{"id":5237,"date":"2009-03-16T18:18:00","date_gmt":"2009-03-16T18:18:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.uzulmez.site\/?p=5237"},"modified":"2023-07-02T10:59:31","modified_gmt":"2023-07-02T10:59:31","slug":"arifi-pasanin-seyahatnamesinde-cermik","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.uzulmez.site\/?p=5237","title":{"rendered":"Arifi Pa\u015fa&#8217;n\u0131n Seyahatnamesi&#8217;nde \u00c7ermik"},"content":{"rendered":"\n<p>Yerel tarih ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 i\u00e7in, Osmanl\u0131 belgeleri k\u0131s\u0131tl\u0131 da olsa baz\u0131 bilgiler vermektedir. Osmanl\u0131 belgelerinin d\u0131\u015f\u0131nda, Osmanl\u0131 devlet adamlar\u0131n\u0131n enderde olsa, yazm\u0131\u015f olduklar\u0131 seyahatnameler de ayn\u0131 \u015fekilde bizlere baz\u0131 bilgiler vermektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>Arifi Pa\u015fa&#8217;n\u0131n Diy\u00e2rbekir Seyahatnamesi de, bu \u00e7er\u00e7evede \u00f6nemli bir belgedir. Ma&#8217;den, Ergani, Diy\u00e2rbekir, \u00c7ermik ve \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f hakk\u0131nda pek \u00e7ok bilgi ve g\u00f6zlemi i\u00e7ermektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>Seyahatnamenin Arap harflerinden Latin harflerine uyarlanm\u0131\u015f\/d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f halini, yani Osmanl\u0131cas\u0131n\u0131 iki kaynaktan okudum: Birincisi, Mustafa \u00d6zt\u00fcrk-\u0130brahim Y\u0131lmaz\u00e7elik&#8217;in BELGELER-T\u00fcrk Tarih Belgeleri Dergisi&#8217;nde yer alan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131; \u0130kincisi ise, M. \u015eefik Korkusuz&#8217;un haz\u0131rlam\u0131\u015f oldu\u011fu Seyahatnamelerde D\u0130YARBEK\u0130R kitab\u0131nda yer alan metin. Her iki metinde tamamen ayn\u0131 ve her iki metinde eseri sadele\u015ftirme, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz T\u00fcrk\u00e7esinde verme yerine metinleri kendi diliyle ve imlas\u0131yla, orijinal okunu\u015funda yay\u0131nlamay\u0131 tercih etmi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu durum, yani Osmanl\u0131cas\u0131n\u0131 okurken do\u011fal olarak eseri anlamada s\u0131k\u0131nt\u0131 ya\u015fanmaktad\u0131r. Anlamak i\u00e7in \u00f6zel bir \u00e7aba gerekiyor. Ama b\u00f6yle de olsa, yine de bir k\u0131s\u0131m bilgiler edinilmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>Arifi Pa\u015fa Kimdir?<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Arifi Pa\u015fa hakk\u0131nda pek fazla bilgi ve kaynak yok. Hayat\u0131 hakk\u0131nda bilgi veren tek kaynak, Mehmet S\u00fcreyya&#8217;n\u0131n Sicil-i Osman\u00ee adl\u0131 eseridir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu eserde yer alan bilgilere g\u00f6re, Arifi Pa\u015fa Yeni\u015fehirli&#8217;dir. Erzurum vil\u00e2yetinde baz\u0131 ufak memuriyetlerde bulunduktan sonra Meclis-i V\u00e2l\u00e2 (Halk ile h\u00fck\u00fcmet aras\u0131ndaki davalara bakan mahkem) mazbata odas\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. M\u00eer-i m\u00eer\u00e2nl\u0131kla (Beylerbeyi olarak) Mente\u015fe, Resmo ve Saruhan mutasarr\u0131fl\u0131klar\u0131nda (sancak y\u00f6neticili\u011finde); 1884-1885&#8217;te Bitlis, 1887-1888&#8217;de Diy\u00e2rbekir (1886-1887 y\u0131l\u0131nda Diy\u00e2rbekir valili\u011fine ba\u015flam\u0131\u015f ve 1 y\u0131l 5 ay bu g\u00f6revi s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr.), 1888-1889&#8217;da Trabzon ve 1889-1890&#8217;da Halep valiliklerinde bulunmu\u015ftur.1891-1892&#8217;de g\u00f6revinden ayr\u0131lm\u0131\u015f ve 1893&#8217;te vefat etmi\u015ftir. \u0130stanbul Silivrikap\u0131&#8217;da Seyyid Nizam T\u00fcrbesi civar\u0131nda defnedilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n<p>Diy\u00e2rbekir valili\u011fi sonras\u0131nda, 1891&#8217;in Mart-Nisan-May\u0131s aylar\u0131nda Diyarbekir, Ergani, \u00c7ermik ve \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f&#8217;te bulunmu\u015f; g\u00f6rd\u00fcklerini Seyahatnamesinin <strong>Diyarbekir Seyahat\u0131<\/strong> b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde anlatm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Seyahatnamesinde \u00c7ermik ile ilgili pek \u00e7ok bilgi yer almaktad\u0131r. Bu nedenle, Seyahatnamenin \u00c7ermikle ilgili b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn yay\u0131nlanmas\u0131n\u0131n faydal\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Seyahatnamenin \u00c7ermikle \u0130lgili B\u00f6l\u00fcm\u00fc:<\/strong><br>\u201c\u2026<br>1 Nisan sene 307 Pazartesi<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ermik&#8217;e m\u00fcteveccihen saat \u00fc\u00e7te Diy\u00e2rbekir&#8217;den \u00e7\u0131k\u0131ld\u0131. K\u00fcre-i sem\u00e2 ku\u015f\u00e2de ve mucell\u00e2 idi. Def&#8217;i kadar zabtiye ile tabur a\u011fas\u0131 vesa&#8217;ir \u00fcmer\u00e2 ve zev\u00e2t taraf\u0131ndan eski D\u00e2&#8217;ire-i H\u00fck\u00fcmet pi\u015fg\u00e2h\u0131na kadar te\u015fy\u00ee&#8217; olunduktan sonra s\u00fcv\u00e2r-\u0131 \u00fcmid-i sevd\u00e2ya son ved\u00e2&#8217;\u0131 icr\u00e2 etdik. Bir aral\u0131k Deve Ge\u00e7idi karakol h\u00e2nesinde istir\u00e2hat olunduktan sonra onbu\u00e7ukda Termil karyesine gelindi. Ve Tato kahyan\u0131n h\u00e2nesine inildi. H\u00e2nelerde pirenin kesreti oldu\u011fu haberinden pirelendi\u011fimden \u00e7imen-z\u00e2r \u00fczerine d\u00f6rt direkli bir k\u0131l \u00e7ad\u0131r kurdurarak ve taksim\u00e2t-\u0131 d\u00e2hiliyesinin \u00e7\u0131\u011f denilen kam\u0131\u015f \u00f6rg\u00fc ile icr\u00e2 ettirdik. Tato k\u00e2hya da ems\u00e2li nisbetinde m\u00fckerrem oldu\u011fundan elinden gelen ikr\u00e2mda kusur itmedi. Bu gice pek tatl\u0131 ve s\u00fcrekli bir uyku yapt\u0131k. Buran\u0131n ar\u00e2zisi hemen nazir-siz denilebilcek derecede ise de ah\u00e2lisi tembel ve emr-i zira&#8217;atda m\u00fchmel oldu\u011fundan ar\u00e2zi de\u011fersizdir.