<\/p>\n\n\n\n
I.B\u00f6l\u00fcm<\/strong><\/p>\n\n\n\n “Sen parma\u011f\u0131ndaki y\u00fcz\u00fc\u011f\u00fc \u00e7evirinceye kadar d\u00fcnya saltanat\u0131 de\u011fi\u015fir<\/em>.”<\/p>\n\n\n\n Uzun Hasan, Ergani’den \u00e7\u0131km\u0131\u015f \u00f6nemli bir tarihsel \u015fahsiyettir. O’nun kimli\u011fi, ki\u015fili\u011fi ve \u00f6zellikleriyle ilgili tarih\u00e7ilerin baz\u0131 \u00f6nemli de\u011ferlendirmeleri mevcuttur. Fazla yorum yapmadan, bir k\u0131sm\u0131n\u0131 \u015ferh d\u00fc\u015ferek yazmak istiyorum.<\/p>\n\n\n\n \u015eevket Beysano\u011flu’nun, An\u0131tlar\u0131 ve Kitabeleri ile Diyarbak\u0131r Tarihi <\/em>kitab\u0131na g\u00f6re; Sultanu’l-\u00e2dil Eb\u00fb’n Nasr Hasan Han veya Sultanu’l-Galip Hasan Padi\u015fah unvanlar\u0131yla an\u0131lan Uzun Hasan, 1423 y\u0131l\u0131nda Ergani y\u00f6resinde do\u011fdu. Babas\u0131, Karay\u00fcl\u00fck Osman Bey’in o\u011flu Ali Bey; Annesi Saray Hatun’dur.<\/p>\n\n\n\n \u015eevket Beysano\u011flu, ayn\u0131 kitab\u0131nda, V. Minorsky, N.\u00c7a\u011fatay ve Faruk S\u00fcmer’in eserlerine dayanarak \u015funlar\u0131 yazmaktad\u0131r:<\/p>\n\n\n\n Uzun Hasan, Akkoyunlar \u0130mparatorlu\u011fu’nun \u00f6nemli h\u00fck\u00fcmdar\u0131ndan biridir. 1473’te Fatih Sultan Mehmet’le yapt\u0131klar\u0131 Otlukbeli Sava\u015f\u0131<\/em>‘da yenildi. Bu sava\u015f\u0131n ard\u0131ndan imparatorlu\u011fu da\u011f\u0131lmaya ba\u015flad\u0131. Kendisi de be\u015f y\u0131l sonra, 6 Ocak 1478’de \u00f6ld\u00fc. Akkoyunlu Devleti ise, 1502’te Safevi Devleti ile yap\u0131lan sava\u015fta yenilerek tarih sahnesinden \u00e7ekildi.<\/p>\n\n\n\n Uzun Hasan’\u0131n e\u015flerinin adedini bilmiyoruz. 34 ya\u015f\u0131nda iken Trabzon \u0130mparatoru Kalo \u0130oannes’in k\u0131z\u0131 Katerina ile evlendi\u011fini, Katerina’\u0131n Despina Hatun ad\u0131yla an\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu e\u015finden Maksut adl\u0131 o\u011fluyla \u00fc\u00e7 k\u0131z\u0131n\u0131n do\u011fdu\u011funu biliyoruz. K\u0131zlar\u0131ndan birinin ad\u0131 Marta idi. Erdebil \u015eeyh’i Haydarla evlenmi\u015f olan bu k\u0131za, T\u00fcrkmenler, \u00c2lem-\u015eah Beg\u00fcm veya Halime Beg\u00fcm diyorlard\u0131. \u015eah \u0130smail’in annesidir. [T\u00fcrk, K\u00fcrt ve Araplar\u0131n tarihinde Katerina’lar hep olmu\u015ftur!.. M.\u00dcz\u00fclmez<\/em>]<\/p>\n\n\n\n Despina Hatun’un, Uzun Hasan’\u0131n ilk kar\u0131s\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 muhakkakt\u0131r. Despina’n\u0131n ye\u011feni Caterino Zeno kendisini 1471 y\u0131l\u0131nda ziyaret etti\u011finde, Despina Harput’ta ya\u015f\u0131yordu. Uzun Hasan’\u0131n bu e\u015fi h\u0131ristiyan olarak kalm\u0131\u015f, \u00f6l\u00fcnce, Diyarbak\u0131r \u015fehrinde bir kiliseye g\u00f6m\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. [Ba\u015fka \u00fclkelerdeki ‘kefere’ler k\u0131l\u0131\u00e7 zoruyla \u0130slamla\u015ft\u0131r\u0131lmak istenirken, kendi g\u00fczel hatunu s\u00f6zkonusu olunca akan sular duruyor. B\u00fcy\u00fck ve merhametli bir lider! Ama, ‘gavurun d\u00f6l\u00fc’ deyimini duymam\u0131\u015f olacak ki, kendisinden sonra \u00fclke y\u00f6netiminde s\u00f6z sahibi olacak o\u011flan ve k\u0131z \u00e7ocuklar d\u00fcnyaya gelmesinden sevin\u00e7 duymu\u015ftur. M.\u00dcz\u00fclmez<\/em>]<\/p>\n\n\n\n Uzun Hasan’\u0131n Halil, U\u011furlu Mehmed, Yakub, Mes\u00eeh, Yusuf, Maksud ve Zeynel adlar\u0131yla yedi o\u011flu ve bir\u00e7ok k\u0131z\u0131 vard\u0131. [K\u0131z \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n hi\u00e7bir \u00f6nemi olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in say\u0131lar\u0131n\u0131n ve isimlerinin bilinmesine de gerek yoktur!.. M.