Ge\u00e7en hafta \u00d6mer Kemal A\u011far’\u0131n 1938 y\u0131l\u0131nda \u0130stanbul’da \u00dclk\u00fc Bas\u0131mevi taraf\u0131ndan bas\u0131lan Maden \u0130li kitab\u0131na de\u011finmi\u015ftim. \u00d6zetle, kitab\u0131n \u0131rk\u00e7\u0131, Turanc\u0131 bir anlay\u0131\u015fla kaleme al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131, ama ba\u015fta Maden olmak \u00fczere B\u00f6lgeyle ilgili baz\u0131 verileri de i\u00e7erdi\u011fini yazm\u0131\u015ft\u0131m.<\/p>\n\n\n\n
Bu kitapta beni birinci derecede ilgilendiren bir bilgi de var. Diyor ki: Osmanl\u0131lar zaman\u0131nda; “Bak\u0131r madeni etraf\u0131n\u0131 E\u011fil ve \u00c7ermik h\u00e2kimleri muhafaza ve m\u00fcdafaa ederlerdi. Bunlar\u0131 tayin etmek ve azleylemek hakk\u0131 maden eminlerine verilmi\u015fti. Geban ve Ergani madenlerine giden hazineyi salimen g\u00f6t\u00fcrmek vazifesi Dede\u015fli, Selmanl\u0131, \u00c7o\u015fkurutlu, Ayhanl\u0131, Sofiler (siyahla\u015ft\u0131rma bana ait.- M. \u00dcz\u00fclmez) ve Kulikak cemaatlerine verilmi\u015fti.” (s: 42)<\/p>\n\n\n\n
Burada bahsi ge\u00e7en Sofiler kimdir?<\/p>\n\n\n\n
Benim ailemin lakab\u0131 Sofibekir olarak bilinir. Sofibekir’in babas\u0131n\u0131n ismi ise, Kavas Mehmed oldu\u011fu aile b\u00fcy\u00fcklerimizce bize anlat\u0131l\u0131rd\u0131. Kavas Mehmed’in devlet g\u00f6revlisi oldu\u011fu, Diyaribekir’den Harput’a toplanan vergileri ve mektuplar\u0131 at\u0131yla ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 anlat\u0131l\u0131rd\u0131. Kavas’\u0131n s\u00f6zl\u00fckteki anlam\u0131 da zaten devlet g\u00f6revlisi olarak ge\u00e7mektedir.<\/p>\n\n\n\n
Farkl\u0131 kaynaklarda da Sofiler hakk\u0131nda bilgiler yer almaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin Arifi Pa\u015fa, Mart-Nisan 1891 y\u0131l\u0131nda Ergani ve Diyarbekir’de bulunmu\u015f ve yazm\u0131\u015f oldu\u011fu Seyahatnamesinin Diyarbekir Seyahat\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde Ergani’yi anlat\u0131rken, bir Sofi Pa\u015fa’dan da s\u00f6z etmektedir. \u015e\u00f6yle ki: “Ferd\u00e2s\u0131 yani mart\u0131n onyedinci Pazar g\u00fcn\u00fc saat ikide hareketle pek m\u00fcstevi olan Ergani ve G\u00fcran ovalar\u0131ndan bi’l-m\u00fcr\u00fcr \u00e7ay\u0131rl\u0131 \u00e7imenli bir mevki’de v\u00e2ki’ ve fakat ahurdan daha v\u00e2him olan “Termil” han\u0131nda biraz m\u00fcddet istir\u00e2hattan sonra Ergani’ye alt\u0131 saat mes\u00e2fede ve nefs-i Diy\u00e2rbekir kazas\u0131nda (Tel-horan) karyesinde haned\u00e2ndan Bekta\u015f A\u011fa-z\u00e2de Abdulgani A\u011fa’n\u0131n h\u00e2nesine inildi. Ergani haned\u00e2n\u0131ndan izzetl\u00fc Sofi Pa\u015fa (siyahla\u015ft\u0131rma bana ait.- M. \u00dcz\u00fclmez) dah\u00ee beraber idi. \u00c7\u00fcnk\u00fc burada merhale Karahan ise de k\u00e2s\u0131r-\u0131 \u00fcm\u00eedi’s-sevd\u00e2 olan Karabahtl\u0131lar i\u00e7\u00fcn orada ak\u015faml\u0131k \u00f6mren zayi’\u00e2tdan ma’d\u00fbttur. Pisli\u011fi ve havas\u0131n\u0131n fenal\u0131\u011f\u0131 bu havalice darb-\u0131 mesel h\u00fckm\u00fcndedir diyebilirim. Abd\u00fclgani A\u011fa’n\u0131n h\u00e2nesi bir tepe \u00fczerinde ve bin\u00e2s\u0131 K\u00fcrdistan tarz\u0131nda oldu\u011fundan dam \u00fczerine secc\u00e2deler serildi. Gurubun manzara-i h\u00fczn-\u00e2veri koyunlar\u0131n ve kuzular\u0131n mele\u015fmesinden di\u011fer g\u00fcn olmu\u015f ve g\u00f6n\u00fcllere vecd ve isti\u011frak elvermi\u015f idi. Abd\u00fclgani A\u011fa dahi K\u00fcrtlere mahs\u00fbs keremi bihakk\u0131n h\u00e2’iz oldu\u011fundan hakk\u0131m\u0131zda mu’\u00e2mele-i h\u00fcrmet-k\u00e2ri ve misafir-perveri ibr\u00e2zda kusur etmedi.” (Aktaran: M. \u015eefik Korkusuz, Seyahatnamelerde D\u0130YARBEK\u0130R, Kent Yay\u0131nlar\u0131, 2003 \u0130stanbul, s. 137-152.)<\/p>\n\n\n\n