<\/p>\n\n\n\n<p><em>2 Nisan sene 1307 Sal\u0131<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Sabahen saat birde hareket olundu. Ve Ergani&#8217;ye t\u00e2bi K\u00fcrebaht karyesi ittis\u00e2lindeki Bo\u011faz nehrinden ub\u00fbr edilip Siman karyesinde ve Karto P\u0131nar\u0131&#8217;nda istir\u00e2hat olunurak saat dokuz bu\u00e7ukda cemiyetle \u00c7ermik&#8217;e gidildi.<\/p>\n\n\n\n<p>Bo\u011faz nehrinin menba&#8217;\u0131nda bir de mayi&#8217; gaz ma&#8217;deni oldu\u011fundan c\u00fcmle-i m\u00fcstahzar\u00e2tdand\u0131r. \u00c7ermik Kapl\u0131cas\u0131 \u015eehrin \u015fim\u00e2l-i cihetinde ve on dakika bu&#8217;dundad\u0131r. Harabd\u0131r. \u00c7ermik ise bir tak\u0131m til\u00e2l-\u0131 seng\u00ee\u015f, i\u00e7inde beyziyy\u00fc&#8217;\u015f-\u015fekl bir havzadad\u0131r. \u00d6n\u00fcnde ba\u011fl\u0131k ve ba\u011f\u00e7elik vard\u0131r. Yani lat\u00eef\u00fc&#8217;l-manzarad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><em>2 Nisan sene 307 \u00c7ar\u015famba ve 6 Ramazan sene 308<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Ale&#8217;s-sabah kapl\u0131caya gidildi. \u00c7ermik&#8217;in sabah\u0131 pek lat\u00eefdir. Hamm\u00e2m iki da&#8217;iredir. Birisi m\u00fcstat\u00eel\u00fc&#8217;\u015f-\u015fekl olup nisv\u00e2na mahs\u00fbsdur. Di\u011feri musemmen\u00fc&#8217;\u015f-\u015fekl olup erkeklere mahs\u00fbsdur. Erkeklere mahs\u00fbs olan d\u00e2&#8217;iresinde m\u00fcstatil\u00fc&#8217;\u015f-\u015fekl bir de so\u011fukluk vard\u0131r. Her ikisinin \u015fekl-i musattah\u0131 zirde g\u00f6sterilur. Suyu k\u00fck\u00fcrtl\u00fcd\u00fcr. Ve cisim tahamm\u00fcl edemeyecek derecede s\u0131cakd\u0131r. Ma&#8217;deni kibrit-i had\u00eeddir ve h\u00e2m\u0131z-\u0131 kibritindir? H\u00e2l-i buhurdand\u0131r? Ve d\u00f6rtbind\u00f6rty\u00fcz derece s\u00fch\u00fbnettedir. Ancak muhtac-\u0131 ta&#8217;m\u00eerdir. Bunun k\u0131rk sehm itib\u00e2riyla 25 sehmi \u00c7ermik&#8217;in ve 15 sehmi Harputlu \u0130lyao\u011flu&#8217;nundur.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eehrin \u015fark\u0131nda \u015fim\u00e2l-i cen\u00fbba do\u011fru bir derecik akar. Derenin \u00fczerinde bir g\u00f6zl\u00fc metin bir k\u00f6pr\u00fc vard\u0131r. K\u00f6pr\u00fc \u015fark cihetindeki cebhesinin birbiri \u00fczerine v\u00e2ki&#8217; d\u00f6rt b\u00e2b de\u011firmen olup kurb\u00fcnden \u00e7\u0131kan cesametlice bir su v\u00e2s\u0131t\u00e2s\u0131yla idare olunur. De\u011firmenba\u015f\u0131 denilen mevki&#8217;in tul\u00fc ve gur\u00fcb zamanlar\u0131nda zevkine doyum olmaz. Oras\u0131 \u00c7ermik kasabas\u0131n\u0131 taht-\u0131 nezaretine alm\u0131\u015f oldu\u011fu gibi cih\u00e2t-\u0131 sel\u00e2seyi de g\u00f6r\u00fcr. M\u00fcrtefi ve p\u00fcr zevk mah\u00e2ldir. \u00c7ermik&#8217;in yaz\u0131n s\u0131ca\u011f\u0131 40 dereceye kadar \u00e7\u0131karm\u0131\u015f. Handa bir m\u00fcddet istir\u00e2hatdan sonar \u00c7ermik beylerinin har\u00e2beh\u00e2nesi gezildi. \u015eimdiki h\u00e2lde harebesinde on fukara h\u00e2nesi vardir. \u00dcst kat\u0131ndaki musanna fiskiye ile rengarenk kan\u00e2t\u00eer ve av\u00e2m\u00eedi ve hele musanna&#8217; pencereleri h\u00fcsn-i mimariyle \u00e2s\u00e2r-\u0131 nefisesindendir. Harem d\u00e2&#8217;iresinde pek m\u00fczeyyen ve dil-ar\u00e2m bir de hamm\u00e2m var ise de o da har\u00e2bd\u0131r. Kesret-i hudd\u00e2m bir vakit ve cevar\u00ee ile tanin-endaz ve velvele-s\u00e2z olan i\u015fbu d\u00e2&#8217;ire-i ces\u00eemenin sakf\u0131ndaki leylek yuvalar\u0131nda has\u0131l olan laklakalar, \u015fak\u015faka \u015fimdiki hey&#8217;et-i h\u00fczn \u00fczerine \u015fenlikdir.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u00c7e\u015fm-i ibret-ber-ke\u015fa ve kasr-\u0131 kayser r\u00e2-beb\u00een<br>Perde-d\u00e2re\u015f ankeb\u00fbt ca&#8217;d nevbet-zen-b\u00fbd<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>(\u0130bret g\u00f6z\u00fcn\u00fc a\u00e7 ve kayserin kasr\u0131n\u0131 g\u00f6r<br>Onun kap\u0131c\u0131s\u0131 \u00f6r\u00fcmcek a\u011fz\u0131n\u0131n zil \u00e7alan\u0131 idi)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>S\u00fcbh\u00e2ne&#8217;l-mukallib Subh\u00e2ne&#8217;l-muhavvil yine bu g\u00fcnde \u00c7ermik mezarl\u0131\u011f\u0131ndaki m\u00fcsanna&#8217; iki t\u00fcrbe gezildi. Der\u00fbnunda mez\u00e2ra \u015fehadet edecek seng-i mezar yoksa da birisinin \u00c7ermik beylerinin &#8216;asl\u0131&#8217;l-us\u00fbl\u00fc \u015eah Ali Bey&#8217;in di\u011ferinin yine bu milliyeden ( ) \u015fed\u00eed\u00fc-\u015fek\u00eeme bir beyin kabri oldu\u011fu s\u00f6yleniyor. Gar\u00eebdir ki beylerin sar\u00e2y\u0131 ile t\u00fcrbeleri \u015fimdiki h\u00e2lde hem-h\u00e2l ve fena i\u015ftim\u00e2ld\u0131r. Kabil-i fen\u00e2 olmayan z\u00e2d-\u0131 \u00e2hiret ise h\u00fcsn-i am\u00e2ldir. Rabben\u00e2 teveffen\u00e2 (m\u00fcslimen ve&#8217;l-h\u0131kn\u00e2 bi&#8217;s-s\u00e2lih\u00een).