\u00dcz\u00fclmez<\/em>]<\/p>\n\n\n\n Uzun Hasan’\u0131n ba\u015f zevcesi, Sel\u00e7uk-\u015eah Beg\u00fcm’d\u00fcr. Halil, Yakup, Yusuf ve muhtemelen Mes\u00eeh bu kad\u0131ndan do\u011fmad\u0131r. B\u00fcy\u00fck o\u011flu Zeynel’in annesinin ad\u0131 bilinmiyor. U\u011furlu Memed bir cariyeden olmad\u0131r. [Baba belli olsun da… annenin kim oldu\u011funun o kadar \u00f6nemi yok! M.\u00dcz\u00fclmez<\/em>]<\/p>\n\n\n\n Uzun Hasan’\u0131n kat\u0131nda el\u00e7i olan Contarini ise \u015fu bilgileri vermektedir:<\/p>\n\n\n\n H\u00fck\u00fcmdar yemeklerde daima \u015farap i\u00e7er, i\u00e7kiye \u00e7ok tahamm\u00fcll\u00fc oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131yor. Bizi de davet etmekten zevk duyard\u0131. Daima bir\u00e7ok \u015fark\u0131 okuyanlar ve \u00e7alg\u0131c\u0131lar haz\u0131r bulunurdu. Uzun Hasan bunlara ne okuyacaklar\u0131n\u0131, ne \u00e7alacaklar\u0131n\u0131 emrederdi. Kendini kaybetti\u011fi de olurdu. [Sarayda padi\u015fah\/Halifeler ve saray erbab\u0131 ekabirler her t\u00fcrl\u00fc \u015farab\u0131 i\u00e7ebilir, ama kullar\u0131n, sokaktaki insanlar\u0131n \u015farap i\u00e7meleri dinen caiz de\u011fildir! M.\u00dcz\u00fclmez<\/em>]<\/p>\n\n\n\n \u0130ri, uzun boylu ve g\u00fczeldi; \u00e7ehresinde pek az tatarl\u0131k izleri vard\u0131, y\u00fcz\u00fc a\u00e7\u0131k renkteydi. \u0130\u00e7ti\u011fi zaman elleri titrerdi. Yetmi\u015f ya\u015f\u0131nda bir adam tesiri yapard\u0131 (ger\u00e7ekte o vakit 50 ya\u015f\u0131ndayd\u0131). Sohbeti ho\u015ftu, fakat i\u00e7ti\u011fi zaman tehlikeli olabilirdi. Umumiyetle sevimli bir h\u00fck\u00fcmdard\u0131. [\u0130ktidarda olunca, g\u00fc\u00e7l\u00fc olunca sevimsizler bile sevimli olur! M. \u00dcz\u00fclmez<\/em>]<\/p>\n\n\n\n Uzun Hasan’\u0131n etraf\u0131 hakk\u0131nda Zeno’nun anlatt\u0131klar\u0131na g\u00f6re T\u00fcrkmen b\u00fcy\u00fckleri kendisine son derece itaat ederlerdi; hatt\u00e2 \u00e7ad\u0131r\u0131na girebilen en b\u00fcy\u00fckleri bile s\u00f6ze ba\u015flamak cesaretinde bulunmazlard\u0131, yaln\u0131z ekseriye h\u00fck\u00fcmdar konu\u015furdu, b\u00fct\u00fcn s\u00f6ylediklerini en k\u00fc\u00e7\u00fck bir muhalefet g\u00f6rmeden tasdik olunurdu. Ordug\u00e2hta \u00f6yle bir sessizlik vard\u0131, ki insan kendini bir mabette san\u0131rd\u0131. [\u00d6l\u00fcm sessizli\u011fi denilse kan\u0131mca daha do\u011fru olur! M.\u00dcz\u00fclmez<\/em>]<\/p>\n\n\n\n Cen\u00e2b\u00ee ve M\u00fcneccimba\u015f\u0131, onun zeki, m\u00e2kul, karar sahibi, cesur ve \u00e2dil bir h\u00fck\u00fcmdar; iyi ahl\u00e2kl\u0131, ilim dostu ve bilim adamlar\u0131n\u0131 koruyan bir ki\u015fi oldu\u011funu yazarlar. [G\u00fc\u00e7l\u00fc ve iktidarda olan ne yaparsa do\u011frudur, ahlakl\u0131d\u0131r, iyidir. Bu Sahip K\u0131ran olsa bile!.. M.\u00dcz\u00fclmez<\/em>]<\/p>\n\n\n\n Prof. Dr. Faruk S\u00fcmer, Temmuz 1988’de Tarih Dergisi<\/em>‘nde yay\u0131nlanan Az Tan\u0131nm\u0131\u015f Bir T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmd\u00e2r\u0131 Uzun Hasan Bey <\/em>yaz\u0131s\u0131nda, bilim adaml\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir tarafa b\u0131rak\u0131p, a\u015f\u0131r\u0131 \u00f6vg\u00fcler dizdikten sonra; Uzun Hasan’\u0131n ki\u015fili\u011fine ili\u015fkin kendince bir\u00e7ok tespitler yapmaktad\u0131r. \u00d6nemli bulduklar\u0131m:<\/p>\n\n\n\n “Hasan Bey’in kanunn\u00e2me yapt\u0131rmas\u0131 da halk\u0131n adalet ve e\u015fitlik ilkeleri i\u00e7inde idare edilmesi i\u00e7indi.