0130rlanda\u2019da do\u011fdu. Sefarad Yahudisi Katolik bir baba ve Amerikan Katolik d\u00f6nmesi bir annenin \u00e7ocu\u011fu olarak lise e\u011fitimini Bardford Koleji\u2019nde tamamlad\u0131. Cambridge \u00dcniversitesi\u2019nde matematik ve fizik e\u011fitimi ald\u0131 ve ard\u0131ndan bir y\u0131l fazladan do\u011fa bilimleri okudu. \u00dcniversiteden sonra Londra Kraliyet Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde g\u00f6revde bulundu. 1927-1937 y\u0131llar\u0131nda Cambridge \u00dcniversitesi\u2019nde \u00f6\u011fretim \u00fcyesi oldu ve burada Kristalografi Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 B\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn Ba\u015fkan Yard\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 yapt\u0131. 1937\u2019de Royal Society (Kraliyet Bilim Toplulu\u011fu) \u00fcyeli\u011fine se\u00e7ildi. 1938-1963 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Londra \u00dcniversitesi\u2019nde fizik, 1963-68 aras\u0131nda da kristalografi profes\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc yapt\u0131. \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f s\u0131ras\u0131nda Harek\u00e2t Dairesi Ba\u015fkan\u0131\u2019n\u0131n dan\u0131\u015fman\u0131 oldu ve \u201cNormandiya \u00c7\u0131karmas\u0131\u201dna kat\u0131ld\u0131. 1945\u2019te \u00c7al\u0131\u015fma Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019na ba\u011fl\u0131 Bilimsel Dan\u0131\u015fma Komitesi\u2019nin Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na atand\u0131 ve daha sonra \u0130mar Konseyi\u2019nde g\u00f6rev ald\u0131. Sovyetler Birli\u011fi, Macaristan, Polonya, Romanya, Bulgaristan, \u00c7ekoslovakya, Almanya, Norve\u00e7 bilim akademilerinin onursal \u00fcyesi oldu ve bir\u00e7ok yabanc\u0131 \u00fcniversite taraf\u0131ndan \u00f6d\u00fcllendirildi.<\/p>\n\n\n\n

Bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda, ba\u015fta enstr\u00fcmantasyon (fiziksel b\u00fcy\u00fckl\u00fckleri belirtme, \u00f6l\u00e7mek ve kaydetmede kullan\u0131lan \u00f6l\u00e7\u00fc aletleri), simetri gruplar ve maddelerin yap\u0131lar\u0131 olmak \u00fczere kristalografinin (minerallerin \u015fekil ve i\u00e7yap\u0131lar\u0131) b\u00fct\u00fcn y\u00f6nlerini kapsayan ara\u015ft\u0131rmalar yapt\u0131. Yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar ve bilime katk\u0131lar\u0131 nedeniyle kristalografi ve molek\u00fcler biyolojinin kurucular\u0131 aras\u0131nda say\u0131ld\u0131 ve X-I\u015f\u0131nlar\u0131 kristalografisi alanlar\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 bulu\u015flar nedeniyle de \u201cX-I\u015f\u0131nlar\u0131 kristalbilimcisi\u201d unvan\u0131n\u0131 ald\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Bernal, iyi bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131, bilim insan\u0131, e\u011fitimci, felsefeci ve bilim tarih\u00e7isi olman\u0131n ayn\u0131nda, ayn\u0131 zamanda d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00fcreten aktif bir kom\u00fcnisttir. Bat\u0131\u2019daki ilk Marksist bilim tarih\u00e7ilerinden biridir; incelemelerini, bilimin tarihsel s\u00fcrecinin toplumla kurdu\u011fu ili\u015fki \u00fczerinden yapm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bernal, bilime susam\u0131\u015f \u00e7al\u0131\u015fkan bir gen\u00e7 olarak 1923 y\u0131l\u0131nda Britanya Kom\u00fcnist Partisi\u2019ne \u00fcye oldu. 1930\u2019da partiden ayr\u0131ld\u0131 -ama biyografisini yazan Maurice Goldsmith asl\u0131nda partiden ayr\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, sadece kaybetti\u011fi \u00fcyelik kart\u0131n\u0131 yenilemedi\u011fini yazar-. 1930\u2019lu y\u0131llarda Britanya Bilim Emek\u00e7ileri Birli\u011fi\u2019nin kurulmas\u0131 ve \u00fclke \u00e7ap\u0131nda \u00fcniversitelerde yayg\u0131nla\u015fmas\u0131nda etkin rol oynad\u0131. D\u00fcnya Bar\u0131\u015f Konseyi\u2019nin 1958-63 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yapt\u0131. 1945\u2019te \u0130ngiltere Bilimler Akademisi\u2019nin en b\u00fcy\u00fck \u00f6d\u00fcl\u00fc \u201cKraliyet Madalyas\u0131<\/em>\u201dn\u0131, 1947\u2019de ABD\u2019den \u201c\u00d6zg\u00fcrl\u00fck Madalyas\u0131<\/em>\u201dn\u0131 ve 1953\u2019te Sovyetler Birli\u011fi\u2019nde \u201cLenin Bar\u0131\u015f \u00d6d\u00fcl\u00fc<\/em>\u201dn\u00fc ald\u0131. Kendisinin y\u00f6nlendirdi\u011fi ara\u015ft\u0131rma projelerini s\u00fcrd\u00fcren \u00f6\u011frenci, asistan ve yard\u0131mc\u0131lar\u0131 \u00e7e\u015fitli y\u0131llarda Nobel \u00d6d\u00fcl\u00fc kazan\u0131rken, Bernal politik g\u00f6r\u00fc\u015fleri nedeniyle bunun d\u0131\u015f\u0131nda tutuldu.<\/p>\n\n\n\n

1954 y\u0131l\u0131nda DNA\u2019n\u0131n ikili sarmal yap\u0131s\u0131n\u0131 Francis Crick ile bularak Nobel \u00f6d\u00fcl\u00fcn\u00fc alan James D. Watson, \u0130kili Sarmal<\/em> kitab\u0131nda \u201cDNA yap\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fcn \u00f6yk\u00fcs\u00fc<\/em>\u201dn\u00fc anlat\u0131rken k\u0131sa da olsa J. D. Bernal\u2019a da RNA (Ribon\u00fckleik asit) \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 anlat\u0131rken biraz de\u011finir. Ve \u015funlar\u0131 yazar:<\/p>\n\n\n\n

