{"id":4790,"date":"2012-02-01T17:04:00","date_gmt":"2012-02-01T17:04:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.uzulmez.site\/?p=4790"},"modified":"2023-05-14T17:36:43","modified_gmt":"2023-05-14T17:36:43","slug":"cermikteki-sinagogla-ilgili-bir-sey-yapamaz-miyiz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.uzulmez.site\/?p=4790","title":{"rendered":"\u00c7ermik\u2019teki Sinagogla \u0130lgili Bir \u015eey Yapamaz m\u0131y\u0131z?"},"content":{"rendered":"\n

\u201cbize do\u011funun b\u00fcy\u00fck \u015fiiri kald\u0131
sonra dervi\u015f defterimiz kapand\u0131\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Do\u011fup b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcm Ergani\u2019de (Diyarbak\u0131r) eskiden Ermenilerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 Meryem Ana Kilisesi, K\u0131rlar Kilisesi, Papaz\u0131n G\u00f6l\u00fc, Papaz\u0131n Bah\u00e7esi, Goconun Tepesi, Arutun Ba\u011f\u0131 gibi yer isimlerinden ve aile b\u00fcy\u00fcklerimizden Zekeriya amcam\u0131n (Zekeriya \u00dcz\u00fclmez d.1319\/1903-\u00f6.1987) ya\u015fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n vermi\u015f oldu\u011fu can s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 ve yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 gidermek amac\u0131yla zaman zaman \u00e7ocuklara ve gen\u00e7lere anlatt\u0131\u011f\u0131 baz\u0131 hik\u00e2yelerden biliyordum, ama Yahudilere dair hi\u00e7bir yer ismi ve anlat\u0131 duymad\u0131m. Ama \u00c7ermik\u2019te Yahudilere dair Faho dedemden (Fahri De\u011firmenci d.1906-\u00f6.1999) ma\u015fatl\u0131k ve sinagog s\u00f6zc\u00fcklerini ve bu s\u00f6zc\u00fcklerle tan\u0131mlanan yerlerle ilgili \u00e7ok k\u0131sa baz\u0131 anlat\u0131mlar duymu\u015ftum.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n

Zaten \u00e7ocukluk ve gen\u00e7lik d\u00f6nemimizde bizlerin baz\u0131 \u015feyleri bilmesi m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi. G\u00fczelim yurdumuz yasaklar yurduydu. Mecliste, bas\u0131nda, camide, \u00e7ar\u015f\u0131da, okul m\u00fcfredat\u0131nda ve her yerde her zaman sadece T\u00fcrkler vard\u0131. K\u00fcrtlerin, Ermenilerin, S\u00fcryanilerin, Yahudilerin, Keldanilerin ve daha ba\u015fka inan\u00e7 ya da etnik topluluklar\u0131n var oldu\u011funu ya bilmezdik ya da haklar\u0131nda kulaktan dolma yalan yanl\u0131\u015f bilgilere sahiptik. Aile b\u00fcy\u00fcklerimiz bu konularda \u00e7ok fazla konu\u015fmazd\u0131. Kan\u0131mca, konu\u015fmalar\u0131 durumunda aile fertlerinin zarar g\u00f6rece\u011fi ve \u00f6zellikle gen\u00e7lerin gelece\u011finin kararaca\u011f\u0131ndan \u00e7ekiniyorlard\u0131. Nas\u0131l \u00e7ekinmesinler? A\u011fz\u0131 yanan yo\u011furdu \u00fcfler! \u015eeyh Sait isyan\u0131nda ailemin ileri gelen erkekleri toplan\u0131p \u015eevki Bey\u2019in tarlas\u0131na g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcyor ve tam kur\u015funa dizilecekleri esnada bir \u201cmucize<\/em>\u201d sonucu kurtuluyorlar.<\/p>\n\n\n\n