Burada bahsi ge\u00e7en “Ergani haned\u00e2n\u0131ndan izzetl\u00fc Sofi Pa\u015fa”n\u0131n, Maden \u0130li kitab\u0131nda “Geban ve Ergani madenlerine hazineyi salimen g\u00f6t\u00fcrme” g\u00f6revi verilen “Sofiler” ile bir ili\u015fkisi var m\u0131? Veya burada an\u0131lan Sofiler ile Sofi Pa\u015fa’n\u0131n benim atalar\u0131mla bir alakas\u0131 var m\u0131? \u015eimdilik kesin bir \u015fey s\u00f6yleyemem, ara\u015ft\u0131rmak laz\u0131m.<\/p>\n\n\n\n
Amcamo\u011flu Abdurrahaman \u00dcz\u00fclmez, benim d\u0131\u015f\u0131mda bu konuda bir ara\u015ft\u0131rma yapmaktad\u0131r. Yapt\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rmada, benim sordu\u011fum sorular\u0131 aynen Abdurrahman da soruyor ve yay\u0131nlanmam\u0131\u015f bir \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda konuyla ilgili \u015funlar\u0131 yaz\u0131yor:
[Burada ge\u00e7en “Ergani hanedan\u0131ndan izzetl\u00fc Sofi Pa\u015fa” kimdir? Bu \u015fahs\u0131n Sofibekir’den ba\u015fkas\u0131n\u0131n olmas\u0131 pek m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fclmemektedir. Burada ge\u00e7en “hanedan” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc ‘aile’ anlam\u0131na gelir. Pa\u015fa unvan\u0131n\u0131 kullanmas\u0131 ise bu konuda \u015f\u00fcphe uyand\u0131r\u0131c\u0131d\u0131r. Ancak Sofibekir’in babas\u0131 Kavas Mehmed’in eski bir yeni\u00e7eri subay\u0131 oldu\u011funu bilmemiz ve onun Tomruk A\u011fal\u0131\u011f\u0131 gibi g\u00f6revleri yapm\u0131\u015f olmas\u0131, bu \u015f\u00fcpheyi bir \u00f6l\u00e7\u00fcde izale etmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Osmanl\u0131 gelene\u011fine g\u00f6re askeri ve m\u00fclki idarede y\u00fczba\u015f\u0131ya kadarki r\u00fctbe sahiplerine ‘Bey’, daha sonraki r\u00fctbelerdeki b\u00fcrokratlara ise ‘Pa\u015fa’ denilirdi Anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla burada Arifi Pa\u015fa’n\u0131n kast\u0131 bir aileden bahsedildi\u011fine g\u00f6re, \u015fahs\u0131n kendisinin ‘Pa\u015fal\u0131\u011f\u0131’ndan de\u011fil, ailenin pa\u015fa soyundan gelmesidir. Bir ba\u015fka tabirle ailenin ‘Pa\u015fazade’ olmas\u0131d\u0131r. Tanzimat’tan sonra da pa\u015fa tabiri hem asker\u00ee hem de m\u00fclk\u00ee yetkilere sahip olan yetkililer i\u00e7in kullan\u0131lan bir unvan olmaya devam etmi\u015ftir. Dolays\u0131yla gerek bu sebep, gerek Ergani’de bilindi\u011fi kadar\u0131yla ‘Sofi’ lakapl\u0131 ba\u015fka biri olmamas\u0131 ve gerekse 1310H\/ 1308R (1892 M) tarihli Devlet-i Aliye-i Osmaniye Salnamesi’ne (s.660) g\u00f6re, bu tarihte Ergani Maden Sanca\u011f\u0131’nda bulunan ‘pa\u015fa’ r\u00fctbesinde g\u00f6revli sadece mutasarr\u0131f Arifi Pa\u015fa’n\u0131n kendisi, 1312H\/ 1310R (1894 M) tarihli Devlet-i Aliye-i Osmaniye Salnamesi’ne (s.714) g\u00f6re ise, gene sancak mutasarr\u0131f\u0131 (Abdurrahman Pa\u015fa) d\u0131\u015f\u0131nda biri bulunmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re s\u00f6z\u00fc edilen \u015fahs\u0131n Sofibekir oldu\u011funu kabul etmeliyiz. Bu yukar\u0131da bahsetti\u011fimize uygun bir \u015fekilde, Sofibekirler’in bu d\u00f6nemde v\u00fccuh-\u0131 belde denilen ailelerden biri oldu\u011fu tezine de uygun d\u00fc\u015fer.]<\/p>\n\n\n\n
Sofibekirlerin atas\u0131 Kavas Mehmed’ gelince, Abdurrahman \u015funlar\u0131 yazmaktad\u0131r:
[Sofibekir s\u00fclalesinin atas\u0131 olarak zikredilen Ebdullah (veya Ebedullah) o\u011flu Kavas Mehmed’in Ergani’ye Halep’ten geldi\u011fi, kendisinin devlet g\u00f6revlisi olarak Diyarbak\u0131r ile Harput aras\u0131nda vergi ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve posta irtibat\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 aile i\u00e7inde evvelden beri s\u00f6ylene gelmi\u015ftir. Bunun yan\u0131nda Kavas Mehmed’in at\u0131n\u0131n padi\u015fah taraf\u0131ndan verilmi\u015f berat\u0131 oldu\u011fu belirtilmekte, gene ayn\u0131 \u015fekilde Kavas Mehmed’in b\u00fct\u00fcn mali imk\u00e2nlar\u0131n\u0131 topra\u011fa yat\u0131rarak de\u011ferlendirdi\u011fini, ondan sonra gelenlerin ise, bu topraklar \u00fczerine yenilerini eklemek bir yana, bunlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 elden \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131 da s\u0131k s\u0131k ifade edilmi\u015ftir.
\u2026M\u00fcsl\u00fcm \u00dcz\u00fclmez, \u00c7ay\u00f6n\u00fc’nden Ergani’ye Uzun bir y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f kitab\u0131nda, kendisinin de mensubu oldu\u011fu bu ailenin bahsetti\u011fimiz ge\u00e7mi\u015fine ait bu rivayetlerden bahsettikten sonra ister istemez, bu rivayetlerin do\u011fruluk derecesini sorguluyor ve Ergani’nin yerlisi olan Suba\u015f\u0131lar ve Ayanlar gibi ailelerin Ba\u011fdat’tan, Sofibekiro\u011fullar\u0131’n\u0131n Halep’ten geldi\u011fiyle ilgili rivayetlerin do\u011fru olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 soruyor, ancak bu konuda herhangi bir fikir beyan etme veya bu rivayetlerin s\u0131hhatini ara\u015ft\u0131rma yoluna gitmiyor. Onun sordu\u011fu bu soruya biz k\u0131saca \u015f\u00f6yle cevap vermekteyiz: Bu rivayetler b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde do\u011fruyu yans\u0131tmaktad\u0131r. Hem bu rivayetlerin yanl\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6steren karinelerin bulunmamas\u0131, hem de akli ve yaz\u0131l\u0131 delillerin bu rivayetleri destekler mahiyette olmas\u0131, bu rivayetlerin do\u011frulu\u011funu kan\u0131tlamaktad\u0131r. Asl\u0131nda bu bilgilerin \u00e7ok de\u011ferli ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 kendi i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 da ayr\u0131ca belirtmelidir. A\u015fa\u011f\u0131da bu d\u00fc\u015f\u00fcnce ve iddialar\u0131m\u0131z\u0131 etrafl\u0131ca a\u00e7\u0131klayacak ve ispat edece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n
Mehmed’in ‘Kavas’ unvan\u0131na sahip ‘Tomruk A\u011fas\u0131’ oldu\u011fu tezini kan\u0131tlayan sadece s\u00f6zl\u00fc rivayetler de\u011fil, elimizdeki baz\u0131 yaz\u0131l\u0131 kay\u0131tlar da bulunmaktad\u0131r. Torunu C\u00fcma \u00dcz\u00fclmez (1861-1948)’e ait “\u0130htiyat efrad\u0131na mahsus tezkere” ba\u015fl\u0131kl\u0131 askerlik tezkeresinde isim ve \u015f\u00f6hreti hanesinde ad\u0131 “Kavaso\u011flu Cuma bin Bekir” (Kavaso\u011flu Bekir’in o\u011flu Cuma), “Temett\u00fc’at vergisine mahsus teskere”de ise, Kavas Mehmedo\u011flu Cuma bin Bekir (Kavas Mehmed o\u011flu Bekir’in o\u011flu Cuma), \u015feklinde ge\u00e7mektedir. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi bu belgeler Mehmed’in ‘Kavas’ unvan\u0131na sahip oldu\u011funu kan\u0131tlamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u2026Bu iddiam\u0131z do\u011fru ise, Kavas Mehmed’in Yeni\u00e7eri oca\u011f\u0131n\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131ndan sonra Halep’ten Ergani’ye geldi\u011fini, 1825 tarihinden \u00f6ncede ise, Yeni\u00e7eri oca\u011f\u0131na mensup “muhz\u0131r a\u011fal\u0131\u011f\u0131” denilen ‘belirli bir odas\u0131 olmayan b\u00f6l\u00fck komutan\u0131’ oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.]