<\/p>\n\n\n\n Hasan padi\u015fah kanunn\u00e2mesini Osmanl\u0131lar bir m\u00fcddet Do\u011fu ve G\u00fcneydo\u011fu Anadolu’da kulland\u0131lar. Ayn\u0131 kanunn\u00e2menin \u0130ran’da uzun zaman uyguland\u0131\u011f\u0131 biliniyor.” [K\u00f6t\u00fc bir yasa olsa dahi, bir yasan\u0131n olmas\u0131 hi\u00e7 olmamas\u0131ndan daima iyidir ve Yavuz Selim ile Kanuni d\u00f6nemindeki Ergani Sanca\u011f\u0131 Kanunnameleri Uzun Hasan’dan kalan yasalard\u0131r. M.\u00dcz\u00fclmez<\/em>]<\/p>\n\n\n\n “Hasan Bey yine mill\u00ee duygular\u0131n kuvvetli olmas\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc \u00f6z diline de \u00f6nem veriyordu. Kur’an <\/em>‘\u0131 T\u00fcrk\u00e7e’ye \u00e7evirtmi\u015f ve huzurunda okutmu\u015ftu. Bu b\u00fcy\u00fck T\u00fcrk, Kur’an-\u0131 Kerim<\/em>‘in T\u00fcrk\u00e7e okunmas\u0131n\u0131 istiyordu. O, Atat\u00fcrk’ten \u00f6nce kutsal kitab\u0131m\u0131z\u0131n T\u00fcrk\u00e7e okunmas\u0131n\u0131 isteyen tek T\u00fcrk b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr.” [Demek ki, 500 senedir ayn\u0131 yerdeyiz. Kuran T\u00fcrk\u00e7e mi, Arap\u00e7a m\u0131 okunmal\u0131? Sorun daha \u00e7\u00f6z\u00fclmedi de… Peki, K\u00fcrt\u00e7e okunsa ne olur? Ya da herkes kendi ana dilinde Kuran’\u0131 okusa ne olur?.. M.\u00dcz\u00fclmez<\/em>]<\/p>\n\n\n\n “\u0130lme ve ilim adamlar\u0131na \u00e7ok de\u011fer verirdi. Husus\u00ee k\u00fct\u00fcphanesindeki kitaplar aras\u0131nda Mevl\u00e2n\u00e2’n\u0131n Mesnevi<\/em>‘si ile A\u015f\u0131kpa\u015fa’n\u0131n G\u00e2ribn\u00e2me<\/em>‘sinin bulundu\u011funu biliyoruz.” [\u0130lim veya bilimden ne anl\u0131yoruz?.. M.\u00dcz\u00fclmez<\/em>]<\/p>\n\n\n\n 300 Y\u0131ll\u0131k T\u00fcrk \u0130mparatorlu\u011fu AKKOYUNLULAR <\/em>kitab\u0131n\u0131n yazar\u0131 John E. Woods ise, \u015funlar\u0131 yazmaktad\u0131r:<\/p>\n\n\n\n “Uzun Hasan, on y\u0131l\u0131 az ge\u00e7en bir s\u00fcre i\u00e7inde \u0130ran’daki Karakoyunlular’\u0131 t\u00fcm\u00fcyle devirmi\u015f; Timur\u00ee \u0130mparatorlu\u011fu’nu, Horasan ve Semerkant’ta yerel krall\u0131klar stat\u00fcs\u00fcne indirgemi\u015fti. Bu ba\u015far\u0131lar\u0131 onu, Cengiz Han ve Timur gibi b\u00fcy\u00fck d\u00fcnya fetihlerinin devamc\u0131s\u0131 konumuna getir”di.<\/p>\n\n\n\n Uzun Hasan’la, “ikinci Akkoyunlu Beyli\u011fi, neredeyse bir gecede, yaylak ve k\u0131\u015flaklar ve transit ge\u00e7en tacirlerden hara\u00e7 almak i\u00e7in \u00e7at\u0131\u015fan bir k\u00fc\u00e7\u00fck g\u00f6\u00e7er a\u015firetler grubundan, evrensel egemenlik, uluslar aras\u0131 asker\u00ee ba\u011fla\u015f\u0131klar ve k\u0131talararas\u0131 iktisad\u00ee ili\u015fkilerle ilgili bir \u0130slam\u00ee d\u00fcnya g\u00fcc\u00fcne d\u00f6n\u00fc\u015f”t\u00fc.<\/p>\n\n\n\n II.B\u00f6l\u00fcm<\/strong><\/p>\n\n\n\n “Sahip K\u0131ran, Ergani ha\u015femelerine [maiyetine-M.\u00dcz\u00fclmez] ve halk\u0131na g\u00f6\u00e7 ederek \u015eam’a ba\u011fl\u0131 olan Harput’a gitmelerini buyurdu. Akkoyunlu ha\u015femelerin geri kalanlar\u0131n\u0131 da \u00f6zel kamp\u0131na g\u00f6\u00e7 ettirip Mihrimar taraf\u0131na hareket etti.” -Ebu Bekr-i Tihran\u00ee<\/em><\/p>\n\n\n\n \u0130bn-\u0131 Tagr\u0131bird\u00ee’nin Fars\u00ee olarak kaleme ald\u0131\u011f\u0131 Zafern\u00e2mede<\/em>; uzun bir sel\u00e2mlama, bir giri\u015f ve Akkoyunlular’\u0131n Timur\u00eeler \u00fczerindeki zaferi anlat\u0131lmaktad\u0131r. Burada ikinci b\u00f6l\u00fcmde; 1467\/872’deki Mu\u015f Muharebesi<\/em>‘nde Cihan\u015fah Karakoyunlu’yu alt edi\u015fiyle ba\u015flayan y\u00fckseli\u015fin, Kur’an’da kehanet edildi\u011fini s\u00f6ylemekte ve kan\u0131t olarak da iki ayeti g\u00f6stermektedir: er-R\u00fbm suresi <\/em>: 3-4: “Halbuki onlar ma\u011flubiyetten sonra birka\u00e7 y\u0131l i\u00e7inde muhakkak galip geleceklerdir.” el-Fetih suresi <\/em>: 3: “Ve sana Allah’\u0131n \u015ferefli bir yard\u0131m ile nusret etmesi i\u00e7indir.”