<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ermik&#8217;in garb cihetinde bir p\u00fc\u015fte-i seng\u00een \u00fczerinde bir kal&#8217;a harabesi manz\u00fbr-\u0131 nazar-\u0131 &#8216;ibret olur kal&#8217;an\u0131n cih\u00e2t-\u0131 sel\u00e2sesine kar\u015fu m\u00fcrtefi&#8217; da\u011flardan Seng Suyu nehri tefr\u00eek etmi\u015fdir. Tarz ve mevki&#8217;ine g\u00f6re Romal\u0131lar\u0131n \u00e2sar\u0131ndan olsa gerekdir. El-h\u00e2let\u00fc hazihi bir kapu kantaras\u0131yla bir iki bur\u00e7 cidar\u0131 kalm\u0131\u015fd\u0131r. \u00c7ermik&#8217;in yine garb cihetine cen\u00fbbuna m\u00fcteveccihen Sinan suyu n\u00e2m\u0131nda olduk\u00e7a b\u00fcy\u00fccek bir nehir akar. \u00dczerinde iki g\u00f6zl\u00fc bir k\u00f6pr\u00fc vard\u0131r. Alt\u0131 saat sonra F\u0131rat&#8217;a kat\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><em>4 Nisan sene 1307 Per\u015fembe 7 Ramazan sene 1308<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ermik&#8217;in kasaba isl\u00e2mlar\u0131 T\u00fcrkd\u00fcr. Kuras\u0131 halk\u0131 K\u00fcrtd\u00fcr. \u00c7ermik&#8217;de Ermeni, Yahud\u00ee milletleri de bulunur. Yahud\u00eeler Arab\u00e7a konu\u015furlar. Bug\u00fcn kapl\u0131caya gidil\u00fcp avdette h\u00e2neni\u015fin-i istirah\u00e2t oldum. \u00c7\u00fcnki hava b\u00fcr\u00fbdetli ve ya\u011fmurlu oldu\u011fundan soka\u011fa \u00e7ikma\u011fa doktor ruhsat virmedi. Bug\u00fcn dokuz miz\u00e2n\u00fc&#8217;l-harare vas\u0131tas\u0131yla kapl\u0131can\u0131n suyunu vezn ve tecr\u00fcbe etdi. Suh\u00fbneti derece-i &#8216;ulyan\u0131n fevkinde idi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ermik&#8217;de \u00c7eteci Abdullah Pa\u015fa Medresesi g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Muntazam ise de i\u00e7inde talebe-i ul\u00fbm yokdur. Bir k\u0131sm\u0131 Mekteb-i R\u00fc\u015fd\u00ee ittihaz edilmi\u015fdir. T\u00e2r\u00eeh-i bin\u00e2si 1170 dir. Vezir-i vizr-\u00e2l\u00fbd olan m\u00fc\u015far\u00fcn-ileyhin mez\u00e2limi me\u015fh\u00fbr ve kend\u00fcs\u00fc \u00c2mid\u00fc&#8217;s-Sevda&#8217;da zir-i h\u00e2k-\u0131 siy\u00e2hda mest\u00fbrdur. \u00c7eteci \u00c7ermikli&#8217;dir. Kend\u00fcs\u00fc \u00c7ermik&#8217;ce ahaddan ma&#8217;d\u00fbd iken ol vakt \u00c7ermik derebeyi olan z\u00e2t hem\u015firesinin namusuna ta&#8217;arruz eyledi\u011finden m\u00fc\u015far\u00fcn-ileyh, beyi silah intik\u00e2m\u0131yla \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015f ve ihtiy\u00e2r-\u0131 gurbet-i muvahhid z\u00e2t\u0131nda cer\u00ee ve ces\u00fbr oldu\u011fundan az m\u00fcddetde ihr\u00e2z-\u0131 r\u00fctbe-i vez\u00e2ret etmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n<p>Ba&#8217;deh\u00fb \u00c7ar\u015fu C\u00e2mi&#8217;i g\u00f6r\u00fcld\u00fc. \u015e\u00e2y\u00e2n-\u0131 bey\u00e2n asardan de\u011fildir. Oradan Cami&#8217;-i Keb\u00eer&#8217;e gidildi. \u015e\u00eemal taraf\u0131ndan \u00fc\u00e7 kantaral\u0131 bir eyv\u00e2n\u0131 ve ces\u00eemce bir min\u00e2reyi h\u00e2v\u00eedir. As\u0131l cami&#8217; Arab bi\u00e7iminde olup kiliseden muhavvel oldu\u011fu s\u00f6ylenir. Te&#8217;s\u00eesi nisbetinde ta&#8217;m\u00eer iden Al\u00e2&#8217;addin-i Sel\u00e7uk\u00ee&#8217;dir. \u015eark cihetinde bir kubbe ve bir mihr\u00e2b\u0131 h\u00e2v\u00eedir. An\u0131n b\u00e2nisi merh\u00fbm \u015eah Ali Bey&#8217;dir. C\u00e2m\u00ee&#8217;-i \u015ferif ziy\u00e2desiyle mutehevvin ve ta&#8217;mire muhtac olma\u011fla ta&#8217;miri ves\u00e2&#8217;ilinin istikm\u00e2li ehass-muyan\u0131 &#8216;\u00e2cizn\u00e2medir. Hakk muvaffak eyleye. Oradan Seng suyu \u00fczerindeki k\u00f6pr\u00fc g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Pek cesimdir, \u00fc\u00e7 g\u00f6zl\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>Oradan \u015fim\u00e2le tevecc\u00fchle \u015fim\u00e2ldeki c\u00e2mi&#8217;i \u00f6n\u00fcnden ge\u00e7il\u00fcp d\u00e2r\u00fc&#8217;l-kar\u00e2ra gelindi. C\u00e2mi&#8217;-i Keb\u00eer&#8217;e gidilirken \u00e7ar\u015fudan ge\u00e7ildi. \u00c7ar\u015fu ise olduk\u00e7a bir hatt-\u0131 istik\u00e2ma t\u00e2bi&#8217; ve emsali kasab\u00e2t esv\u00e2k\u0131na f\u00e2&#8217;ikdir. \u00c7ermik&#8217;in let\u00e2fet-i mevki&#8217;as\u0131 pek zevkime gitdi. Bu let\u00e2feti Antakya&#8217;n\u0131n Harbiye ve Temur-kapu mes\u00eerelerinde bi-aynihi g\u00f6rm\u00fc\u015f idim. Her \u015fey&#8217;e kabiliyeti varsa para-perestlikden ba\u015fka p\u00ee\u015fe ve endi\u015fesi olmayan esl\u00e2f-\u0131 mem\u00fbr\u00eenin himmetsizli\u011fi cihetle kasaba bin sene evvel ne h\u00e2lde ise andan daha d\u00fbn bir h\u00e2lde kalm\u0131\u015fd\u0131r. V\u00e2 esef\u00e2&#8230;!<\/p>\n\n\n\n<p><em>5 Nisan sene 1307 ve 8 Ramazan sene 308<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Sabahen yine \u00e7ar\u015fuya gidildi. \u00c7ermik&#8217;de z\u00fck\u00fbr ve in\u00e2s 2594 isl\u00e2m ve 1435 hr\u0131stiyan ve 247 yahudi ki cem&#8217;an 4276 n\u00fcf\u00fbs vardir. \u00c7ermik&#8217;de 1 h\u00fck\u00fcmet kona\u011f\u0131, 6 cami&#8217;, 2 mescid, 1 medrese, 1 mekteb-i r\u00fc\u015fdiye, 5 mekteb-i ibtid\u00e2&#8217;\u00ee, 2 kilise, 1 havra, 918 hane, 2 oda, 2 ma\u011faza, 353 d\u00fckk\u00e2n, 1 Hamm\u00e2m, 1 harab hamm\u00e2m, 2 kapl\u0131ca (biri ric\u00e2le, di\u011feri nisv\u00e2na mahsusdur), 3 debba\u011f-h\u00e2ne, 2 selh-h\u00e2ne, 5 dibek, 4 boya-h\u00e2ne, 3 anbar, 113 ahur, 13 samanl\u0131k, 11 han, 7 kahve-h\u00e2ne, 7 f\u0131run, 4 k\u00f6pr\u00fc, 3 t\u00fcrbe, 17 \u00e7e\u015fme, 7 mezarl\u0131k, 8 de\u011firmen, 1741 ba\u011f, 361 bah\u00e7e, 125 arsa, 5 berber d\u00fckk\u00e2n\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><em>6 Nisan sene 1307 Cum&#8217;artesi-9 Ramazan sene 1308<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Hava gayetle so\u011fuk idi. \u0130\u015fitildi\u011fine g\u00f6re \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f da\u011flar\u0131na c\u00fcz&#8217;i kar d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f! Bug\u00fcn hamm\u00e2ma gidildi. \u00c7ermik&#8217;in her taraf\u0131 azamet-i kadr-i bahar\u0131 ta&#8217;zimen rid\u00e2-i hadr\u00e2ya b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015f idi. Sabahleyin kalkulub Tepe