\u201cJ. D. Bernal ve I. Frankuchen daha \u00f6nce TMV\u2019ye (T\u00fct\u00fcn Mozaik Vir\u00fcs\u00fc \u2013M.\u00dc<\/em>.) x-\u0131\u015f\u0131nlar\u0131yla bakm\u0131\u015ft\u0131. Bu kadar\u0131 bile korkutucuydu. Bernal\u2019\u0131n beyin g\u00fcc\u00fc efsanele\u015fmi\u015fti. Ondaki kristalografik teori anlay\u0131\u015f\u0131na sahip olmay\u0131 hi\u00e7bir zaman bekleyemezdim. Sava\u015f\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131ndan hemen sonra Journal Of General Physiology<\/em>\u2019de bas\u0131lan klasik makalelerin bile \u00e7o\u011fu b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc anlayamam\u0131\u015ft\u0131m. Bu dergi, bu makalenin yay\u0131mlanmas\u0131 i\u00e7in garip bir yerdi. Ancak o s\u0131ralar Bernal sava\u015fa dalm\u0131\u015ft\u0131. […] Frankuchen, sava\u015ftan sonra, vir\u00fcslere olan ilgisini kaybetti. Bernal da, protein kristalgrafisi ile ilgilenmeye devam etmekle birlikte, Kom\u00fcnist \u00fclkelerle iyi ili\u015fkiler geli\u015ftirmekle daha \u00e7ok ilgileniyordu.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Bernal, molek\u00fcler biyoloji, ya\u015fam\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 ve yerkabu\u011funun yap\u0131s\u0131 \u00fczerine ara\u015ft\u0131rmalar yapman\u0131n ve eylem adam\u0131 olman\u0131n yan\u0131nda, baz\u0131lar\u0131 T\u00fcrk\u00e7eye de \u00e7evrilen \u00e7ok say\u0131da eser ve makaleye imza atm\u0131\u015f biridir. T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evrilmi\u015f eserleri -bildi\u011fim kadar\u0131yla- \u015funlard\u0131r: Bilimin Toplumsal \u0130\u015flevi<\/em>, Marx ve Bilim<\/em>, Materyalist Bilimler Tarihi<\/em>, Tarihte Bilim<\/em> (2 cilt), Modern \u00c7a\u011f \u00d6ncesi Fizik,<\/em> Bilimlerin Ge\u00e7mi\u015finden Tarih \u00dcretmek<\/em>\u2026<\/p>\n\n\n\n

Bu eserlerden sadece \u00fc\u00e7 tanesini okuyabildim: Marx ve Bilim<\/em>, Tarihte Bilim<\/em> ve Modern \u00c7a\u011f \u00d6ncesi Fizik<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Marx ve Bilim<\/em>\u2019i Bernal 1952 y\u0131l\u0131nda yazm\u0131\u015f. Kitapta, insan toplumunun geli\u015fme yasalar\u0131n\u0131 ortaya koyan Marx\u2019\u0131n, bilim insan\u0131 olu\u015f s\u00fcreci ve \u201cMarx\u2019\u0131n kendi zaman\u0131nda bilim i\u00e7in ne yapt\u0131\u011f\u0131 ve vard\u0131\u011f\u0131 sonucun ileride bilim i\u00e7in neler yapaca\u011f\u0131\u201d anlat\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Kitab\u0131n Giri\u015f<\/em>\u2019inde, Marx\u2019\u0131n, bilimin temel toplumsal karakterini ve sonu\u00e7 olarak bilimin toplum i\u00e7in gereklili\u011fini ilk olarak ortaya koyan oldu\u011fu belirtilir ve sonra, \u201cBunu yapabilmi\u015f olmak, derin bir tarih ve felsefe bilgisi kadar, b\u00fct\u00fcn bilimleri de kavram\u0131\u015f olmak demektir\u201d der.<\/p>\n\n\n\n

\u00c7al\u0131\u015fmam felsefe ve matemati\u011fi esas ald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bununla s\u0131n\u0131rl\u0131 kalaca\u011f\u0131m ve sadece konumuzla alakal\u0131s\u0131 bak\u0131m\u0131ndan Marx ve Bilim<\/em> kitab\u0131ndan \u201cFilozoflar D\u00fcnyay\u0131 De\u011fi\u015ftirmeli<\/em>\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131dan bir al\u0131nt\u0131 sunmakla yetinece\u011fim:<\/p>\n\n\n\n

\u201cMarx\u2019\u0131n en b\u00fcy\u00fck katk\u0131s\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnce ile eylemi birbirine ba\u011flamas\u0131yd\u0131. Felsefede bu yeni boyut ona, maddi temeline oturtulmu\u015f hegelci diyalektikten ve do\u011frudan politik sava\u015f\u0131n deneyiminden geldi. Marx, hegelci bi\u00e7emi \u00e7ok rahat bir \u015fekilde ve b\u00fcy\u00fck bir ustal\u0131kla kulland\u0131. Ger\u00e7ekten Hegel\u2019in d\u00fc\u015f\u00fcnce ve anlat\u0131m y\u00f6nteminde \u00f6yle dald\u0131r\u0131p gitmi\u015fti ki, ilk yap\u0131tlar\u0131ndan \u00e7o\u011fu \u015fimdi bize zaman\u0131nda oldu\u011fundan \u00e7ok daha kapal\u0131 gelmektedir.<\/p>\n\n\n\n

Bununla birlikte, Marx yeniden ve yeniden okunurken g\u00f6r\u00fcl\u00fcr ki, yap\u0131t\u0131n\u0131n bazen tamam\u0131yla kapal\u0131 oldu\u011fu s\u00f6ylenen par\u00e7alar\u0131 \u00e7o\u011funlukla en \u00f6nemli olanlard\u0131r. Onun felsefi anlat\u0131mlar\u0131, kendi \u00f6zel bilimsel alanlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda olduk\u00e7a ilkel bir d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fczeyinde olan do\u011fa bilimcilerine yabanc\u0131 oldu\u011fundan, bir\u00e7o\u011fu Marx\u2019tan bir sat\u0131r bile okumam\u0131\u015f bilim adamlar\u0131 i\u00e7in onu reddetmek yaln\u0131zca zihinsel tembelliktir. Bu kitapta yap\u0131lm\u0131\u015f olan al\u0131nt\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011fu, Marx\u2019\u0131n, hegelci bi\u00e7emi kullanarak vard\u0131\u011f\u0131 anlat\u0131m berrakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n iyi \u00f6rnekleridir. Bununla birlikte, Kom\u00fcnist Manifesto<\/em> ve Kapital<\/em> gibi b\u00fcy\u00fck yap\u0131tlar\u0131nda diyalekti\u011fi kullanarak sonuca vard\u0131\u011f\u0131 yerlerde bile kan\u0131t\u0131n\u0131 herhangi bir hegelci bi\u00e7eme ba\u015fvurmadan ortaya koymaya daima dikkat etmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Diyalektik, esas olarak, bir de\u011fi\u015fme ve eylem felsefesidir. Marx onu, ger\u00e7ek ve maddi d\u00fcnyadaki \u00f6zel ve h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fmelerin ger\u00e7ekte nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6stermek i\u00e7in kulland\u0131. Onun g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re, bu gibi de\u011fi\u015fmeler rastgele ya da gizemli d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7lerin kar\u0131\u015fmas\u0131yla olmaz. Bunlar, kesinlikle kendilerinden \u00f6nceki de\u011fi\u015fmelerin \u00fcr\u00fcn\u00fc olan \u00f6\u011feler aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fmelerin ve sava\u015f\u0131mlar\u0131n sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131karlar.<\/p>\n\n\n\n

Marx t\u00fcm ya\u015fam\u0131 boyunca de\u011fi\u015fmenin niteli\u011fi ile ilgilendi. Bu, bir fonksiyonun bir de\u011ferden \u00f6tekine nas\u0131l de\u011fi\u015fti\u011fini ve de\u011fi\u015fme noktas\u0131ndaki karakterinin ne oldu\u011funu inceleyen, diferensiyal hesaplar\u0131n\u0131 derin bir \u015fekilde anlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 matematik \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda da a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.\u201d(10)<\/sup><\/p>\n\n\n\n