<\/p>\n\n\n\n Bu ayetlerin d\u0131\u015f anlamlar\u0131, yorumsal anlamlar\u0131nca da desteklenmektedir. Birinci ayetteki “birka\u00e7, \u00fc\u00e7ten dokuza” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn say\u0131sal de\u011feri, ebced <\/em>sistemine g\u00f6re 872 ya da 1467’ye denktir. \u0130kinci \u00e2yetteki t\u00fcm harflerin toplam\u0131 da \u00f6yle. Uzun Hasan’a bah\u015fedilen bu ilah\u00ee l\u00fctuf belirtileri, \u00f6zellikle ilki, filozof ve ilahiyat\u00e7\u0131 Devvan\u00ee de dahil, bir\u00e7ok sonraki yazarlar taraf\u0131ndan tekrarlan\u0131p yorumlanm\u0131\u015ft\u0131r. Allah’\u0131n se\u00e7ti\u011fi ki\u015fi olarak Uzun Hasan’\u0131n, Meml\u00fbk sultan\u0131 ya da Kahire’deki Abbas\u00ee g\u00f6lge halifesinden yetki belgesine ya da saltanat giysisine gereksinimi yoktu.<\/p>\n\n\n\n Y\u00f6netim hakk\u0131n\u0131n ilah\u00ee k\u00f6kenlerini kan\u0131tlamak \u00fczere ba\u015fka \u00e2yetler de Uzun Hasan’la ba\u011flant\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Fazlullah Hunc\u00ee-Isfahan\u00ee, en-N\u00fbr suresi<\/em>‘nin 55. ayetini zikreder:<\/p>\n\n\n\n “Sizden iman eden ve \u00e2mel-i S\u00e2lih i\u015fleyenlere Allah, kendilerinden evvel ge\u00e7enleri nas\u0131l k\u00e2firlerin yerlerine getirdi ise, onlar\u0131 da yery\u00fcz\u00fcnde (m\u00fc\u015friklerin yerine) ge\u00e7irece\u011fini, onlar i\u00e7in razi oldu\u011fu dinlerini (\u0130slam\u0131) pay\u0131d\u00e2r k\u0131laca\u011f\u0131n\u0131, korkudan sonra onlar\u0131 kat’i bir eminli\u011fe \u00e7evirece\u011fini vaat etmi\u015f ve ‘Bana ibadet edin. Bana hi\u00e7bir \u015fey ortak tutmay\u0131n,’ diye emireylemi\u015ftir. Bundan sonra k\u00fcfredenler fas\u0131klard\u0131r.” Burada “150” say\u0131s\u0131n\u0131 veren “sizden” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, Hasan Be\u011f ya da Uzun Hasan’la e\u015fde\u011ferdir; b\u00f6ylelikle, Uzun Hasan, Allah’\u0131n g\u00f6revlisi ya da me\u015fru M\u00fcsl\u00fcman egemen say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Tabi Uzun Hasan i\u00e7in bu ya\u011fc\u0131l\u0131klar yap\u0131l\u0131rken, di\u011fer tarafta da Fatih Sultan Mehmed’\u0131n ya\u011fc\u0131lar\u0131 bo\u015f durmamaktad\u0131rlar. Kur’an <\/em>ve ayetlerini onun emrine sunmakta hi\u00e7bir sak\u0131nca g\u00f6rmezler. \u00d6rne\u011fin, Hoca Sadeddin Efendi, T\u00e2c\u00fc’t-Tev\u00e2rih <\/em>adl\u0131 eserinde; “Bug\u00fcn Kur’an-i Kerim’i okumakta iken bu zaferi rehber edinen seferin nice olaca\u011f\u0131 ve sonunun nereye varaca\u011f\u0131 konusunda d\u00fc\u015f\u00fcnerek mushaftan yorumlamak istedim. ‘B\u00f6ylece sana kimsenin yapamayaca\u011f\u0131 bir destekte bulunur [Kur’an, el-Fetih, S\u00fbre 48\/3-M.\u00dcz\u00fclmez<\/em>] keremli \u00e2yeti rast geldi de\u011ferli harflerini sayd\u0131m, bu berektl\u00fc, u\u011furlu y\u0131lki, 878’e [yani 1473, Otlukbeli Sava\u015f\u0131’n\u0131n zaferle sonu\u00e7land\u0131\u011f\u0131 y\u0131l-M.\u00dcz\u00fclmez<\/em>] denk d\u00fc\u015ft\u00fc” denilerek Fatih’e m\u00fcjdeler verilir veya “Fetih s\u00fcresinin [Kur’an, el-Fetih, S\u00fbre 48-M.\u00dcz\u00fclmez<\/em>] belirledi\u011fi zafer \u00e2yetinin say\u0131s\u0131 olay\u0131n ge\u00e7ti\u011fi y\u0131la denk d\u00fc\u015fmekle ve genellikle g\u00fczel bir raslant\u0131 olmakla tarih d\u00fc\u015fenlerin eme\u011fi bo\u015fa gitmemi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n “\u0130nna fetahn\u00e2 \u00e2yeti ni\u015fan oldu bayra\u011f\u0131na Ve bunlar gibi daha y\u00fczlerce ayet ve olay s\u0131ralanmaktad\u0131r. [Demek ki, siyasetin arac\u0131 olarak dinin kullan\u0131m\u0131; S\u00fcleyman Demirel, Necmeddin Erbakan ve bunlar\u0131n t\u00fcrevlerinden \u00e7ok daha \u00f6nceleri kullan\u0131lmaktaym\u0131\u015f. M.