mahallesinin \u00fczerinde \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f tar\u00eekine muvaz\u00ee ve nehre naz\u0131r olan Ermeni mezarl\u0131\u011f\u0131na gelindi. Oradan da baz\u0131 mehamm-\u0131 um\u00fbrun tesviyesi\u00e7\u00fcn H\u00fck\u00fcmete &#8216;az\u00eemet olundu. Saat sekizde esbe s\u00fcvar oldu\u011fum h\u00e2lde Yahudi mahallesinden bi&#8217;1-m\u00fcr\u00fbr Huburman K\u00f6pr\u00fcs\u00fc tem\u00e2\u015fa olundu. Yirmi metro t\u00fclunda onbe\u015f metro irtifa&#8217;\u0131nda bir cesim g\u00f6z\u00fc olup cen\u00e2hlar\u0131nda iki ufak g\u00f6z\u00fc daha tem\u00e2\u015fa olundu. Oradan me\u015fh\u00fbr Tetnik suyu mevki&#8217;ine gidildi. Suyu \u00c7ermik&#8217;deki miyah\u0131n eltaf\u0131 imi\u015f. Oradan \u00c7ermik&#8217;in menaz\u0131r\u0131 pek lat\u00eefdir. \u00c7\u00fcnki \u00c7ermik&#8217;e 200 metro irtifa&#8217;dad\u0131r. Mevki&#8217;i \u00e7imen-z\u00e2rd\u0131r. C\u00e2-be-c\u00e2 badem, armut, nar a\u011fa\u00e7lar\u0131 da vard\u0131r. Armut baharda, badem \u00e7i\u00e7ek burnu \u00e7a\u011fla idi. Bir hayli devr ve tem\u00e2\u015fadan sonra ba\u011f\u00e7elerin i\u00e7inden eve gelindi.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu memleketde k\u00fclliyetli de\u011firmen varsa da ic\u00e2releri d\u00fbndur. Nihayet ic\u00e2re 2000 guru\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p><em>7 Nisan sene 1307 ve F\u00ee 10 Ramazan 1308<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>D\u00e2&#8217;ire-i H\u00fck\u00fcmete gidil\u00fcp efr\u00e2d-\u0131 seyyare i\u00e7\u00fcn ester m\u00fcbaya&#8217;a edildi. Oradan beylerin atik harabe kona\u011f\u0131nda c\u00e2mi&#8217;i gezildi. \u0130\u00e7inde iki &#8216;amud \u00fczerine \u00fc\u00e7 kantara ile m\u00fcfrez iki da&#8217;ire vard\u0131r. D\u0131\u015f\u0131nda da \u00fc\u00e7 kantaral\u0131 bir harem havl\u0131s\u0131 vard\u0131r. Bu g\u00fcn \u015fiddetli ve bereketli ya\u011fmurlar ya\u011fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><em>8 Nisan 1307 Pazarertesi ve F\u00ee 11 Ramazan sene 1308<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Hava k\u00fc\u015f\u00e2yi\u015f-i t\u00e2m \u00e2fit\u00e2b-\u015fa\u015fa-n\u00fcm\u00e2 let\u00e2fet-bah\u015f-\u0131 ittis\u00e2m idi.<\/p>\n\n\n\n<p>Kaplucaya gidil\u00fcp istihm\u00e2m edildi.<\/p>\n\n\n\n<p>Ba&#8217;deh\u00fb H\u00fck\u00fcmete gidildi. Ve oradan \u00e7\u0131k\u0131lup Hud\u00e2 muvaffak buyursa ta&#8217;m\u00eerini arzu eyledi\u011fim \u00c7eteci Medresesi ba&#8217;de&#8217;l-ke\u015ff bahceler i\u00e7inden bir tel-i mutavass\u0131t \u00fczerinde rnukaddem\u00e2 medrese ve \u015fimdiki h\u00e2lde desti i&#8217;m\u00e2line mahs\u00fbs k\u00e2r-h\u00e2ne olan har\u00e2be g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Bu har\u00e2be civ\u00e2r\u0131nda kubbesi y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f bir t\u00fcrbe bulunur. Oradan da tekkeye inilen har\u00e2be-z\u00e2ra gidildi. Orada bir im\u00e2ret harabesiyle yine y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f t\u00fcrbeye manz\u00fbr-\u0131 nazar-\u0131 ibret ve telh\u00eef oldu. Oradan ikinci def&#8217;a olarak vaziyet-i san&#8217;at\u0131na hayran kald\u0131m. Haburman K\u00f6pr\u00fcs\u00fc gezildi. Tonbazlar\u0131 k\u0131smen rahne-d\u00e2r olmu\u015f ve cephesindeki ihc\u00e2z-\u0131 menh\u00fbtada d\u00f6k\u00fcnme\u011fe y\u00fcz tutmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00dczerindeki t\u00e2r\u00eeh \u015fudur ki:<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eark taraf\u0131ndaki menk\u00fb\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p>(Buniye haze&#8217;1-cisr el-Em\u00eer Eyy\u00fbb Bey bin el-Em\u00eer li-ecli Mehmed Bey bin Yahya f\u00ee sene hams\u00een ve tis&#8217;a mi&#8217;e-950) (<em>Bu k\u00f6pr\u00fcy\u00fc Emir o\u011flu Emir Eyy\u00fcb Bey, Mehmed Bey b. Yahya i\u00e7in 959\/1543 senesinde bina etti<\/em>.)<\/p>\n\n\n\n<p>Oradan m\u00e2\u015fiyen eve gelindi. \u00c7ermik d\u00f6rt mahalledir. \u015eim\u00e2l taraf\u0131ndaki tepe \u00fczerinde(ki) mahalle &#8220;Tepe Mah\u00e2llesi&#8221; an\u0131n cen\u00fbba do\u011fru pi\u015fg\u00e2h\u0131ndaki mahalle &#8220;Sar\u00e2y Mahallesi&#8221; dir ki beylerin sar\u00e2y\u0131 oradad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Saray mahalesinin \u00f6n\u00fcnde bir de \u00c7ukur mahalle vardir ki sah\u00eehan mevki&#8217;i basitdir. Daha iler\u00fcde kal&#8217;an\u0131n s\u0131rt\u0131nda ama \u015fim\u00e2le ma&#8217;r\u00fbz s\u0131rt\u0131nda Kal&#8217;a mahallesi vard\u0131r. En kalabal\u0131kl\u0131 mahalle budur. Yahudiler \u00c7ukur mahallede, H\u0131ristiyanlar Tepe ve Kal&#8217;a mahallesindedir. \u00c7ermik&#8217;in suyu \u00e7okdur. Ma&#8217;m\u00fbl\u00e2t ve masn\u00fb&#8217;at\u0131na gelince yelken bezinden fark\u0131 olmayan me\u015fh\u00fbr \u00c7ermik bezinden ma&#8217;ada bir \u015feyi \u00e7\u0131kmaz. Ceh\u00e2let-i ah\u00e2lisini harabiyet-i kasabas\u0131 istil\u00e2 etmi\u015fdir.<\/p>\n\n\n\n<p><em>Sal\u0131 9 Nisan sene 1307 ve 12 Ramazan sene 1308<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Hava ma\u011fm\u00fbmca ve izd\u0131r\u00e2b-\u0131 mes\u00e2nem ziy\u00e2dece idi. Hamm\u00e2ma gidilup istihm\u00e2m ve bug\u00fcn v\u00fcc\u00fbd\u00fcmun ic\u00e2b\u0131na mebn\u00ee h\u00e2nede \u00e2r\u00e2m edildi.<\/p>\n\n\n\n<p><em>10 Nisan 1307 \u00c7ar\u015famba ve f\u00ee 13 Ramazan sene 1308<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Hamm\u00e2ma gidilib istihm\u00e2m edildi. Giderken ba\u011flar s\u0131rt\u0131ndan gidildi. Ve De\u011firmenba\u015f\u0131 suyunun menba&#8217;-\u0131 lat\u00eefesi g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7ermik kazas\u0131nda senev\u00ee 180000 kiyye (1 K\u0131yye=400 dirhem=1.282 kg\u2019d\u0131r.) pamuk \u00e7\u0131kar.