Bernal s\u00f6z konusu yaz\u0131s\u0131n\u0131n sonlar\u0131nda ise, Marx\u2019tan \u015fu \u00fcnl\u00fc al\u0131nt\u0131y\u0131 yapar:<\/p>\n\n\n\n

\u201cFilozoflar d\u00fcnyay\u0131 yaln\u0131zca farkl\u0131 yorumlad\u0131lar, ama\u00e7, onu de\u011fi\u015ftirmektir<\/em>.\u201d<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Tarihte Bilim<\/em>\u2019i ise, 1954\u2019te yazm\u0131\u015f. Bernal bu kitab\u0131nda ilk insan topluluklar\u0131ndan 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131na kadar bilim-teknik alan\u0131ndaki geli\u015fmelerle toplumsal ya\u015fam aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi tarihsel olarak inceler. Kitab\u0131n amac\u0131n\u0131 da \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klar: \u201cBu kitap, bilimin geli\u015fimi ile insanl\u0131k tarihinin di\u011fer cephelerinde g\u00f6r\u00fclen geli\u015fmeler aras\u0131ndaki ili\u015fkileri tan\u0131mlama ve yorumlama \u00e7abas\u0131d\u0131r. Ba\u015fl\u0131ca amac\u0131, bilimin toplum \u00fczerindeki etkisinden kaynaklanan baz\u0131 temel sorunlar\u0131n kavranmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmakt\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Kitapta yer alan, bili\u015fim teknolojisini ve yapay zek\u00e2y\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131ran \u00f6nemli bir belirlemesini anmadan ge\u00e7mek istemiyorum:<\/p>\n\n\n\n

\u201cYeni makineler matematiksel d\u00fc\u015f\u00fcncenin yerine ge\u00e7mekten \u00e7ok, onu kam\u00e7\u0131layarak yeni \u00e7abalar i\u00e7ine girmesini sa\u011flayacakt\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Tarihte Bilim<\/em> kitab\u0131 iki cilt ve olduk\u00e7a hacimli. Bilim ve bilim tarihine ili\u015fkin \u00e7ok \u015fey anlat\u0131l\u0131yor. Bunlara de\u011finmek isterdim ama daha \u00f6nce de ifade etti\u011fim gibi konumuz felsefe ve matematik oldu\u011fu i\u00e7in, sadece kitab\u0131n (2.cilt) 14. B\u00f6l\u00fcm<\/em>\u2019de \u201cBilim ve Tarih<\/em>\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda ele al\u0131nan \u201c\u0130lerleme i\u00e7in gerekli i\u00e7sel ko\u015fullar: Dil ve matematik<\/em>\u201din al\u0131nt\u0131s\u0131yla kendimi s\u0131n\u0131rlayaca\u011f\u0131m. Okuyal\u0131m:<\/p>\n\n\n\n

\u201c\u0130lerleme i\u00e7in gerekli i\u00e7sel ko\u015fullar: Dil ve matematik<\/em><\/p>\n\n\n\n

Bilimin d\u0131\u015fsal gereksinimlerinin kar\u015f\u0131lanmas\u0131, ayn\u0131 zamanda, bilim insanlar\u0131n\u0131n onun kolayca ve h\u0131zla geli\u015fmesi i\u00e7in gereken i\u00e7 ko\u015fullar\u0131 olu\u015fturmalar\u0131n\u0131 da m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lacakt\u0131r. Sorun, bilim i\u015f\u00e7isinin bilime en iyi \u015fekilde hizmet etmesini sa\u011flayacak ko\u015fullara, olanaklara ve g\u00fcd\u00fclere sahip olmas\u0131n\u0131n g\u00f6zetilmesidir. Bilim faaliyeti toplumsald\u0131r; her ara\u015ft\u0131rma alan\u0131nda ama\u00e7 birli\u011fi olmas\u0131n\u0131 gerektirir. Ayr\u0131ca, iyi bir ileti\u015fim sistemi olu\u015fturulup dar uzmanla\u015fmalardan ka\u00e7\u0131n\u0131larak farkl\u0131 alanlar\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak birbirini kam\u00e7\u0131lamas\u0131na da ihtiya\u00e7 duyar. Bu gereksinimlerin teknik boyutunu kar\u015f\u0131lamak en kolay olan\u0131d\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc d\u0131\u015fsal ekonomik ve politik etkenler taraf\u0131ndan en az g\u00fc\u00e7le\u015ftirilen yan budur. Genel dili olan matematik de i\u00e7inde olmak \u00fczere bilimin kendine \u00f6zg\u00fc bir dizi dil olu\u015fturulmas\u0131 gerekir. Yani \u015feyleri kavraman\u0131n yeni yollar\u0131n\u0131 form\u00fcle etmek i\u00e7in mant\u0131\u011fa gereksinim duyar; ayr\u0131ca bunu yapacak g\u00fc\u00e7 ve yetene\u011fe de ihtiyac\u0131 vard\u0131r. Bilimsel g\u00f6r\u00fc\u015fler, k\u00f6kenleri ne olursa olsun, kendilerine uygun bir dil olu\u015fturmad\u0131k\u00e7a yayg\u0131nla\u015fmaz, yerle\u015fik bir hale gelemezler. Bu dil geometrik ya da matematiksel, yani simgesel de olabilir; ola\u011fan dilin \u00f6zel bir kullan\u0131m\u0131, yeni bir organ da olabilir. Her iki durumda da dilin amac\u0131 t\u00fcm ehil ki\u015filerce ayn\u0131 \u015fekilde anla\u015f\u0131lacak bir dizi ba\u011flant\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

G\u00fc\u00e7l\u00fcl\u00fck, bilimin ilerlemesinin ve uzmanla\u015fmas\u0131n\u0131n bu \u00f6zel bilimsel simgeleri veya jargonu anlayacak ehil insanlar\u0131n nispi say\u0131s\u0131n\u0131 giderek azaltmas\u0131ndan ileri gelmektedir. Bilimsel jargon; \u00f6zellikle erbab\u0131nca \u00e7ok \u015fey biliyormu\u015f havas\u0131 yaratmak amac\u0131yla kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, bilimsel ilerlemeye yard\u0131mc\u0131 olacak yerde onu geciktirme gibi bir tehlikeyi de i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r. Asl\u0131nda bilimin ilerlemesi, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde; bu t\u00fcr \u00f6zel dillerin sadele\u015ftirilerek yerlerine ortak bir dil konulmas\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Bilimde en evrensel dil matematiktir. Hemen her t\u00fcrl\u00fc ba\u011flant\u0131 matematiksel terimlerle ifade edilebilir ve ard\u0131ndan, bu terimler matematiksel usullere g\u00f6re yerli yerine oturtularak yeni ve bazen hi\u00e7 beklenmedik ili\u015fkiler a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131labilir. Bu durum tez canl\u0131 ve gizemci teorik bilimcileri, bilimin neredeyse tamamen matematik oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmeye g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Oysa asl\u0131nda, matematik bilimin bir arac\u0131 ve stenosudur ve bilgi \u00fcretmek i\u00e7in de\u011fil bilgiyi yorumlamak i\u00e7in kullan\u0131lmal\u0131d\u0131r. Deneyim b\u00f6l\u00fcmleri aras\u0131ndaki ili\u015fkiler matematiksel terimlerle ifade edilebildi\u011finde bu \u015fekilde ele al\u0131n\u0131rlar; ama bu yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131nda, olgulara uymas\u0131 i\u00e7in de\u011fi\u015ftirilen matematiktir, tersi de\u011fil. Nitekim (a x b)\u2019nin (b x a)\u2019ya e\u015fit olmad\u0131\u011f\u0131 komutatif olmayan cebir, ilk olarak, kuantum teorisini a\u00e7\u0131klaman\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fckleriyle ba\u015f edebilmek i\u00e7in fizikte kullan\u0131ld\u0131. S\u00f6z konusu durumda d\u00fczenek matematik\u00e7iler taraf\u0131ndan geli\u015ftirildi; ama di\u011fer durumlarda, geli\u015fen bilimin ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layacak \u015fekilde d\u00fczenlenen, matemati\u011fin kendisidir.<\/p>\n\n\n\n