***
Bunlar\u0131 niye yazd\u0131m? Yard\u0131m\u0131n\u0131z\u0131 istemek i\u00e7in. Ben ve amcamo\u011flu Abdurrahman bilgi k\u0131r\u0131nt\u0131lar\u0131ndan bir tarih yazmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. Benim okuyucular\u0131mdan ricam, okuduklar\u0131 kitaplarda, eserlerde veya belgelerde Sofiler, Sofibekirler veya Sofi Pa\u015fa ile ilgili bilgilere rastlad\u0131klar\u0131nda birer \u00f6rne\u011fini de bana g\u00f6ndermeleridir.<\/p>\n\n\n\n
Sadece bu konuda de\u011fil, ge\u00e7mi\u015fimizi ayd\u0131nlatacak her t\u00fcrden \u00e7al\u0131\u015fmalara katk\u0131, omuz vermeliyiz diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc ge\u00e7mi\u015f belle\u011fimizdir. Belle\u011fimizi kaybetti\u011fimizde hem kimli\u011fimizi, hem de kendimizi kaybederiz.<\/p>\n\n\n\n
4 Nisan ve 9 May\u0131s 2008 tarihlerinde Ergani Haber’de yay\u0131mland\u0131.<\/em><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n Ge\u00e7en hafta \u00d6mer Kemal A\u011far’\u0131n 1938 y\u0131l\u0131nda \u0130stanbul’da \u00dclk\u00fc Bas\u0131mevi taraf\u0131ndan bas\u0131lan Maden \u0130li kitab\u0131na de\u011finmi\u015ftim. \u00d6zetle, kitab\u0131n \u0131rk\u00e7\u0131, Turanc\u0131 bir anlay\u0131\u015fla kaleme al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131, ama ba\u015fta Maden olmak \u00fczere B\u00f6lgeyle ilgili baz\u0131 verileri de i\u00e7erdi\u011fini yazm\u0131\u015ft\u0131m. Bu kitapta beni birinci derecede ilgilendiren bir bilgi de var. Diyor ki: Osmanl\u0131lar zaman\u0131nda; “Bak\u0131r madeni etraf\u0131n\u0131 E\u011fil ve \u00c7ermik h\u00e2kimleri muhafaza ve m\u00fcdafaa ederlerdi. Bunlar\u0131 tayin etmek ve azleylemek hakk\u0131 maden eminlerine verilmi\u015fti. Geban ve Ergani madenlerine giden hazineyi salimen g\u00f6t\u00fcrmek vazifesi Dede\u015fli, Selmanl\u0131, \u00c7o\u015fkurutlu, Ayhanl\u0131, Sofiler (siyahla\u015ft\u0131rma bana ait.- M. \u00dcz\u00fclmez) ve Kulikak cemaatlerine verilmi\u015fti.” (s: 42) Burada bahsi ge\u00e7en Sofiler kimdir?<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1197,1064],"tags":[2055,4445,4417,4418,4447,4448,4446,4444],"class_list":["post-6379","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kultur","category-tarih","tag-arifi-pasa","tag-kavas-mehmed","tag-maden-ili","tag-omer-kemal-agar","tag-sofi-pasa","tag-sofibekirler","tag-sofiler","tag-tarih-yazmak"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6379","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6379"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6379\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6384,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6379\/revisions\/6384"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6379"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6379"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6379"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}