<\/p>\n\n\n\n<p><em>F\u00ee 11 Nisan sene 1307 Per\u015fembe ve f\u00ee 14 Ramazan sene 1308<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Bug\u00fcn ber\u00e2-y\u0131 istihm\u00e2m Hamm\u00e2ma gidildi. \u00d6\u011fleden sonra soka\u011fa \u00e7\u0131k\u0131lup \u00c7ar\u015fu Cami&#8217;i&#8217;ne gidildi. Oradan da Cami&#8217;-i keb\u00eer&#8217;e ve Cami&#8217;-i keb\u00eer&#8217;den ber\u00e2-y\u0131 tenezz\u00fch Kal&#8217;a alt\u0131ndaki Beyler sekisine &#8216;az\u00eemet olundu.<\/p>\n\n\n\n<p><em>12 Nisan sene 307 Cum&#8217;a ve f\u00ee 15 Ramazan sene 308<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Bug\u00fcn Cum&#8217;a namaz\u0131 Bey C\u00e2mi&#8217;i&#8217;nde k\u0131l\u0131nd\u0131. Payasl\u0131 me\u015fhur M\u0131sd\u0131k yani Mustafa Pa\u015fa&#8217;n\u0131n ceddi yani Mustafa Pa\u015fa&#8217;n\u0131n pederi Halil Pa\u015fa&#8217;n\u0131n pederi Mustafa A\u011fa&#8217;n\u0131n pederi olan K\u00fc\u00e7\u00fck Ali n\u00e2m m\u00fctegallibin maskat-\u0131 re&#8217;si olan G\u00f6zrik karyesi \u00c7ermik&#8217;in bir saat cihet-i \u015farkiyesinde ve Diyarbekir caddesi \u00fczerindedir. Bir tepe \u00fczerinde on h\u00e2neli k\u00f6yd\u00fcr. K\u00fc\u00e7\u00fck Ali&#8217;nin akrabas\u0131 hala o k\u00f6yde mevc\u00fbddur. \u015eimdiki h\u00e2lde en b\u00fcy\u00fckleri Ali Kahya&#8217;d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>H\u00fcd\u00e2 kadirdir. Eylemez seng-i h\u00e2r\u00e2dan g\u00fcher peyd\u00e2.<\/p>\n\n\n\n<p>12 Nisan sene 1308 Cum&#8217;a ertesi ve f\u00ee 16 Ramazan 1308<br>Hamm\u00e2ma gidildi. Ve bah\u00e7elerde muhtasar bir gerdi\u015f-i tenezz\u00fch-k\u00e2r\u00ee yap\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>14 Nisan sene 1307 Pazar ve f\u00ee 17 Ramazan sene 1308<br>Bir mikdar soka\u011fa \u00e7\u0131k\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>F\u00ee 15 Nisan sene 307 Pazartesi ve f\u00ee 18 Ramazan sene 1308<br>Hamm\u00e2ma gidildi. Ba&#8217;deh\u00fb ester m\u00fcbaya&#8217;as\u0131na bak\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>F\u00ee 16 Nisan sene 307 Sal\u0131 ve f\u00ee 19 Ramazan sene 1308<\/p>\n\n\n\n<p>C\u00e2mi-i Keb\u00eer ve k\u00f6pr\u00fc ke\u015ffedildikden sonra hasbe&#8217;l-mevki&#8217; let\u00e2fetine hayran kald\u0131\u011f\u0131m bah\u00e7eler i\u00e7inden bi&#8217;1-m\u00fcr\u00fbr hamm\u00e2ma gidildi.<\/p>\n\n\n\n<p><em>17 Nisan sene 307 ve f\u00ee 20 Ramazan sene 1308<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Bug\u00fcn \u00c7ermik Kal&#8217;as\u0131na m\u00e2\u015fiyen \u00e7\u0131k\u0131ld\u0131. Kal&#8217;an\u0131n kapusu yekp\u00e2re ta\u015fdan menh\u00fbt ve meft\u00fbhdur. Kal&#8217;an\u0131n haricinde bir ve d\u00e2hilinde bir sarn\u0131c vard\u0131r. Kal&#8217;an\u0131n sath\u0131 nehr-i Sinan&#8217;dan irdfa&#8217;\u0131 150 metrodur. Kal&#8217;an\u0131n m\u00fcstatil olan sath-\u0131 fevkanhisinin dil&#8217;-\u0131 \u015farkhisi ve cen\u00fbb\u00eesi tabi&#8217;i am\u00fbdi kayalardan ve d\u0131l&#8217;-\u0131 \u015fim\u00e2l\u00ee ve \u015fark\u00eesi div\u00e2rdan ise de div\u00e2rlar y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f ve c\u00e2-be-c\u00e2 eseri kalm\u0131\u015fd\u0131r. Oradan m\u00e2\u015fiyen inildi. Ve hayvanlara rakiben \u00c7ermik&#8217;in cihet-i garb\u00eesindeki Diraf\u015fe mevki&#8217;-i cenaheynine &#8216;az\u00eemet olundu. Buras\u0131 da pek lat\u00eefdir. Ve sular\u0131 lez\u00eez ve hafifdir. \u00c7ermik lafz\u0131n\u0131n &#8216;asl\u0131 \u00c7erm\u00fck&#8217;d\u00fcr ki, Ermenice manas\u0131 Il\u0131ca yani Kudret Hamm\u00e2m\u0131 dimektir.<\/p>\n\n\n\n<p>18 Nisan sene 307 ve f\u00ee 21 Ramazan sene 1308 Per\u015fembe<br>El-yevm hamm\u00e2ma gidildi. Ba&#8217;deh\u00fb biraz dola\u015f\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>19 Nisan sene 307 ve f\u00ee 22 Ramazan sene 308 Cum&#8217;a<br>Ak\u015fam \u00fczeri bah\u00e7ede biraz dola\u015f\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>20 Nisan sene 307 ve f\u00ee 23 Ramazan sene 308 Cum&#8217;artesi<br>Cami&#8217;e gidildi. Avdetle mir\u00ee i\u00e7\u00fcn ester m\u00fcbaya&#8217;a edildi.<\/p>\n\n\n\n<p>21 Nisan sene 307 ve 24 Ramazan sene 308 Pazar<br>Mir\u00ee i\u00e7\u00fcn ester al\u0131nd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>22 Nisan sene 307 e f\u00ee 25 Ramazan sene 308 Pazartesi.<br>Hamm\u00e2ma gidildi.<\/p>\n\n\n\n<p>23 Nisan sene 307 Sal\u0131 ve 26 Ramazan sene 308<br>Vil\u00e2yete irs\u00e2l olunacak esterler g\u00f6nderildi.<\/p>\n\n\n\n<p>24 Nisan sene 307 \u00c7ar\u015famba ve 27 Ramazan sene 308<br>Hamm\u00e2ma gidildi.<\/p>\n\n\n\n<p><em>25 Nisan sene 307 per\u015fembe 28 Ramazan sene 1308<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Neh\u00e2ren \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f&#8217;e m\u00fcteveccihen saat d\u00f6rtde \u00c7ermik&#8217;den hareket edildi. Hava ku\u015f\u00e2yi\u015f-i t\u00e2m \u00fczere idi. Sinan k\u00f6y\u00fcn\u00fcn \u00f6n\u00fcnden bi&#8217;1-m\u00fcr\u00fbr, Sinan suyu ge\u00e7ildi. \u00c7ermik&#8217;den Sinan suyuna kadar olan mesafe k\u0131smen sa&#8217;b\u00fc&#8217;l-m\u00fcr\u00fbr kayal\u0131kd\u0131r, Oradan Sakaltutan Da\u011f\u0131 a\u015f\u0131ld\u0131. Ve Yenik\u00f6y&#8217;\u00fcn pi\u015fgah\u0131ndan ge\u00e7ildi. Ve Beylerk\u00f6y\u00fc karyesinde biraz \u00e2r\u00e2m edildi. Saat dokuzda \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f&#8217;e girildi.