Matemati\u011fin tarihi, \u00e7e\u015fitli do\u011fa g\u00f6zlemleri silsilelerinin a\u00e7\u0131klanmas\u0131 ihtiyac\u0131n\u0131n matematik \u00fczerindeki etkilerinin kaydedilmesinden ibarettir. Diferansiyel teorisi, bir b\u00fct\u00fcn olarak, mermilerin d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ve gezegenlerin g\u00f6ky\u00fcz\u00fcndeki hareketlerini a\u00e7\u0131klama ihtiyac\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. \u0130statistiksel matematik \u00f6nce termo-dinami\u011fin, sonra da genetik biliminin ihtiya\u00e7lar\u0131ndan do\u011fup geli\u015fmi\u015ftir. Ku\u015fkusuz matematik ba\u015flang\u0131\u00e7taki k\u00f6kenlerinden ayr\u0131 ve tamamen ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak geli\u015fmeye devam edebilir; ancak, olas\u0131 geli\u015fim alan\u0131 \u00f6ylesine geni\u015ftir ki, yersiz ayr\u0131nt\u0131lar i\u00e7inde kolayca kaybolabilir. Matemati\u011fin ilerlemesi defalarca g\u00f6stermi\u015ftir ki, matematik\u00e7iler yeni deneysel olgular\u0131 a\u00e7\u0131klamaya giri\u015ftiklerinde, sonu\u00e7 bir ba\u015fka faaliyet patlamas\u0131n\u0131 ate\u015flemek olmu\u015ftur. Matemati\u011fin bu pratik bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 pek \u00e7ok matematik\u00e7i ve filozof a\u00e7\u0131s\u0131ndan kabul edilmezdi. Matemati\u011fi bilimlerin zirvesi ve efendisi olarak g\u00f6klere \u00e7\u0131karan bir okul daima olageldi ve bug\u00fcn de varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Bu, Pisagor\u2019un ve Platon\u2019un bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yd\u0131; idealizme ve mistik dine do\u011fru belirgin bir e\u011filim ile pratik insan ba\u015far\u0131lar\u0131na kar\u015f\u0131 b\u00fcy\u00fck bir antipati bu e\u011filime e\u015flik etti.\u201d<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Modern \u00c7a\u011f \u00d6ncesi Fizik<\/em> kitab\u0131na gelince, kitab\u0131n \u0130ngiltere\u2019de ne zaman yay\u0131mland\u0131\u011f\u0131 T\u00fcrk\u00e7e \u00e7evrisinde yaz\u0131lm\u0131yor, kan\u0131mca 1972’de yay\u0131mlanm\u0131\u015f. T\u00fcrk\u00e7e bask\u0131s\u0131 T\u00dcB\u0130TAK taraf\u0131ndan 1995 y\u0131l\u0131nda \u201cPop\u00fcler Bilim Kitaplar\u0131\u201d serisinde yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bernal bu kitab\u0131n\u0131 \u201ctemelde deneysel fizi\u011fin ne oldu\u011funu ve nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatmak amac\u0131yla\u201d bir \u00fcniversitede 1962 y\u0131l\u0131nda d\u00fczenlenmi\u015f olan k\u0131sa s\u00fcreli bir \u201cfizi\u011fe giri\u015f\u201d semineri \u00e7er\u00e7evesinde vermi\u015f oldu\u011fu derslere dayanarak kaleme alm\u0131\u015f ve bizlere ta\u015f devrinden ba\u015flay\u0131p yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131na dek s\u00fcren uzun bir \u00f6yk\u00fc anlatm\u0131\u015ft\u0131r. Amac\u0131n\u0131 da \u015fu s\u00f6zlerle a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\u201c[B]ug\u00fcn insanlar\u0131n fizik konusunda sahip olduklar\u0131 ve asl\u0131nda fizi\u011fin tarih i\u00e7indeki geli\u015fiminde sadece ge\u00e7ici bir a\u015fama olu\u015fturan b\u00fcy\u00fck bilgi birikimini ve bunun yan\u0131s\u0131ra bu birikimin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 i\u00e7in gerekli ortam\u0131 haz\u0131rlayan ge\u00e7mi\u015fteki \u00e7al\u0131\u015fmalar ve \u00e7a\u011fda\u015f fizi\u011fin bu ge\u00e7mi\u015fle ba\u011flant\u0131lar\u0131 gibi konularda \u00f6\u011frencilerimi ve okurlar\u0131m\u0131 ayd\u0131nlatabilmektir.<\/p>\n\n\n\n

Fizi\u011fin dili fizi\u011fin tarihi ile birlikte geli\u015fmi\u015ftir. Bu geli\u015fme bir yandan uygulama alan\u0131nda kullan\u0131lan ara\u00e7lar\u0131n, di\u011fer yandan da insan beyninin d\u00fc\u015f\u00fcnme yetisinin geli\u015fmesine paralel bi\u00e7imde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Genelde bilimi bilgi k\u0131r\u0131nt\u0131lar\u0131ndan olu\u015fan bir b\u00fct\u00fcn olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcz. Bizim i\u00e7in bilim, bildi\u011fimiz, uygulama alan\u0131nda yararland\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve yeni bilgiler edinme amac\u0131yla kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z her\u015feyin toplam\u0131d\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bilimin tan\u0131m\u0131 b\u00f6yledir ve san\u0131r\u0131m gelecekte de giderek a\u011f\u0131rl\u0131k kazanan bir bi\u00e7imde b\u00f6yle olmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcrecektir. […] Bilimi \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla akan bir \u0131rmak olarak d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Bu durumda bizler bug\u00fcn i\u00e7in olsa olsa \u0131rma\u011f\u0131n bizim g\u00f6r\u00fc\u015f alan\u0131m\u0131z i\u00e7indeki ak\u0131\u015f y\u00f6n\u00fcn\u00fc bilebilir ve ilerde ne y\u00f6nde akaca\u011f\u0131 konusunda baz\u0131 tahminler y\u00fcr\u00fctebiliriz. Gelecekte ne olaca\u011f\u0131n\u0131 bilmiyoruz ama t\u00fcm olas\u0131l\u0131klara kar\u015f\u0131 haz\u0131rl\u0131k olmam\u0131z gerekti\u011finin bilincindeyiz. Bu nedenle de ba\u015fta fizik olmak \u00fczere t\u00fcm bilim alanlar\u0131nda verilen e\u011fitimde bilimin ge\u00e7mi\u015finin g\u00f6zard\u0131 edilmemesinin yararl\u0131 olaca\u011f\u0131 kan\u0131s\u0131nday\u0131m.\u201d<\/p>\n\n\n\n