\u00dcniversite y\u0131llar\u0131 ve sonras\u0131nda \u201cs\u0131n\u0131fs\u0131z ve s\u0131n\u0131rs\u0131z bir d\u00fcnya<\/em>\u201d m\u00fccadelesine giri\u015ftim. O zamanlar bu konularda yeterli bilgi birikimine sahip olmad\u0131\u011f\u0131mdan olacak ki; Ermenilerin, S\u00fcryanilerin, Yahudilerin, Keldanilerin ve daha bir\u00e7ok inan\u00e7\/etnik toplulu\u011fun var olma, hak ve hukuk m\u00fccadelelerine gerekli ilgiyi g\u00f6stermede yetersiz kald\u0131m. Ayr\u0131ca o d\u00f6nemle ilgili \u00f6nemli eksikliklerimden biride tarih bilincinden yoksunluktur. E\u011fer yeterli \u015fekilde tarih bilincine sahip olsayd\u0131m Zekarya amcam\u0131n anlat\u0131mlar\u0131n\u0131, \u00f6zellikle \u015eeyh Sait ve Ermeni olaylar\u0131na dair anlat\u0131mlar\u0131 ile Faho dedemin \u00c7ermik\u2019teki ailelere, k\u00f6ylere ve \u00f6zellikle Sinagog ve ma\u015fatl\u0131kla ilgili anlat\u0131mlar\u0131n\u0131 kay\u0131t alt\u0131na al\u0131rd\u0131m. Tarihi ki\u015filere, yerlere ve olaylara dair bilgi ve belgeleri toplard\u0131m; kendilerini, m\u00fcmk\u00fcn de\u011filse g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleyerek foto\u011fraflar\u0131n\u0131 muhafaza ederdim. Tarihi f\u0131rsat\u0131 ka\u00e7\u0131rd\u0131m. Ku\u015f misali bilgiler u\u00e7up gitti.<\/p>\n\n\n\n

Uzatmayay\u0131m. 2011 y\u0131l\u0131n\u0131n sonunda \u00c7ermik\u2019teki sinagogla ilgili elime bir foto\u011fraf ge\u00e7ti. G\u00f6nderen \u00c7ermikli gen\u00e7 dostum Abbas Oru\u00e7\u2019tu. Telefon a\u00e7\u0131p foto\u011fraf\u0131 ne zaman \u00e7ekti\u011fini ve elinde sinagoga dair ba\u015fka foto\u011fraflar olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, e\u011fer ba\u015fka foto\u011fraf yoksa benim i\u00e7in \u00e7ekebilece\u011fi kadar foto\u011fraf \u00e7ekmesini rica ettim. Abbas Oru\u00e7 da elinde ba\u015fka foto\u011fraflar\u0131n var oldu\u011funu, ama foto\u011fraflar\u0131n kendi \u00e7ekimleri olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, Hamdullah I\u015f\u0131k ve Mustafa Karabulut taraf\u0131ndan 2011 y\u0131l\u0131nda \u00e7ekildiklerini ve onlar\u0131n olurlar\u0131n\u0131 alabilirse foto\u011fraflar\u0131 g\u00f6nderebilece\u011fini bildirdi. Ve sonras\u0131nda sa\u011f olsun foto\u011fraflar\u0131 g\u00f6nderdi(1).<\/sup><\/p>\n\n\n\n

Foto\u011fraflara saatlerce bakt\u0131m. H\u00fcz\u00fcnlendim ve \u00fcz\u00fcld\u00fcm. \u00c7ermik\u2019i terk etmek zorunda kalan insanlar\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 ac\u0131 ser\u00fcvenler g\u00f6zlerimde canland\u0131. Bir inan\u00e7 merkezi olan sinagoga ve mezarl\u0131klar\u0131na (ma\u015fatl\u0131ka) reva g\u00f6r\u00fclenler ise i\u00e7imi ac\u0131tt\u0131; ba\u015flad\u0131m \u00c7ermik Yahudileri ve \u00c7ermik\u2019teki sinagogla ilgili bilgi toplamaya.<\/p>\n\n\n\n