<\/p>\n\n\n\n<p>Sakaltutan&#8217;dan \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f&#8217;e kadar olan d\u00f6rt saatlik (mesafe) ekseriyetle ba\u011fl\u0131kd\u0131r. \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f&#8217;den \u015farka ma&#8217;r\u00fbz bir k\u00fbh-\u0131 seng\u00een gibidur. Te\u011fek ba\u011fr\u0131ndad\u0131r. Ta\u015fl\u0131kd\u0131r yollar\u0131 sarbd\u0131r. \u00d6n\u00fcnden \u015fim\u00e2le, cen\u00fbbe do\u011fru bir \u00e7ay akar. \u00c7ay\u0131n \u00fczerinde bir k\u00e2dim ve metin k\u00f6pr\u00fc vard\u0131r. \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f&#8217;\u00fcn suyu lat\u00eefdir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7\u00fcng\u00fc\u015f&#8217;de 3 cami, 1 r\u00fc\u015fdiye, 5 ibtid\u00e2iye mektebi, 1 tekke, 3 kilise, 906 hane, 5 ma\u011faza, 150 d\u00fckk\u00e2n, 1 hamm\u00e2m, 13 debba\u011fh\u00e2ne, 5 boyah\u00e2ne, 17 ambar, 13 ahur, 22 samanhk, 2 kahveh\u00e2ne, 7 fur\u00fbn, 1 t\u00fcrbe, 1 me\u015fh\u00fbr manast\u0131r, 21 \u00e7e\u015fme, 4 kabrist\u00e2n, 3 de\u011firmen, 1348 ba\u011f, 219 bah\u00e7e, 120 tarla vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>C\u00e2mi&#8217;lerin ikisi c\u00e2mi birisi mesciddir. Cami-i Keb\u00eer Kal&#8217;a Mah\u00e2llesi&#8217;ndedir. Pir\u00ee Bey bin\u00e2-kerdesidir. Cami&#8217;\u00fc&#8217;s-S\u00fbk \u00e7ar\u015fu i\u00e7indedir. B\u00e2nisi Ali A\u011fa&#8217;d\u0131r. Bunun min\u00e2resi de vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; \u00c7\u00dcNG\u00dc\u015e<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-table\"><table><tbody><tr><td>&nbsp;<\/td><td>HANE<\/td><td>&nbsp;<\/td><\/tr><tr><td>(Mah\u00e2lle)<\/td><td>\u0130sl\u00e2m T\u00fcrk<\/td><td>H\u0131ristiyan Ermeni<\/td><\/tr><tr><td>Cami-i Keb\u00eer<\/td><td>574<\/td><td>&#8211;<\/td><\/tr><tr><td>Cami&#8217;u&#8217;s-S\u00fbk<\/td><td>713<\/td><td>&#8211;<\/td><\/tr><tr><td>Kal&#8217;a Mah\u00e2llesi<\/td><td>&#8211;<\/td><td>1232<\/td><\/tr><tr><td>Orta Mah\u00e2lle<\/td><td>&#8211;<\/td><td>1638<\/td><\/tr><tr><td>Ba\u015fp\u0131nar<\/td><td>&#8211;<\/td><td>1050<\/td><\/tr><tr><td>&nbsp;<\/td><td>1287<\/td><td>3920<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n<p>B\u00e2l\u00e2da(ki) rakamlar be\u015f mahalleyi ve z\u00fbk\u00fbr ve in\u00e2si 5207 n\u00fcf\u00fbsu h\u00e2v\u00eedir. Hristiyanlar\u0131 Der-Sa&#8217;adet&#8217;de ham\u00e2ll\u0131kla vesa&#8217;ir suretle i\u015f\u00e7ilikle ve vatanlar\u0131nda al\u0131\u015f-veri\u015fle ve \u00e7er\u00e7ilik ve debba\u011fl\u0131k ve ren\u00e7berlik ile ge\u00e7inirler. \u0130sl\u00e2mlar\u0131 n\u00e2diren gurbete \u00e7\u0131karlar.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7\u00fcng\u00fc\u015f&#8217;de ise isl\u00e2mlar\u0131n ekserisi odunculuk ile ge\u00e7inir. Bir iki m\u00fcsl\u00fcman\u0131 zengindir. E\u015fref A\u011fa, Bekir Efendi, Yasin Efendi gibi, H\u0131ristiyandan Murad A\u011fa nam\u0131nda bir zengin vard\u0131r. \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f&#8217;\u00fcn \u0130sl\u00e2m\u0131 T\u00fcrk&#8217;d\u00fcr. Nahiyede Ayduru\u015f, Hac\u0131lar, Avut, Ermiyye, Y\u00f6kr\u00fck, Selhavan n\u00e2m\u0131nda alt\u0131 adet T\u00fcrk karyesi vard\u0131r. \u00c7ermik&#8217;de de Medye nam\u0131nda yine \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f&#8217;e m\u00fctec\u00e2vir bir T\u00fcrk k\u00f6y\u00fc vard\u0131r. Palu&#8217;da Seydili n\u00e2m\u0131nda bir T\u00fcrk k\u00f6y\u00fc vard\u0131r. Kusur kur\u00e2-y\u0131 Liv\u00e2 um\u00fbmen ekr\u00e2d-\u0131 hu\u015f\u00fbnet-nih\u00e2d\u0131r. K\u00f6pr\u00fcn\u00fcn \u00f6te taraf\u0131ndan Hasan Dede Zaviyesi ile evlad\u0131 ikametg\u00e2hlar\u0131 bulunur. Ve Manast\u0131r da bulunur. Manast\u0131r pek met\u00een de\u011filse de ces\u00e2metlidir. \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f nahiyesinde \u0130rici&#8217;den ba\u015fka H\u0131ristiyan k\u00f6y\u00fc yokdur. Bu k\u00f6y\u00fcn erkekleri Dersa&#8217;adet&#8217;de i\u015f\u00e7idir.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7\u00fcng\u00fc\u015f&#8217;de Esref A\u011fa&#8217;ya inildi. Kona\u011f\u0131 m\u00fckemmeldir. \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f&#8217;de M\u00fcd\u00eer Diy\u00e2rbekirli \u0130smail Efendi idi.<\/p>\n\n\n\n<p><em>26 Nisan sene 307 ve 29 Ramazan sene 308 Cum&#8217;a<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>C\u00e2m-i Keb\u00eer&#8217;de Cum&#8217;a namaz\u0131 ed\u00e2 edildi. Oradan kal&#8217;aya inilen \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f&#8217;\u00fcn cihet-i cen\u00fbb\u00eesinde olup dereye hakim bulunan men\u00ee&#8217;\u00fc&#8217;l-men\u00e2l bir sahr\u00e2-i n\u00e2dir\u00fc&#8217;l-ems\u00e2l g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Bu ta\u015f dahi makt\u00fb&#8217;\u00fc&#8217;l-cev\u00e2nib olarak mantar \u015feklindedir. Cihet-i s\u00fcfl\u00ee incedir. Gitdik\u00e7e kal\u0131nla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. \u00dczerinde vaktiyle \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f&#8217;\u00fcn a\u011fas\u0131n\u0131n kona\u011f\u0131 var imi\u015f. Bir asma k\u00f6pr\u00fc vasitasiyla rebi&#8217;ada etraf\u0131na ittis\u00e2l eder imi\u015f. 100 metro irtifa&#8217;\u0131ndad\u0131r. Cami-i Keb\u00eer ise pek k\u00e2dim ve gayr-i muntazamd\u0131r. \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f&#8217;\u00fcn en birinci ma&#8217;bedi olsa gerekdir. Oradan da Atik Hamm\u00e2m gezil\u00fbp. Seyran Kayas\u0131&#8217;na gidildi. Bu kayan\u0131n k\u0131smen \u015fehre ve ba\u011f\u00e7elere nez\u00e2ret-i k\u00e2milesi vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p><em>27<\/em><em> Nisan sene 307 Cum&#8217;aertesi ve f\u00ee 29 Ramazan 307 Gurre-i \u015eevv\u00e2l sene 308<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Bayram namaz\u0131 C\u00e2mi&#8217;\u00fc&#8217;s-S\u00fbk&#8217;da k\u0131l\u0131nd\u0131. Ve mis\u00e2fir oldu\u011fumuz mahallde resm-i mu&#8217;\u00e2yede k\u0131l\u0131nd\u0131. C\u00e2mi&#8217;i&#8217;s-S\u00fbk yenidir. \u0130\u00e7i d\u00f6rt kemer ve alt\u0131 kantara \u00fczerinedir. Muntazamd\u0131r, Min\u00e2resi 25 metro t\u00fblundedir.