K\u0131sacas\u0131, Bernal kitab\u0131nda \u201c\u00e7a\u011flar boyunca ba\u015fta fizik olmak \u00fczere bilimlerin geli\u015fimini ele almakta ve bu olgu ile tarihsel olaylar aras\u0131nda ba\u011flant\u0131lar kurmaktad\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Kitab\u0131 okurken ilk kez duydu\u011fum ve bana \u00e7ok ilgin\u00e7 gelen bir \u015fey de okul mezuniyet g\u00fcn\u00fc giyilen c\u00fcppenin men\u015fei hakk\u0131nda yaz\u0131lanlar oldu:<\/p>\n\n\n\n

\u201cG\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki y\u00fcksek \u00f6\u011frenim kurumlar\u0131nda ge\u00e7erli olan baz\u0131 y\u00f6ntem ve geleneklerin \u0130slam medreselerinden kalma oldu\u011funu biliyoruz. \u00d6rne\u011fin bug\u00fcn t\u00fcm \u00fcniversitelerde mezuniyet g\u00fcn\u00fc giyilen c\u00fcppenin benzerleri \u00f6\u011frenimini ba\u015far\u0131yla tamamlayan medrese \u00f6\u011frencilerine de verilmekte ve o zamanlar buna onur c\u00fcppesi denmekteydi. \u0130slam \u00fclkelerinde medreselerin yan\u0131s\u0131ra bilimsel kurulu\u015flar da bulunuyordu.\u201d<\/p>\n\n\n\n

Kitab\u0131n Giri\u015f<\/em>\u2019inde \u201cFizik Nedir?<\/em>\u201d anlat\u0131l\u0131rken, \u201cKlasik Bilimlerin K\u00f6kenleri<\/em>\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda tarihi bir yolculu\u011fa \u00e7\u0131k\u0131larak \u201cMatematik<\/em>\u201d farkl\u0131 bir bak\u0131\u015fla anlat\u0131lmaktad\u0131r. Do\u011frudan \u00e7al\u0131\u015fmamla alakas\u0131 olmas\u0131 nedeniyle bu anlat\u0131m\u0131 noktas\u0131na, virg\u00fcl\u00fcne dokunmadan aktar\u0131yorum:<\/p>\n\n\n\n

\u201cSon y\u0131llarda kil tabletlerdeki yaz\u0131lar\u0131 \u00e7\u00f6zen Neugebauer\u2019in bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n da ortaya koydu\u011fu gibi Babillilerin o \u00e7a\u011fda bilinen say\u0131sal y\u00f6ntemlerle yapm\u0131\u015f olduklar\u0131 t\u00fcm hesaplar \u00e7ok y\u00fcksek bir do\u011fruluk derecesine sahipti. Yine s\u00f6z konusu tabletlerden anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere bu sadece ondal\u0131k sistem yerine altm\u0131\u015fl\u0131 sistemin kullan\u0131lmas\u0131 ve ay\u0131n, gezegenlerin ve di\u011fer baz\u0131 g\u00f6kcisimlerinin g\u00f6r\u00fclme s\u0131kl\u0131klar\u0131n\u0131n titizlikle say\u0131l\u0131p kaydedilmesi ile sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131. Altm\u0131\u015fl\u0131 sistem g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de dakik ve saniyeler i\u00e7in kullan\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Babil matemati\u011fi M\u0131s\u0131rl\u0131lar\u0131n kalk\u00fcl\u00fcs ve geometri \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 i\u00e7in de sa\u011flam bir temel olu\u015fturmu\u015ftu. Yunanlar\u0131n durumu ise pek i\u00e7 a\u00e7\u0131c\u0131 de\u011fildi. En az\u0131ndan do\u011fru d\u00fcr\u00fcst bir say\u0131sal sisteme sahip de\u011fillerdi; say\u0131lar yerine harfler kullan\u0131yorlard\u0131 ve bunlarla bug\u00fcn bir ilkokul \u00f6\u011frencisinin bile kolayl\u0131kla yapabildi\u011fi basit bir \u00e7arpma ya da b\u00f6lme i\u015flemini yapmalar\u0131 olanaks\u0131zd\u0131. \u00dcnl\u00fc Archimedes bile b\u00fcy\u00fck say\u0131lar\u0131n nas\u0131l yaz\u0131labilece\u011fini buldu\u011fu zaman o denli sevinmi\u015fti ki oturup bu konuda bir kitap yazm\u0131\u015ft\u0131. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k Archimedes\u2019den en az 200 y\u0131l \u00f6nce Babilliler b\u00fcy\u00fck say\u0131lar\u0131 yazabiliyor ve bunlarla hesap yapabiliyorlard\u0131. Yunanistan\u2019da geometri de M\u0131s\u0131rl\u0131lar\u0131n bu alanda eri\u015ftikleri d\u00fczeyin \u00e7ok alt\u0131ndayd\u0131. Bu duruma yol a\u00e7an etkenlerin biri de denizcilikte \u00e7ok ilerleyen ve yapt\u0131klar\u0131 gemilerle s\u00fcrekli bi\u00e7imde denizleri dola\u015fan Yunanlar\u0131n ne yerle\u015fik gelenekleri, ne de di\u011fer uluslar\u0131n tanr\u0131lar\u0131na sayg\u0131lar\u0131 olmas\u0131yd\u0131. G\u00fcne\u015f kenti Helipolis\u2019de ya\u015f\u0131yorsan\u0131z g\u00fcne\u015f tanr\u0131s\u0131 Ra\u2019ya sayg\u0131 duyars\u0131n\u0131z ama oraya ancak arada bir u\u011fray\u0131p fazla kalmadan yolunuza devam ettiyseniz sizin evreninizde ne Ra\u2019ya ne de M\u0131s\u0131r tanr\u0131lar\u0131na yer olmayacakt\u0131r. Y\u00fczlerce y\u0131l \u00f6ncesinden gelen gelenekleriniz ve tanr\u0131lar\u0131n\u0131z olmad\u0131\u011f\u0131 zaman da ancak kendi ba\u015f\u0131n\u0131za d\u00fc\u015f\u00fcnerek bir tak\u0131m sonu\u00e7lar \u00e7\u0131karabilirsiniz. \u0130\u015fte ilk Yunanlar\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 da buydu.<\/p>\n\n\n\n