De\u011fi\u015fik kaynaklarda ve internette \u00c7ermik\u2019teki sinagogla ilgili yaz\u0131lanlarda do\u011frular ve \u00e7arp\u0131t\u0131lan yanl\u0131\u015f bilgiler i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f. Dahas\u0131 yay\u0131nlanm\u0131\u015f yaz\u0131l\u0131 metinlerin ve internet ortam\u0131nda yer alan bilgilerin \u00e7o\u011funlu\u011fu \u201ckes, kopyala, yap\u0131\u015ft\u0131r<\/em>\u201d y\u00f6ntemiyle yaz\u0131lm\u0131\u015f. Akademik \u00e7al\u0131\u015fmalar ise i\u00e7ler ac\u0131s\u0131 bir durumda. \u00dcniversitelerin, \u201cbilimin \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc veya \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc yer<\/em>\u201dler oldu\u011funu g\u00f6stermekte. Yap\u0131lan akademik \u00e7al\u0131\u015fmalarda kara cahillikler bile bulmak m\u00fcmk\u00fcn. Bir \u00fcniversite lisans bitirme tezinde tarih \u00f6\u011frenimi g\u00f6ren bir \u00f6\u011frenci sinagog foto\u011fraf\u0131n\u0131n alt\u0131na \u201cYahudilerin kilisesi<\/em>\u201d(2)<\/sup> diye yazm\u0131\u015f ve dan\u0131\u015fman \u00f6\u011fretim g\u00f6revlisi de onaylam\u0131\u015f. \u201cYahudilerin Camisi<\/em>\u201d diye yaz\u0131lsayd\u0131, belki ne demek istedi\u011fi daha iyi anla\u015f\u0131l\u0131rd\u0131. Burada bilgisizlik mi, yanl\u0131\u015fl\u0131k m\u0131, kas\u0131t m\u0131 var bilemiyorum. Bildi\u011fim T\u00fcrk \u00dcniversitelerinin k\u0131s\u0131rla\u015ft\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Bir ikincisi, sinagogun kap\u0131s\u0131nda yer alan \u201ckitabe<\/em>\u201d ile ilgili yaz\u0131l\u0131 olanlard\u0131r. Yaz\u0131lanlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131nda kitabelerin okunamad\u0131\u011f\u0131, bir k\u0131sm\u0131nda kitabenin S\u00fcryanice oldu\u011fu, bir k\u0131sm\u0131nda ise hangi dilde yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131n bilinmedi\u011fi yaz\u0131lmakta veya anlat\u0131lmakta. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, sinagogun ne zaman ve kimler taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131n bilinmedi\u011fi yaz\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bunlar\u0131 yazanlar e\u011fer birazc\u0131k zahmet edip Diyarbak\u0131r: M\u00fcze \u015eehir<\/strong>(3)<\/sup> kitab\u0131nda (s.367-389) ve internet ortam\u0131nda mevcut olan R\u0131fat N. Bali\u2019nin \u201cDiyarbak\u0131r Yahudileri<\/em><\/strong>\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131n\u0131 okumu\u015f olsayd\u0131lar, kitabenin okunmu\u015f oldu\u011funu, S\u00fcryanice veya bilinmeyen bir dilde de\u011fil, \u0130branice yaz\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu ve ne zaman ve kimler taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmi\u015f olurlard\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Bu yanl\u0131\u015fl\u0131klar\u0131n bir\u00e7ok nedeni var bence:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. Emek harcamadan haz\u0131r bilgiye konma al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131,<\/li>\n\n\n\n
  2. Tarih bilincinden yoksun olu\u015f,<\/li>\n\n\n\n
  3. Bilgi ve belge azl\u0131\u011f\u0131,<\/li>\n\n\n\n
  4. Devletin (ya da en geni\u015f anlam\u0131yla egemenin) yalanla yaz\u0131l\u0131 bir tarih sunmas\u0131,<\/li>\n\n\n\n
  5. \u0130nsanlar\u0131n bask\u0131lar nedeniyle susmas\u0131 veya ger\u00e7ekleri yazmaktan korkmas\u0131,<\/li>\n\n\n\n
  6. Bilin\u00e7alt\u0131ndaki birikimler\u2026 vs<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n
    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Bunlara ek olarak kan\u0131mca birde i\u015fin i\u00e7inde \u201cYahudiler bu topraklarda hi\u00e7 ya\u015famad\u0131.<\/em>\u201d alg\u0131s\u0131n\u0131 olu\u015fturma gibi kas\u0131t var. Oysa yerel tarih yaz\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 emek ister, bilgi ister ve d\u00fcr\u00fcst olunmay\u0131 gerektirir. Tarih, yalanla veya egemenlerin anlay\u0131\u015f\u0131 do\u011frultusunda yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda deveyi amuda kald\u0131rm\u0131\u015f oluruz ki, bu da ger\u00e7eklerin tepetaklak edilmesi demektir.<\/p>\n\n\n

    \n
    \"\"<\/figure><\/div>\n\n\n

    Yaz\u0131l\u0131 Kaynaklarda Sinagoga Dair Bilgiler<\/strong>:
    Bu konuda benim bildi\u011fim bir tek yaz\u0131l\u0131 kaynak R\u0131fat N. Bali\u2019nin \u201cDiyarbak\u0131r Yahudileri<\/em><\/strong>\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131d\u0131r.
    Yazar\u0131m\u0131z\u0131n izniyle bu yaz\u0131dan bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc payla\u015fmak istiyorum:
    \u201c\u00c7ermik\u2019e gelince\u2026 Burada bir zamanlar Yahudilerin ya\u015fam\u0131\u015f olduklar\u0131n\u0131 kan\u0131tlayan tek \u015fey halen ayakta duran ve bir \u00f6zel \u015fah\u0131s taraf\u0131ndan depo olarak kullan\u0131lan sinagog idi. Bug\u00fcn bu yap\u0131n\u0131n bir zamanlar sinagog oldu\u011funu tevsik eden tek \u015fey kap\u0131s\u0131ndaki \u0130branice kitabedir. Sinagogun in\u015faat\u0131 bitti\u011finde yaz\u0131lm\u0131\u015f olan ve okunabildi\u011fi kadar\u0131yla \u0130brani takvimine g\u00f6re 5176 (?) Miladi takvime g\u00f6re 1416 (?) y\u0131l\u0131nda sinagogun tamamlanm\u0131\u015f oldu\u011funu beyan eden bu kitabe y\u00fczy\u0131llar boyunca Yahudilerin burada ya\u015fam\u0131\u015f oldu\u011funun sessiz bir \u015fekilde hat\u0131rlatmaktad\u0131r<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