\u00dcz\u00fclmez<\/em>]<\/p>\n\n\n\n Ayr\u0131ca, 300 Y\u0131ll\u0131k T\u00fcrk \u0130mparatorlu\u011fu AKKOYUNLULAR <\/em>kitab\u0131n\u0131n yazar\u0131 John E. Woods’a g\u00f6re; “Uzun Hasan’\u0131n, \u015eeriat’a olan ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n sadakati \u00fczerindeki taleplerinin bir ba\u015fka ifadesi olmak \u00fczere, yaz\u0131tlar haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131r. Peygamber’in soyundan gelenlere, \u0130slam kad\u0131lar\u0131na, din \u00e2limlerine ve kentlerdeki \u0130slam dinsel kurumunun di\u011fer \u00fcyelerine ki\u015fisel dokunulmazl\u0131klar, belirli b\u00f6lgelerde babadan o\u011fla ge\u00e7en vergi ve idar\u00ee ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar, nakd\u00ee \u00fccretler ve y\u00f6netimde \u00e7ekici resm\u00ee ya da yar\u0131 resm\u00ee g\u00f6revler bah\u015fedilmi\u015ftir. Per\u015fembe ak\u015famlar\u0131, bu grubun temsilcileriyle toplant\u0131lara ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Nihayet, kimi Ermeni kaynaklar\u0131, Uzun Hasan’\u0131n \u0130sl\u00e2m dinsel kurumuyla iyi ge\u00e7inme \u00e7abalar\u0131nda ayr\u0131mc\u0131 vergilerin toplanmas\u0131 \u00fczerinde s\u0131k\u0131 bir denetim uygulayacak, H\u0131ristiyan dinsel \u00e2yinlerini kesin denetim alt\u0131na almaya \u00e7al\u0131\u015facak, Ermeni az\u0131nl\u0131\u011f\u0131n ay\u0131rd edici bir giysi giymesine y\u00f6nelik kurallar dayatacak kertede ileri gitti\u011finden yak\u0131nmaktad\u0131r bu- \u00f6ncellerinin \u00e7o\u011fu, izledi\u011fi siyasan\u0131n tam tersidir.<\/p>\n\n\n\n Uzun Hasan, halk \u0130sl\u00e2m\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla da kentli, k\u00f6yl\u00fc ve a\u015firet mensubu kitlelerin onay ve deste\u011fini sa\u011flama \u00e7abalar\u0131n\u0131 da s\u00fcrd\u00fcrmekteydi.<\/p>\n\n\n\n 1473\/877’de Akkoyunlu Emir’\u00fcl Hacc’\u0131 R\u00fcstem ve G\u00e2zi Ahmed ibn-i Dihye, Medine’deki Cuma hutbesinin ‘Adil h\u00fck\u00fcmdar, \u0130ki Kutsal Kentin Hizmetk\u00e2r\u0131 Hasan \u00fcl-Tavil [Uzun Hasan-M.\u00dcz\u00fclmez<\/em>] ad\u0131na okunmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131lar. Ancak Mekke’de, \u015eerif’in adamlar\u0131nca tutuklan\u0131p zincire vurularak Kahire’ye g\u00f6nderildiler. Bu terslik Uzun Hasan’\u0131n h\u00fck\u00fcmranl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u015eerif’e onaylatt\u0131rma \u00e7abalar\u0131n\u0131n sonu da olsa, Irak mahmil’i 1476\/880 ve 1477\/881’de yeniden g\u00f6nderildi ve her iki keresinde de M\u0131s\u0131rl\u0131 Emir’\u00fcl Hacc ve \u015eerif cephesinde \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde huzursuzlu\u011fa yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\n\n\n\n Uzun Hasan’\u0131n K\u00fcrtler’le ilk d\u00f6nem ili\u015fkileri ve Meml\u00fbklar’a kar\u015f\u0131 tutumundaki de\u011fi\u015fikli\u011fe daha \u00f6nce de de\u011finilmi\u015fti. Horasan Timur\u00eeleri’ne y\u00f6nelik yeni tutumu ve Osmanl\u0131larla eski d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n daha geni\u015f bir \u00f6l\u00e7ekte yenilenmesi de buna eklenmelidir.