Eski Yunanistan\u2019da fizi\u011fin geli\u015fimini izlersek Yunanlar\u0131n zaman i\u00e7inde geleneksel inan\u0131\u015flar\u0131ndan uzakla\u015fma ve bunlar\u0131n yerine yenilerini bulma \u00e7abas\u0131 i\u00e7ine girdiklerini g\u00f6rebiliriz. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f \u00f6zellikle ge\u00e7mi\u015fte K\u00fc\u00e7\u00fck Asya ad\u0131yla bilinen Anadolu yar\u0131madas\u0131n\u0131n bat\u0131 k\u0131y\u0131lar\u0131ndaki Efes ve Milet gibi \u00f6nemli yerle\u015fim merkezlerinin bulundu\u011fu \u0130yonya b\u00f6lgesi i\u00e7in ge\u00e7erlidir. Nitekim ilk Yunanl\u0131 bilim adam\u0131 olan Thales de Miletliydi. Eski \u00e7a\u011flarda bu b\u00f6lgede egemen olan k\u00fclt\u00fcr\u00fcn Yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fc ile do\u011fudan gelen Babil ve Hitit k\u00fclt\u00fcrlerinin kar\u0131\u015f\u0131m\u0131ndan olu\u015ftu\u011funu biliyoruz. \u0130sa\u2019dan \u00f6nceki be\u015finci y\u00fczy\u0131lda Perslerin bug\u00fcnk\u00fc Yunanistan\u2019\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgeyi ele ge\u00e7irmeleri \u00fczerine daha \u00f6nce burada yerle\u015fmi\u015f bulunan \u00e7e\u015fitli halklara mensup insanlar b\u00f6lgeyi terkederek G\u00fcney \u0130talya ve Sicilya ba\u015fta olmak \u00fczere ba\u015fka yerlere g\u00f6\u00e7 etmi\u015flerdi. B\u00f6ylece Yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fc ilk ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 yer olan \u0130yonya\u2019dan sonra Napoli ve Sicilya K\u0131rall\u0131\u011f\u0131 ad\u0131 verilen ikinci bir yerle\u015fim merkezinde de geli\u015fmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Roma \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun kurulu\u015funa dek bu b\u00f6lgede varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015f olan Yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn izlerini g\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u0130talyas\u0131\u2019nda da g\u00f6rebilirsiniz.\u201d<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Antik Yunan sonras\u0131 anlat\u0131lacak o kadar \u00e7ok filozof ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr var ki, ama uzatmaya gerek yok. Matematikle d\u00fc\u015f\u00fcnce\/felsefe aras\u0131ndaki etkile\u015fimi ve yolda\u015fl\u0131\u011f\u0131 anlatt\u0131\u011f\u0131m filozoflar\u0131n \u015fahs\u0131nda g\u00f6rd\u00fck, kan\u0131mca meram\u0131m anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu b\u00f6l\u00fcm\u00fc de burada noktal\u0131yorum.<\/p>\n\n\n\n

Sonu\u00e7: Bilimin M\u00fchr\u00fc Kimdeyse Kral Odur<\/strong><\/p>\n\n\n\n

“nedir sonsuzdan bir \u00f6nceki say\u0131n\u0131n ad\u0131
diyelim sonsuz eksi bir
sonsuz eksi bir
hayat\u0131n ad\u0131d\u0131r bu” -Turgut Uyar<\/em><\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Canl\u0131lar d\u00fcnyas\u0131nda sadece insan kavramlara sahiptir.<\/p>\n\n\n\n

Ve insanlar sahip olduklar\u0131 kavramlar\u0131n nicelik ve niteli\u011fine g\u00f6re g\u00f6r\u00fcr, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve hareket eder. Matematik\u00e7i deyimle, eylemlerimiz edindi\u011fimiz bilgilerin bir fonksiyonudur.<\/p>\n\n\n\n

D\u00fc\u015f\u00fcnmek kavramlarla tan\u0131makt\u0131r, kavram olmadan bir \u015fey olmaz. D\u00fc\u015f\u00fcnce ak\u0131mlar\u0131n\u0131n, bilim ve teknolojinin, sanat ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn geli\u015fmesi ancak ve ancak kavramlar sayesinde olur. Kavramlar\u0131n olu\u015fturulmas\u0131nda ise en b\u00fcy\u00fck katk\u0131y\u0131 laf ebesi -pozitif anlamda- felsefeci ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler yapar.<\/p>\n\n\n\n

D\u00fc\u015f\u00fcnce ve yasalar\u0131n olu\u015fumu filozoflarla ya\u015f\u0131tt\u0131r: Sadece s\u0131radan insanlar insan\u0131n insanla, insan\u0131n toplumla, insan\u0131n do\u011fayla ili\u015fkilerini anlamaya \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n ve bu konularda d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00fcretenlerin, do\u011fa yasalar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fan ve toplum yasalar\u0131n\u0131 olu\u015fturanlar\u0131n filozoflarca ilk kez ba\u015flat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmez.<\/p>\n\n\n\n

Bir de tanr\u0131bilimci Aziz Augustinus (MS 354-430) gibiler bunu bilmezlikten gelir. Onlar, \u201cMatematik\u00e7ilerin ruhu karartmak, insan\u0131 Cehennemin demir parmakl\u0131klar\u0131 arkas\u0131na kapatmak i\u00e7in \u015eeytanla bir anla\u015fma yapmalar\u0131 tehlikesi hep vard\u0131r\u201d derler.<\/p>\n\n\n\n

Ama kim ne derse desin, filozof ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131n\u0131n kaptan\u0131d\u0131r; d\u00fc\u015f\u00fcncelerin rota ve h\u0131z\u0131n\u0131 onlar belirler. Bu nedenle, \u201cfazladan bir akla sahip olan\u201d filozof ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin ya\u015fam\u0131 nas\u0131l g\u00f6rd\u00fckleri, nas\u0131l anlad\u0131klar\u0131, nas\u0131l hareket ettikleri \u00e7ok \u00f6nemlidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunlar d\u00fcnyaya y\u00f6n veren, Avrupa\u2019y\u0131 Avrupa (Bat\u0131) yapan insanlard\u0131r. Modern bilimin geli\u015fmesi, teknolojini s\u00fcrekli at\u0131l\u0131m i\u00e7inde olmas\u0131, sanayinin s\u00fcrekli ilerlemesi, sermayenin yo\u011funla\u015fmas\u0131, ya\u015fam\u0131n kolayla\u015fmas\u0131, koruyucu hekimli\u011fin geli\u015fmesi ve baz\u0131 hastal\u0131klar\u0131n \u00f6nlenmesi, hak ve adalet aray\u0131\u015f\u0131, kad\u0131nlar\u0131n toplumsal ya\u015fama kat\u0131l\u0131\u015f\u0131, vicdan ve merhamet duygular\u0131n\u0131n geli\u015fmesi, ahlaki de\u011ferlerin olu\u015fmas\u0131, bar\u0131\u015f ve silahs\u0131zlanman\u0131n savunulmas\u0131, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve h\u00fcmanist de\u011ferlerin k\u00f6kle\u015fip yerle\u015fmesi bunlar\u0131n sayesinde olu\u015ftu ve bug\u00fcnlere geldi.<\/p>\n\n\n\n