    Kitabenin \u00c7evrisi<\/strong>:
    RAB\u2019\u0131n ad\u0131yla yapal\u0131m ve ba\u015faraca\u011f\u0131z. Bana yard\u0131m, g\u00f6kleri ve topra\u011f\u0131 yaratan RAB\u2019dand\u0131r.
    Giri\u015fin m\u00fcbarek olsun, \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n m\u00fcbarek olsun.
    Sinagogun biti\u015fi.
    Onlar sevin\u00e7 ve meserretle g\u00f6t\u00fcr\u00fclecekler: K\u0131ral saray\u0131na girecekler.(4)<\/sup> 5176 (?)
    K\u00e2dir olan Allah size merhamet ihsan etsin<\/em>.\u201d(5)<\/sup> (s. 384)<\/p>\n\n\n\n

    R\u0131fat N. Bali, yaz\u0131s\u0131na d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc bir dipnotta; \u00c7ermik\u2019teki sinagoga ait ar\u015fivlerinde bulunan foto\u011fraflar\u0131 veren \u0130stanbul \u00dcniversitesi Edebiyat Fak\u00fcltesi Prehistorya Anabilim Dal\u0131 \u00d6\u011fretim G\u00f6revlisi Dr. Asl\u0131 \u00d6zdo\u011fan ile \u00c7ermik Sinagogu kitabesini okuyup T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7eviren Aaron Kohen ile Hahamba\u015f\u0131 vekili \u0130shak Haleva\u2019ya i\u00e7ten te\u015fekk\u00fcr etmektedir. (s. 387)<\/p>\n\n\n\n

    Bu dipnottan \u015funu anl\u0131yorum: 1. \u0130stanbul \u00dcniversitesi Edebiyat Fak\u00fcltesi Prehistorya Anabilim Dal\u0131 \u00f6\u011fretim g\u00f6revlileri taraf\u0131ndan sinagogun \u00e7izim ve foto\u011fraflarla kay\u0131t ve ar\u015fiv \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 2. Kitabeyi T\u00fcrk\u00e7eye Hahamba\u015f\u0131 vekili \u0130shak Haleva \u00e7evirmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

    Sinagogun Bug\u00fcnk\u00fc Durumu:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Yerle\u015fim yerleri eskiden \u00f6zg\u00fcnd\u00fc, \u015fimdi ayn\u0131la\u015ft\u0131. Kimliksizle\u015fti ve renksizle\u015fti. Oysa bir kasabay\u0131, bir kenti var eden kimli\u011fi ve rengidir. \u00c7ermik bir zamanlar \u00e7ok k\u00fclt\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn g\u00fczel bir \u00f6rne\u011fiydi: K\u00fcrtlerin, T\u00fcrklerin, Ermenilerin, Yahudilerin bir arada ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck bir kasabayd\u0131. Arifi Pa\u015fa da bunu teyid eder. Seyahatnamesi<\/strong>\u2019nde \u201c\u00c7ermik kasabas\u0131n\u0131n \u0130slamlar\u0131 T\u00fcrk, k\u00f6yl\u00fc halk\u0131 K\u00fcrtd\u00fcr. \u00c7ermik\u2019te Ermeni ve Yahudi milletleri de bulunur<\/em>\u201d diye yazmaktad\u0131r.N\u00fcfuslar\u0131na dair ise \u015fu bilgileri vermektedir: 2594 \u0130slam, 1435 H\u0131ristiyan, 247 Yahudi olmak \u00fczere \u00c7ermi\u011fin toplam n\u00fcfusunun 4276 oldu\u011funu; ayr\u0131ca bir Havra bulundu\u011funu ve Yahudilerin \u00c7ukur mahallesinde, H\u0131ristiyanlar\u0131n Tepe ve Kale mahallesinde ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131 ve \u201cYahudi mahallesinden bi\u2019l-m\u00fcr\u00fcr Haburman K\u00f6pr\u00fcs\u00fc tem\u00e2\u015fa olundu<\/em>\u201d diye yazmaktad\u0131r.(6)<\/sup><\/p>\n\n\n\n