<\/p>\n\n\n\n Teknik olarak bir i\u00e7 sorun olmakla birlikte, K\u00fcrtler -baz\u0131 \u00e7a\u011fda\u015f Ortado\u011fu devletleri i\u00e7in oldu\u011fu gibi- Akkoyunlular i\u00e7in birincil \u00f6nemde bir i\u00e7 ve uluslararas\u0131 sorun olu\u015fturmaktayd\u0131lar. Uzun Hasan\u00ee-K\u00fcrt ili\u015fkilerinin ikinci evresi Ebu Said Timur\u00ee’yle olas\u0131 bir \u00e7at\u0131\u015fmada Akkoyunlu ordusunun ard\u0131n\u0131 korumak \u00fczere 1468-69\/873’te be\u015f Akkoyunlu kolunun Karakoyunlu yanda\u015f\u0131 K\u00fcrtler \u00fczerine g\u00f6nderilmesiyle ba\u015flam\u0131\u015f say\u0131labilir. Bitlis, Ahlat ve Mu\u015f’ta R\u0131zagiler \u00fczerine sald\u0131r\u0131ld\u0131. Buhtan ve \u015eakk\u00ee b\u00f6lgeleri de istila edildi. Kuzeydo\u011fu K\u00fcrdistan’\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00fczerine ge\u00e7ici -ve kimi durumlarda yaln\u0131zca nominal- Akkoyunlu hegemonyas\u0131 sa\u011flamas\u0131na kar\u015f\u0131n, bat\u0131 pazarlar\u0131na uzanan ticaret yollar\u0131n\u0131 g\u00fcvenlik alt\u0131na almak i\u00e7in gerekli bu uzatmal\u0131 ve masrafl\u0131 harekatlar Uzun Hasan’\u0131n mevcut kaynaklar\u0131n\u0131 d\u00f6rt y\u0131ldan uzun bir s\u00fcre i\u00e7in ba\u011flad\u0131. Sonralar\u0131, Uzun Hasan\u00eeler taraf\u0131ndan tekrar edilmek durumunda kald\u0131. B\u00f6ylelikle, Buldukan\u00ee, Zarak\u00ee ve \u00c7emi\u015fgezek\u00ee K\u00fcrtler’le \u0131l\u0131ml\u0131 bir ba\u015far\u0131 g\u00f6steren ba\u011fla\u015f\u0131kl\u0131k ve \u00f6z\u00fcmleme siyasas\u0131n\u0131n tersine, Uzun Hasan’\u0131n Eyyub\u00ee-Malikan, R\u0131zag\u00ee ve Buht\u00ee K\u00fcrtleri’ni zorla boyunduruk alt\u0131na alma yolundaki talihsiz giri\u015fimleri, ayn\u0131 d\u00f6nemde uygulad\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck emperyal asker\u00ee ser\u00fcvenleriyle birlikte, b\u00fcy\u00fck Akkoyunlu \u00f6nderinin en ciddi yan\u0131lg\u0131lar\u0131ndan biri say\u0131labilir.”<\/p>\n\n\n\n III.B\u00f6l\u00fcm<\/strong><\/p>\n\n\n\n Her taraftan tozlar y\u00fckselmekteyken Ebu Bekr-i Tihran\u00ee, Kitab-\u0131 Diyarbekriyye <\/em>adl\u0131 eserini Akkoyunlar ve Uzun Hasan’\u0131n kahramanl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine yazm\u0131\u015ft\u0131r. Tihran\u00ee, Uzun Hasan ismini hi\u00e7 kullanmaz. O’na hep Sahib K\u0131ran <\/em>der. \u00d6rne\u011fin; “K\u0131\u015f\u0131n elinin \u00e7ekildi\u011fi, so\u011fu\u011fun kuvvet temelinin y\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131; bahar sultan\u0131n\u0131n gelip g\u00fcne\u015f merkezinin \u0131l\u0131man noktaya girdi\u011fi zaman Hazret-i Sahib K\u0131ran, ordunun se\u00e7kinlerinden 50 ki\u015fiyle Ergani ile Amid’in aras\u0131na geldi. Tal\u00e2n ede ede E\u011fil kalesine vard\u0131. E\u011fil kalesinde Ali Be\u011f’i sevenlerden ve onun devletinin taraftarlar\u0131ndan bildi\u011fi Devlet\u015fah Be\u011f var idi. Orada birka\u00e7 g\u00fcn kald\u0131lar” diye yazar.<\/p>\n\n\n\n Yazar Nurettin De\u011firmenci, \u00c7ermik <\/em>adl\u0131 kitab\u0131nda, Uzun Hasan’\u0131 al\u0131\u015f\u0131la gelmi\u015fin d\u0131\u015f\u0131nda, biraz tarih\u00e7ilerden farkl\u0131 anlat\u0131r:<\/p>\n\n\n\n “\u00c7ermik ve Ergani \u00e7evresinde, \u0130lkbaharda esen ve a\u011fa\u00e7lar\u0131n \u00e7i\u00e7eklerini kurutan f\u0131rt\u0131naya “Sahip K\u0131ran” f\u0131rt\u0131nas\u0131 ad\u0131 verilir. Tarihte bir pek \u00e7ok yi\u011fit lider, “Sahip K\u0131ran” unvan\u0131 ile \u00f6d\u00fcllendirilmi\u015ftir. Bunlardan biri de Uzun Hasan’d\u0131r. K\u0131tab-\u0131 Diyarbekriyye yazar\u0131 Ebu Bekr-i Tihran\u00ee, Uzun Hasan’a hi\u00e7bir yerde ismi ile hitap etmemekte; Sahip K\u0131ran, unvan\u0131 ile \u00f6d\u00fcllendirmektedir. Acaba Uzun Hasan ne kadar sahip k\u0131rd\u0131 da, “Sahip K\u0131ran” unvan\u0131n\u0131 eksiksiz ve kusursuz olarak hak etti?