<\/p>\n\n\n\n<p><em>28 Nisan sene 307 Pazar ve f\u00ee 2 \u015eevval sene 308<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>El-yevm saat be\u015fde Ari\u015f n\u00e2m\u0131ndaki ve \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f&#8217;\u00fcn cihet-i garb\u00eesindeki k\u00f6ye m\u00fcteveccihen hareket edildi. Birbu\u00e7uk saatde var\u0131ld\u0131. K\u00f6y cib\u00e2l-i \u015f\u00e2hikan\u0131n bir taraf-\u0131 m\u00fcrtefi&#8217;nde ba\u011fl\u0131 bostanl\u0131 bir karye-i ma&#8217;m\u00fbredir. 200 h\u00e2nedir. Bir m\u00fckemmel kilisesi ve bir mektebi vardir. Ma&#8217;den sanca\u011f\u0131nda bu let\u00e2fette karye g\u00f6rmedim. Efl\u00e2ka ser \u00e7ekmi\u015f olan e\u015fcar-\u0131 haver? M\u00e2nend-i h\u00eer\u00ee-i ho\u015f-h\u0131r\u00e2m salanmakta ve \u00e7a\u011flayanlar te\u015fkil iden berrak sular ise ku\u015flar\u0131n avaz-\u0131 ruh-\u0131 nev\u00e2z\u0131na inzim\u00e2m itmektedir. Bu k\u00f6ydeki kad\u0131nlar ba\u015fka yerde bulunmaz. Oradan yar\u0131m saat a\u015fa\u011f\u0131da olan F\u0131rat nehrine gittik. Bal\u0131k av\u0131 yapt\u0131k. F\u0131rat&#8217;\u0131n burada \u015fiddet-i cerey\u00e2n\u0131 pek deh\u015fetlidir.<\/p>\n\n\n\n<p>K\u00f6ye avdet edildi. Sayd-\u0131 berr\u00eeye \u00e7\u0131kar\u0131lan K\u00fcrtler iki ya\u015f\u0131nda bir geyik avlam\u0131\u015f oldu\u011fundan saf\u00e2-y\u0131 hat\u0131rla yenildi. Bu k\u00f6y\u00fcn arazisi hi\u00e7 h\u00fckm\u00fcnde oldu\u011fundan ah\u00e2lisinden ihtiy\u00e2r-\u0131 gurbet ederler.<\/p>\n\n\n\n<p><em>29 Nisan sene 307 Pazartesi 3 \u015eevval sene 308<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Neh\u00e2ren saat be\u015fde \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f&#8217;e d\u00f6n\u00fcld\u00fc. Hi\u00e7bir \u015feyle eylenmeyen g\u00f6nl\u00fcm\u00fcn bir hat\u0131ra-i \u00e2r\u00e2m-s\u00fbzu beyt-i \u00e2t\u00eenin m\u00fcrd-i tahatturu da Ard\u0131\u00e7 K\u00f6y\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Nas\u00eebi kalmayan mehc\u00fbr g\u00f6nl\u00fcm\u00fcn zevk u \u00e7\u00fcnb\u00fc\u015fden<br>Ne m\u00fcmkin etmek ist\u00eef\u00e2 huz\u00fbz\u00e2t devr-i \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f&#8217;den&#8221;<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>30 Nisan sene 307 Sal\u0131 4 \u015eevval sene 308<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>El-yevm ale&#8217;s-sabah mekteb-i r\u00fc\u015fdiye ve Ali Efendi Mescidi gezildi. Mektebin \u015fakird\u00e2ni zekidir. Mescid ise ruhan\u00eedir. Oradan h\u00fck\u00fcmete gidildi. Ba&#8217;deh\u00fb me\u015fh\u00fbr \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f Manast\u0131r\u0131 gezildi. Manast\u0131r m\u00fcstat\u00eel\u00fc&#8217;\u015f-\u015fekldir. Vasat\u0131nda bir kilise olup d\u00f6rt k\u00e2&#8217;ide \u00fczerinedir. Otuz kadar odas\u0131 vard\u0131r. Fur\u00fbnu ve hamm\u00e2m\u0131 da vard\u0131r. Manast\u0131rda \u00e2s\u00e2r-\u0131 atikaya dair bir \u015fey yokdur. Yaln\u0131z \u00fc\u00e7y\u00fcz senelik bir Ermeni t\u00e2r\u00eehi vard\u0131r. Marhass\u0131 Malatyal\u0131 ( ) Efendi&#8217;dir. Manast\u0131r\u0131n bid\u00e2yet-i binas\u0131 Havariyy\u00fbndan Urfa&#8217;da ik\u00e2met eden Tatyos zaman\u0131nda ise de \u015fimdiki bin\u00e2s\u0131 muahhard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Manast\u0131r binsekizy\u00fczelli senelikdir. Etraf\u0131ndaki ar\u00e2zi ve bes\u00e2t\u00een evk\u00e2f\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f marhasal\u0131\u011f\u0131n\u0131n d\u00e2&#8217;ire-i idaresi \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f&#8217;de, Ardi\u00e7 karesine munhas\u0131rd\u0131r. Dahilinde baz\u0131 marhasalar\u0131n kabri vard\u0131r. Kapular\u0131 demirdir.<\/p>\n\n\n\n<p>Hatt\u00e2 kapunun \u00f6n\u00fcnde zincir-bend iki kelb-i m\u00fcdhi\u015f bulunuyordu. Bah\u00e7esinde akarsuyu i\u00e7inde k\u00e2dim bir sahrn\u0131c\u0131 mevc\u00fbddur. \u0130\u00e7inde mert\u00e2bet(?) inilen t\u00e2rike-i d\u00fcnya kad\u0131nlar da bulunuyordu. Manast\u0131r\u0131n \u00f6n\u00fcnde bir de Ermeni mezarl\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>1 May\u0131s sene 307 \u00c7ar\u015famba 5 \u015eevvl sene 308<br>El-yevm \u015fiddetli, devaml\u0131 ya\u011fmurlar ya\u011fm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>2 May\u0131s sene 307 Per\u015fembe 6 \u015eevval sene 308<\/p>\n\n\n\n<p>3 May\u0131s sene 307 Cum&#8217;a 7 \u015eevval sene 308<br>Cami&#8217;-i Kebir&#8217;de namaz k\u0131l\u0131n\u0131p bah\u00e7eler gezildi.<\/p>\n\n\n\n<p>4 May\u0131s sene 307 Cum&#8217;artesi f\u00ee 8 \u015eevval sene 308<\/p>\n\n\n\n<p>5 May\u0131s sene 307 Pazar f\u00ee 9 \u015eevval sene 308<\/p>\n\n\n\n<p>6 May\u0131s sene 307 Pazartesi f\u00ee 10 \u015eevval sene 308<\/p>\n\n\n\n<p>7 May\u0131s sene 308 Sal\u0131 f\u00ee 11 \u015eevval sene 308<br>\u00c7\u00fcng\u00fc\u015f&#8217;den haraket edil\u00fcp \u00c7ermik&#8217;e gelindi.<\/p>\n\n\n\n<p>8 \u00c7ar\u015famba, 9 Per\u015fembe, 10 Cum&#8217;a, 11 Cum&#8217;artesi, 12 Pazar, 13 Pazartesi Bilal Kilise(ye) gid(il)di. 14 Sal\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>15 May\u0131s sene 307 \u00c7ar\u015famba<br>Son bir veda Hamm\u00e2m\u0131 yap\u0131ld\u0131. Hava ma\u011fm\u00fbm \u00e7imenler t\u00e2r\u00ee ve lat\u00eef idi.