Tabii bu kolayca olmad\u0131; binbir zahmet, emek, sab\u0131r ve m\u00fccadele sayesinde oldu. Erdem ve asaletin \u00f6rne\u011fi Sokrates ve Bruno \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi bir\u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr inan\u0131lmaz bask\u0131larla maruz kald\u0131; Sokrates d\u00fc\u015f\u00fcncesi u\u011fruna zehir dolu kupay\u0131 kendi elleriyle i\u00e7ti, Bruno da yanan kor halindeki odun y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131 korkusuzca kucaklad\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Ama tarihsel ilerleme durmad\u0131\/durdurulamad\u0131; g\u00fcne\u015f bal\u00e7\u0131kla s\u0131vanmayaca\u011f\u0131ndan tarihin \u00e7ark\u0131 hep ileriye d\u00f6nd\u00fc\/d\u00f6n\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n

Tarihin d\u00f6nen \u00e7ark\u0131na ivme kazand\u0131ranlar da \u00e7o\u011funlukla filozoflar, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, yazarlar, mucitler ve bilim insanlar\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Anlat\u0131m\u0131m\u0131zda da bunlar\u0131n pek \u00e7o\u011funun matematik\u00e7i oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fck.<\/p>\n\n\n\n

Demek ki, felsefe d\u00fc\u015f\u00fcncelerin kral\u0131, \u201cmatematik bilimlerin krali\u00e7esidir\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Do\u011fa hep kendini saklar, ama bizler kavram, say\u0131 ve geometrik \u015fekillerin ruhuna ne kadar vak\u0131f olursak do\u011fa ve evrenin s\u0131rlar\u0131na da o kadar vak\u0131f oluruz: Matematik do\u011fan\u0131n dilidir.<\/p>\n\n\n\n

Kavram, say\u0131 ve \u015fekillerin ruhu ya da gizemi \u00e7\u00f6z\u00fclmeye ba\u015flan\u0131rsa t\u00fcm bilimler h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde geli\u015fmeye; do\u011fa, insan ve toplum ya\u015fam\u0131nda etkili olmaya ba\u015flar. D\u00fc\u015f\u00fcnsel kapasitemiz artar ve matematiksel mant\u0131k geli\u015fir. Evrene, do\u011faya h\u00fckmeden yasalar bir bir anla\u015f\u0131lmaya ba\u015flar.<\/p>\n\n\n\n

Bilime a\u00e7\u0131lan kap\u0131y\u0131 a\u00e7an anahtar matematiktir, anahtar\u0131 hareket ettiren ise d\u00fc\u015f\u00fcncedir, yani felsefedir.<\/p>\n\n\n\n

Felsefe ve matematik olmadan bilimsel geli\u015fme olmaz, olsa olsa k\u00f6r\u00fcn k\u00f6re yol g\u00f6stermesi olur.<\/p>\n\n\n\n

Tarihi ger\u00e7ek kan\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131r: Bilimin m\u00fchr\u00fc kimdeyse kral odur ve yar\u0131\u015f\u0131 da hep o \u00f6nde g\u00f6t\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

Bilimsel ara\u015ft\u0131rmada ABD’nin \u00f6nde oldu\u011funu kabul etmek gerekir. 1984’de bir yorumcunun yapt\u0131\u011f\u0131 hesaplara g\u00f6re: “Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ara\u015ft\u0131rma ve geli\u015ftirme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n yar\u0131s\u0131… bilime Japonya ve Avrupa’n\u0131n sanayile\u015fmi\u015f \u00fclkelerinin toplam\u0131ndan daha fazla para yat\u0131ran ABD’de y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcyor.”<\/p>\n\n\n\n

Bunun neticesinde ABD, bilim ve teknolojide \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, 1901-1991 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda fizik, kimya ve t\u0131p alanlar\u0131nda 158 Nobel \u00f6d\u00fcl\u00fc alm\u0131\u015ft\u0131r, d\u00fcnyan\u0131n geri kalan\u0131 ise 241 \u00f6d\u00fcl alabilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Tabii olay sadece Nobel \u00f6d\u00fcl\u00fcyle s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fil; elektronik, telekom\u00fcnikasyon, bilgisayar, mobil cihazlar, ileti\u015fimin k\u00fcreselle\u015fmesi, silah teknolojisinin geli\u015fmesi, uzay ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, n\u00fckleer \u00e7al\u0131\u015fmalar, DNA\u2019n\u0131n ke\u015ffi ve kopyalanmas\u0131, yapay zek\u00e2, insan bedenine kablosuz \u00e7iplerin yerle\u015ftirilmesi\u2026 k\u0131sacas\u0131 bilim ve teknoloji her \u015feyi h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde de\u011fi\u015ftirdi\/de\u011fi\u015ftiriyor.<\/p>\n\n\n\n

D\u00fcnyam\u0131z \u00e7ok h\u0131zl\u0131 ve \u00e7ok kapsay\u0131c\u0131 tarihi bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ya\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme paralel olarak d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131 da bu nedenle her \u015feyi sorguluyor ve yeniden tan\u0131mlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Bu h\u0131zl\u0131 ilerleyi\u015f ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda bizim yerimiz neresidir?<\/p>\n\n\n\n

Tarihin d\u0131\u015f\u0131nda m\u0131 kalaca\u011f\u0131z, yoksa tarihsel ak\u0131\u015f\u0131n\/d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn i\u00e7erisinde mi olaca\u011f\u0131z?<\/p>\n\n\n\n

\u015eayet yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n bir yerlerinde olmak istiyorsak, geriden nal toplamak istemiyorsak ve g\u00f6nl\u00fcm\u00fczden ge\u00e7en ayd\u0131nl\u0131k g\u00fczel g\u00fcnlere kavu\u015fmay\u0131 arzuluyorsak mutlaka y\u00fcz\u00fcm\u00fcz\u00fc felsefe ve matemati\u011fe \u00e7evirmeli, bu b\u00fcy\u00fck yolculuk s\u00fcrecinde akl\u0131n yarat\u0131c\u0131 g\u00fcc\u00fcn\u00fc savunan saflarda yerimizi almal\u0131y\u0131z.<\/p>\n\n\n\n

Bu b\u00fcy\u00fck yolculu\u011fumuzda felsefe ve matemati\u011fin yolda\u015fl\u0131\u011f\u0131 yolumuzu ayd\u0131nlatacakt\u0131r; bilime ve kendimize g\u00fcvenelim.<\/p>\n\n\n\n