<\/p>\n\n\n\n Eli sopal\u0131 bir yi\u011fit y\u00f6netiminde oldu\u011fu yerde kurt koyunun bek\u00e7isi; k\u0131l\u0131\u00e7 yaran\u0131n merhemi olur. Sonu\u00e7ta: Yaral\u0131 nefes almaya son vererek, kurt a\u00e7l\u0131ktan kurtularak, koyun kurda yem olarak mutlu olurlar. K\u0131zg\u0131n aslan ve y\u0131rt\u0131c\u0131 kaplan yakalad\u0131klar\u0131 zebray\u0131 nas\u0131l koruma alt\u0131na al\u0131rlarsa; yi\u011fit bir lider de korumas\u0131 alt\u0131ndaki insanlar\u0131n mal, m\u00fclk ve canlar\u0131n\u0131 benzer bi\u00e7imde korur. B\u00fct\u00fcn servetlere el koyarak, garantili bi\u00e7imde insanlar\u0131n g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flar. Onlar\u0131, ya\u015fama derdinden kurtar\u0131r.<\/p>\n\n\n\n Uzun Hasan \u00e7ok yi\u011fit bir liderdi. S\u00fcrekli y\u00fcr\u00fcd\u00fc ve H\u0131z\u0131r gibi her yere yeti\u015fti; aya\u011f\u0131n\u0131n bast\u0131\u011f\u0131 yerde on sene ot bitmez, yirmi y\u0131l a\u011fa\u00e7lar \u00e7i\u00e7ek a\u00e7maz oldu; insanlar t\u00fcmden evcil hayvanlara hasret kald\u0131.<\/p>\n\n\n\n Bir sinek S\u00fcleyman Peygamber’in (S.A.) yan\u0131nda h\u0131zl\u0131 esen r\u00fczgardan \u015fikayet etti. S\u00fcleyman cevab\u0131nda, “Git hasm\u0131n\u0131 buraya getir” dedi. Uzun Hasan da S\u00fcleyman gibi davran\u0131rd\u0131: K\u0131tl\u0131ktan, yokluktan, do\u011fal afetlerden \u015fikayet edenlere, “hasm\u0131n\u0131z\u0131 getirin, gereken cezay\u0131 vereyim!” derdi. Bu arada, yoksulluk, sefalet, a\u00e7l\u0131k, k\u0131tl\u0131k, … gibi sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in; Uzun Hasan, halk\u0131n elindeki yiyeceklere son lokmas\u0131na kadar el koyard\u0131.<\/p>\n\n\n\n \u0130lk bahar sultan\u0131n\u0131n, a\u011fa\u00e7lar\u0131n ve bitkilerin dallar\u0131n\u0131n i\u00e7inde ve damarlar\u0131nda yer eden b\u00fcy\u00fct\u00fcc\u00fc kuvvetleri harekete ge\u00e7irdi\u011fi; tomurcuklar\u0131n ve reyhanlar\u0131n rengarenk \u00e7ad\u0131r\u0131n\u0131n kuruldu\u011fu; lale ve nergisin i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f perdelerinin a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131; bahar r\u00fczgarlar\u0131n\u0131n bah\u00e7elerde ve k\u0131rlarda a\u011fa\u00e7lar\u0131n k\u00f6klerine akarsu ipleriyle y\u00fcz \u00e7e\u015fit b\u00fcy\u00fcme ve geli\u015fme sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 zaman; yi\u011fitler, kas\u0131rgalar gibi harekete ge\u00e7erlerdi. Bir yi\u011fit toplulu\u011fu, di\u011fer yi\u011fit toplulu\u011fu ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131ncaya dek; kas\u0131rga gibi gezen yi\u011fitler, \u00f6nlerine \u00e7\u0131kan yerle\u015fim yerlerini talan ederlerdi. Yi\u011fitlerin kar\u015f\u0131s\u0131na \u015fehir \u00e7\u0131km\u0131\u015fsa:<\/p>\n\n\n\n Herhangi bir \u015fehrin al\u0131nmas\u0131nda; \u015fehrin evleri harap edilir, surlar\u0131 y\u0131k\u0131l\u0131r, kabirleri a\u00e7\u0131l\u0131r, mallar ya\u011fmalan\u0131r, kad\u0131nlar\u0131 ve \u00e7ocuklar\u0131na el konulurdu. Erkekleri ise derileri y\u00fcz\u00fclerek \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcrd\u00fc. Deri y\u00fcz\u00fclmesi, daha \u00e7ok zaman bollu\u011fundan e\u011flence i\u00e7in yap\u0131l\u0131rd\u0131. K\u0131saca, yi\u011fitler, \u015fehirlere ve yerle\u015fim yerlerine bereket getiren ya\u011fmurlar gibi de\u011fil, yanarda\u011f lavlar\u0131 gibi inerlerdi.”<\/p>\n\n\n\n ***<\/p>\n\n\n\n Bitlis H\u00fck\u00fcmdar\u0131 \u015eerefhan, \u015eerefname <\/em>adl\u0131 eserinde, ‘Palo H\u00fck\u00fcmdar\u0131’ H\u00fcseyin Bey M\u00eer Hazma’y\u0131 anlat\u0131rken, Akkoyunlu’lara da de\u011finir ve; “Akkoyunlu Devleti’nin \u00e7\u00f6kmesine yol a\u00e7an tarihi ink\u0131laplar ve kanl\u0131 olaylar\u0131n onun zaman\u0131nda meydana geldi ve b\u00fct\u00fcn Diyarbekir Vilayeti’ne ke\u015fmeke\u015f hakim oldu. H\u00fcseyin Bey bu f\u0131rsattan yararlanarak Ergani Kalesi’nin \u00fczerine y\u00fcr\u00fcd\u00fc ve buray\u0131 T\u00fcrkmenlerin elinden almak istedi. Fakat ecel kendisine olanak vermedi ve h\u00fck\u00fcmdarl\u0131\u011f\u0131n, saltanat\u0131n meyvelerini koparmadan kendisine \u00f6l\u00fcm \u015ferbetini i\u00e7irdi; \u00e7\u00fcnk\u00fc o \u00e7arp\u0131\u015fmada \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc” diye yazar.