<\/p>\n\n\n\n<p><em>16 May\u0131s sene 307 Per\u015fembe<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Saat 1.30 da \u00c7ermik&#8217;den \u00e7\u0131k\u0131ld\u0131. Yolda fasl-\u0131 bahar\u0131n pek r\u00fb-\u00e7er\u00fbr(?) olan bed\u00e2yi&#8217;iyle beraber birinci def&#8217;a olarak siyah renk bir de leylek g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Ba&#8217;deh\u00fb Keskes karyesinde bir saat kadar \u00e2r\u00e2m edildikden sonra Lebud A\u011fa&#8217;n\u0131n kona\u011f\u0131na inildi. Ergani ovasi \u00c7ermik&#8217;e g\u00f6re havacad\u0131r. Ve \u00c7ermik&#8217;in nezaret-i rebi&#8217;as\u0131 Ergani&#8217;den za&#8217;id idi.<\/p>\n\n\n\n<p>\u2026\u201d<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-small-font-size\"><strong>Kaynak<\/strong>:<br>1. Mustafa \u00d6zt\u00fcrk-\u0130brahim Y\u0131lmaz\u00e7elik, BELGELER-T\u00fcrk Tarih Belgeleri Dergisi, Cilt: XVIII, Y\u0131l: 1997, Say\u0131: 22, s.91-109.<br>2 .M. \u015eefik Korkusuz, Seyahatnamelerde D\u0130YARBEK\u0130R, Kent Yay\u0131nlar\u0131, 2003 \u0130stanbul, s. 137-152.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-small-font-size\"><em>16 Mart 2009 tarihinde www.wekfacermug.de sitesinde yay\u0131na konuldu.<\/em><\/p>\n\n\n<div class=\"taxonomy-post_tag wp-block-post-terms\"><a href=\"https:\/\/www.uzulmez.site\/?tag=arifi-pasa\" rel=\"tag\">Arifi Pa\u015fa<\/a><span class=\"wp-block-post-terms__separator\">, <\/span><a href=\"https:\/\/www.uzulmez.site\/?tag=cermik\" rel=\"tag\">\u00e7ermik<\/a><span class=\"wp-block-post-terms__separator\">, <\/span><a href=\"https:\/\/www.uzulmez.site\/?tag=cungus\" rel=\"tag\">\u00e7\u00fcng\u00fc\u015f<\/a><span class=\"wp-block-post-terms__separator\">, <\/span><a href=\"https:\/\/www.uzulmez.site\/?tag=diyarbekir\" rel=\"tag\">diyarbekir<\/a><span class=\"wp-block-post-terms__separator\">, <\/span><a href=\"https:\/\/www.uzulmez.site\/?tag=diyarbekir-seyahati\" rel=\"tag\">Diyarbekir Seyahat\u0131<\/a><span class=\"wp-block-post-terms__separator\">, <\/span><a href=\"https:\/\/www.uzulmez.site\/?tag=ergani\" rel=\"tag\">ergani<\/a><span class=\"wp-block-post-terms__separator\">, <\/span><a href=\"https:\/\/www.uzulmez.site\/?tag=kapluca\" rel=\"tag\">Kapluca<\/a><span class=\"wp-block-post-terms__separator\">, <\/span><a href=\"https:\/\/www.uzulmez.site\/?tag=m-sefik-korkusuz\" rel=\"tag\">M. \u015eefik Korkusuz<\/a><span class=\"wp-block-post-terms__separator\">, <\/span><a href=\"https:\/\/www.uzulmez.site\/?tag=maden\" rel=\"tag\">maden<\/a><span class=\"wp-block-post-terms__separator\">, <\/span><a href=\"https:\/\/www.uzulmez.site\/?tag=mustafa-ozturk-ibrahim-yilmazcelik\" rel=\"tag\">Mustafa \u00d6zt\u00fcrk-\u0130brahim Y\u0131lmaz\u00e7elik<\/a><span class=\"wp-block-post-terms__separator\">, <\/span><a href=\"https:\/\/www.uzulmez.site\/?tag=sah-ali-bey\" rel=\"tag\">\u015eah Ali Bey<\/a><span class=\"wp-block-post-terms__separator\">, <\/span><a href=\"https:\/\/www.uzulmez.site\/?tag=seyahatname\" rel=\"tag\">Seyahatn\u00e2me<\/a><span class=\"wp-block-post-terms__separator\">, <\/span><a href=\"https:\/\/www.uzulmez.site\/?tag=yerel-tarih\" rel=\"tag\">Yerel tarih<\/a><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Yerel tarih ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 i\u00e7in, Osmanl\u0131 belgeleri k\u0131s\u0131tl\u0131 da olsa baz\u0131 bilgiler vermektedir. Osmanl\u0131 belgelerinin d\u0131\u015f\u0131nda, Osmanl\u0131 devlet adamlar\u0131n\u0131n enderde olsa, yazm\u0131\u015f olduklar\u0131 seyahatnameler de ayn\u0131 \u015fekilde bizlere baz\u0131 bilgiler vermektedir. Arifi Pa\u015fa&#8217;n\u0131n Diy\u00e2rbekir Seyahatnamesi de, bu \u00e7er\u00e7evede \u00f6nemli bir belgedir. Ma&#8217;den, Ergani, Diy\u00e2rbekir, \u00c7ermik ve \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f hakk\u0131nda pek \u00e7ok bilgi ve g\u00f6zlemi i\u00e7ermektedir. Seyahatnamenin Arap harflerinden Latin harflerine uyarlanm\u0131\u015f\/d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f halini, yani Osmanl\u0131cas\u0131n\u0131 iki kaynaktan okudum: Birincisi, Mustafa \u00d6zt\u00fcrk-\u0130brahim Y\u0131lmaz\u00e7elik&#8217;in BELGELER-T\u00fcrk Tarih Belgeleri Dergisi&#8217;nde yer alan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131; \u0130kincisi ise, M. \u015eefik Korkusuz&#8217;un haz\u0131rlam\u0131\u015f oldu\u011fu Seyahatnamelerde D\u0130YARBEK\u0130R kitab\u0131nda yer alan metin. Her iki metinde tamamen ayn\u0131 ve her iki metinde eseri sadele\u015ftirme,<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1064],"tags":[2055,304,2375,1238,2903,129,2895,2902,895,2900,2898,2071,2901],"class_list":["post-5237","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarih","tag-arifi-pasa","tag-cermik","tag-cungus","tag-diyarbekir","tag-diyarbekir-seyahati","tag-ergani","tag-kapluca","tag-m-sefik-korkusuz","tag-maden","tag-mustafa-ozturk-ibrahim-yilmazcelik","tag-sah-ali-bey","tag-seyahatname","tag-yerel-tarih"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5237","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5237"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5237\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6805,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5237\/revisions\/6805"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5237"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5237"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5237"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}