Sayg\u0131lar\u0131mla\u2026<\/p>\n\n\n\n

Eyl\u00fcl 2023-Nisan 2024
Ayval\u0131k\/Bal\u0131kesir-Ba\u011fc\u0131lar\/\u0130stanbul<\/em><\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Te\u015fekk\u00fcr<\/strong>
Bu \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131 ba\u015ftan sona okuyarak yaz\u0131m hatalar\u0131n\u0131 d\u00fczelten sevgili dostlar\u0131m Ahmet Muhtar S\u00f6k\u00fcc\u00fc ve Prof. Dr. Orhan Taner Can\u2019a, ayr\u0131ca baz\u0131 hususlar\u0131n yaz\u0131lmas\u0131n\u0131 hat\u0131rlatan karde\u015fim Ali Haydar \u00dcz\u00fclmez\u2019e i\u00e7ten te\u015fekk\u00fcrlerimi sunuyorum.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Dipnotlar:<\/strong>
(1) H\u00fcseyin Evcil, Diyarbak\u0131r-Dicle\/Piranl\u0131yd\u0131. Hat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131m kadar\u0131yla, kendisi 1961 Talat Aydemir olay\u0131 nedeniyle Harbiye\u2019den at\u0131lm\u0131\u015f, ama sonra kendilerine tan\u0131nan bir hak sayesinde \u00fcniversiteyi bitirmi\u015fti. Hocama buradan sayg\u0131lar\u0131m\u0131 g\u00f6nderiyorum.
(2) Avrupa\u2019da, evrensel \u201chakikatin pek \u00e7ok kahraman\u0131 din adamlar\u0131n\u0131n ellerinden \u00f6l\u00fcm\u00fc odun y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131 \u00fczerinde kar\u015f\u0131la\u201dsa da, hakikatin g\u00fcn y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kmas\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan \u00e7ok say\u0131da kahraman da yine din adamlar\u0131 aras\u0131ndan \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.
(3) Platon benim gen\u00e7lik y\u0131llar\u0131mda, yani 1960 ve 70\u2019li y\u0131llarda Eflatun olarak bilinirdi, ders kitaplar\u0131m\u0131zda da Eflatun diye anlat\u0131l\u0131rd\u0131. Kan\u0131mca, Araplar onu Eflatun diye telaffuz ettikleri i\u00e7in, Osmanl\u0131lar da Eflatun demi\u015f ve Cumhuriyet\u2019in ilk y\u0131llar\u0131nda da bu telaffuz kabul g\u00f6rm\u00fc\u015f. Daha sonralar\u0131 Eflatun ismi yava\u015f yava\u015f terk edilerek orijinal ismi olan Platon benimsenmeye ba\u015fland\u0131.
(4) Sezai Karako\u00e7 \u201cGordiom\u2019da bir \u0130skender<\/em>\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda B\u00fcy\u00fck \u0130skender\u2019le Aristoteles\u2019in birlikteli\u011fine vurgu yapar. \u00d6zetle: \u0130slam \u00fclkelerinin problemleri bir birine dolanm\u0131\u015f, tam bir k\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm haline getirilmi\u015f. K\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm sadece d\u0131\u015ftan \u00f6r\u00fclmemi\u015f, i\u00e7ten de \u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f. \u015eimdi bu k\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc \u00e7\u00f6zecek bir \u201cyi\u011fit\u201d, bir \u0130skender aranmaktad\u0131r. Bu k\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm nas\u0131l \u00e7\u00f6z\u00fclecek? Hep, bir \u0130skender gelsin, bir k\u0131l\u0131\u00e7 vursun ve bu d\u00fczelsin denilirse, bu zihniyet de\u011fi\u015fmezse hi\u00e7bir zaman \u0130skender gelmeyecektir. Gelse de kimse kabul etmeyecektir. D\u00fczmece \u0130skenderler as\u0131l \u0130skender\u2019i g\u00f6lgeleyecektir. \u0130skender\u2019in kafas\u0131 Aristo, Aristo\u2019nun kolu \u0130skender oldu\u011fu i\u00e7in k\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcme \u00e7\u00f6z\u00fcm bulunabilmi\u015fti. Uygulay\u0131c\u0131s\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrs\u00fcz aksiyon\/eylem adamlar\u0131 geldik\u00e7e k\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm oldu\u011fu gibi kalacakt\u0131r. Gordiom\u2019da bir \u0130skender g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fczde iyi biliniz ki at\u0131n\u0131n terkisinde bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn kitab\u0131 vard\u0131r.
(5) 1842 y\u0131l\u0131nda Lobachevsky Eukleides\u00e7i olmayan geometriyi yaratt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, Carl Friedrich Gauss\u2019un \u00f6nerisi ve \u00f6vg\u00fcs\u00fc \u00fczerine G\u00f6ttingen Krall\u0131k Kurumu, kendisini yabanc\u0131 \u00fcye se\u00e7mi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

(6) Ramon Llull: 1232-1316 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Mayorka Krall\u0131\u011f\u0131’ndan ya\u015fam\u0131\u015f H\u0131ristiyanl\u0131\u011fa ba\u011fl\u0131 Fransisken tarikat\u0131na mensup bir filozoftur. Farkl\u0131 \u0131rk ve dinlerden insanlar aras\u0131nda evrensel kusursuz bir felsefi dil i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalar yapm\u0131\u015ft\u0131r. M. \u00dcz\u00fclmez
(7) Kabala, Yahudi mistisizminde bir d\u00fc\u015f\u00fcnce okulu veya kurallar b\u00fct\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Genelde b\u00fcy\u00fcc\u00fcl\u00fck, sihir, gizli ilimler anlam\u0131nda kullan\u0131l\u0131r. M. \u00dcz\u00fclmez
(8) Kusursuz \u201cevrensel felsefe dili\u201dnin g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki miras\u00e7\u0131lar\u0131 dijital teknoloji \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar olabilir mi? Bilmiyorum. Do\u011fal bir dilin s\u00f6zc\u00fcklerinin b\u00fct\u00fcn anlamlar\u0131n\u0131 tan\u0131yabilecek ve insan ile makine aras\u0131nda her t\u00fcrl\u00fc anlaml\u0131 konu\u015fma ve yaz\u0131\u015fmay\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirecek bu muazzam d\u00fc\u015f\u00fc Yapay Zek\u00e2<\/em> sanki yapacak gibime geliyor. M. \u00dcz\u00fclmez<\/p>\n\n\n\n

(9) Hegel, \u201cdaha \u00f6nce belirtti\u011fimiz\u201d dedi\u011fi yerlerde ise \u015funlar\u0131 yazar: \u201cAlman H\u0131ristiyanlar i\u00e7in imanlar\u0131n\u0131n dayand\u0131\u011f\u0131 kitab\u0131n kendi anadillerine \u00e7evrilmi\u015f olmas\u0131, ortaya \u00e7\u0131kabilecek en b\u00fcy\u00fck devrimlerden biridir.\u201d \u201cB\u00fcy\u00fck ilke budur-t\u00fcm d\u0131\u015fsall\u0131k Tanr\u0131\u2019yla mutlak ili\u015fki noktas\u0131nda ortadan kaybolur; bu d\u0131\u015fsall\u0131kla birlikte bu kendine yabanc\u0131la\u015fma, t\u00fcm k\u00f6lelik de ortadan kaybolmu\u015ftur. Yabanc\u0131 dillerde dua etmeye ya da bilimleri yabanc\u0131 dillerde incelemeye katlanmaya son vermemiz de bununla ilgilidir.\u201d<\/p>\n\n\n\n

(10) Bernal, bu paragrafa d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc dipnot\u2019ta, \u201cMarx\u2019\u0131n 900 sayfal\u0131k matematik elyazmalar\u0131 \u015fimdiye kadar yaln\u0131zca rus\u00e7a olarak yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r\u201d \u015feklinde bir a\u00e7\u0131klamada bulunur. Kitapta yap\u0131lan bir al\u0131nt\u0131da da, Friedrich Engels, Marx\u2019\u0131n \u201cmatematik alan\u0131nda bile, \u00f6zg\u00fcn bulu\u015flar\u201d yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Kaynak\u00e7a<\/strong><\/p>\n\n\n\n