<\/p>\n\n\n\n \u015eevket Beysano\u011flu, an\u0131lan An\u0131tlar\u0131 ve Kitabeleri ile Diyarbak\u0131r Tarihi <\/em>kitab\u0131nda, Ergani definesi buluntular\u0131 aras\u0131nda Kara Y\u00f6l\u00fckl\u00fc Osman beye ait tarihsiz g\u00fcm\u00fc\u015f sikke (madeni para) bulunmu\u015ftur diye yazar. \u015eerafettin G\u00fcneli ise, B\u00fct\u00fcn Y\u00f6nleriyle Ergani <\/em>kitab\u0131nda, Ergani’deki K\u0131lle\u015f k\u00f6y\u00fcn\u00fcn kurucusu olan Uzun Hasan’\u0131n karde\u015fi Uzun H\u00fcseyin’in mezar\u0131 halen k\u00f6y\u00fcn kuzeyindeki K\u0131l\u0131\u00e7 Baba Tepesi<\/em>‘ndedir diye tarihe not d\u00fc\u015fer.<\/p>\n\n\n\n \u0130leride, k\u0131smet olursa tarihi konulara ait ilgin\u00e7 notlar\u0131 sunmaya devam etmeyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Selamlar…<\/p>\n\n\n\n 13-20-27 Ekim 2006 tarihlerinde <\/p>\n\n\n I.B\u00f6l\u00fcm “Sen parma\u011f\u0131ndaki y\u00fcz\u00fc\u011f\u00fc \u00e7evirinceye kadar d\u00fcnya saltanat\u0131 de\u011fi\u015fir.” Uzun Hasan, Ergani’den \u00e7\u0131km\u0131\u015f \u00f6nemli bir tarihsel \u015fahsiyettir. O’nun kimli\u011fi, ki\u015fili\u011fi ve \u00f6zellikleriyle ilgili tarih\u00e7ilerin baz\u0131 \u00f6nemli de\u011ferlendirmeleri mevcuttur. Fazla yorum yapmadan, bir k\u0131sm\u0131n\u0131 \u015ferh d\u00fc\u015ferek yazmak istiyorum. \u015eevket Beysano\u011flu’nun, An\u0131tlar\u0131 ve Kitabeleri ile Diyarbak\u0131r Tarihi kitab\u0131na g\u00f6re; Sultanu’l-\u00e2dil Eb\u00fb’n Nasr Hasan Han veya Sultanu’l-Galip Hasan Padi\u015fah unvanlar\u0131yla an\u0131lan Uzun Hasan, 1423 y\u0131l\u0131nda Ergani y\u00f6resinde do\u011fdu. Babas\u0131, Karay\u00fcl\u00fck Osman Bey’in o\u011flu Ali Bey; Annesi Saray Hatun’dur. \u015eevket Beysano\u011flu, ayn\u0131 kitab\u0131nda, V. Minorsky, N.\u00c7a\u011fatay ve Faruk S\u00fcmer’in eserlerine dayanarak \u015funlar\u0131 yazmaktad\u0131r: Uzun Hasan, Akkoyunlar \u0130mparatorlu\u011fu’nun \u00f6nemli h\u00fck\u00fcmdar\u0131ndan biridir. 1473’te Fatih Sultan Mehmet’le<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1064],"tags":[304,2129,129,298,4180,2130,3337,4179,2123],"class_list":["post-6157","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarih","tag-cermik","tag-ebu-bekr-i-tihrani","tag-ergani","tag-nurettin-degirmenci","tag-prof-dr-faruk-sumer","tag-sahip-kiran","tag-sevket-beysanoglu-2","tag-tarihcilerin-degerlendirmeleri","tag-uzun-hasan"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6157","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6157"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6157\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6158,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6157\/revisions\/6158"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6157"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6157"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6157"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
Din-i Muhammed’in g\u00fcc\u00fc belli oldu en sonunda”<\/em><\/p>\n\n\n\n
G\u00f6kler a\u011f\u0131rla\u015f\u0131yordu yer hafiflerken (Hoca Sadeddin Efe<\/em>ndi)<\/p>\n\n\n\n
\u00fc\u00e7 k\u0131s\u0131m halinde Ergani Haber gazetesinde yaymnland\u0131.<\/em><\/p>\n\n\n\n