    Ama sonras\u0131nda her \u015fey \u00e7ok h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fti. Ermeni ve Yahudilerden sa\u011f kalanlar \u201cgitti<\/em>\u201d, K\u00fcrtler ise \u201clal<\/em>\u201d edildi. Gitme ve lal olu\u015f sonucu \u00e7ok k\u00fclt\u00fcrl\u00fck ve g\u00fczellik \u00f6ld\u00fc!<\/p>\n\n\n\n

    Konumuzla ilgili olmas\u0131 nedeniyle Kamil S\u00fcmb\u00fcl\u2019\u00fcn 4 Ocak 2012 tarihinde bana g\u00f6nderdi\u011fi e-posta iletisinden Faho dedemle yapt\u0131\u011f\u0131 bir g\u00f6r\u00fc\u015fmenin \u00e7ok k\u0131sa bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc Kamil\u2019in izniyle aktarmak istiyorum:<\/p>\n\n\n\n

    \u201cFaxo emmiyi 1999\u2019da Ankara\u2019da, Ke\u00e7i\u00f6ren Sanatoryumu\u2019nda hasta yatarken ziyaretine gitti\u011fimde \u00c7ermi\u011fin tarihini sohbet etmi\u015ftik.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    Faxo emmi, Yahudilerin iki nedenden dolay\u0131 \u00c7ermi\u011fi terk ettiklerini s\u00f6yledi. Birincisi; Ermenileri D\u00fcden\u2019e(7)<\/sup> d\u00f6k\u00fcp k\u00f6kleri kurutulunca, Yahudilerde kendi geleceklerinden korkmu\u015flar ve bir g\u00fcn bize de yap\u0131labilirler deyip gitmi\u015fler. \u0130kincisi ise; o d\u00f6nem \u00c7ermik\u2019te g\u00fc\u00e7l\u00fc olan bir ailenin erkek \u00e7ocu\u011fu, (yan\u0131lm\u0131yorsam 15 ya\u015flar\u0131nda oldu\u011funu Faxo emmi s\u00f6ylemi\u015fti) a\u011f\u0131r hastalan\u0131yor. \u00c7ermik\u2019teki Yahudiler ise eski ila\u00e7 satan d\u00fckk\u00e2nlar\u0131 varm\u0131\u015f ve yar\u0131m doktor olan biri o ailenin \u00e7ocu\u011funa ila\u00e7 veriyor fakat gen\u00e7 \u00f6l\u00fcnce, \u00c7ermi\u011fin o d\u00f6nem ileri geleni; o\u011flum senin ilac\u0131n y\u00fcz\u00fcnden \u00f6ld\u00fc, diye tehditler savurunca, \u00c7ermik\u2019teki Yahudilerde ev ve m\u00fclklerini \u00e7ok ucuza sat\u0131p \u00c7ermik\u2019ten Kud\u00fcs\u2019e ta\u015f\u0131nd\u0131klar\u0131n\u0131 anlatm\u0131\u015ft\u0131.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    \u2026Ayr\u0131ca Saray mahallesinin alt k\u0131sm\u0131nda tan\u0131d\u0131k bir aile evlerini geni\u015fletmek i\u00e7in eski bir duvar\u0131 y\u0131karken i\u00e7inden bir s\u00fcr\u00fc elle yaz\u0131lm\u0131\u015f kitaplar \u00e7\u0131k\u0131yor ve k\u0131\u015f aylar\u0131 bunu sobada ate\u015f ba\u015f\u0131 olarak yakt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyince, bir yas evinde otururken nerede ise adam\u0131n bo\u011faz\u0131na sar\u0131lacakt\u0131m. O duvar\u0131n da bir Yahudi evine veya sinagoga ait oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015flerdi<\/em>.\u201d<\/p>\n\n\n\n

    Kutsall\u0131k, \u201cbir\u00e7ok ruhu bir arada tutan \u015feydir<\/em>\u201d. \u00c7ermik\u2019te gidenlerden geriye kalan ve kutsal bir mek\u00e2n olan sinagogu \u015fu anda, kutsall\u0131\u011f\u0131n\u0131n ruhuna ayk\u0131r\u0131 olarak bir \u015fah\u0131s mesken, ah\u0131r, depo ve samanl\u0131k olarak kullanmaktad\u0131r. Sinagogu mesken olarak kullanan \u015fah\u0131s buray\u0131 sat\u0131n m\u0131 alm\u0131\u015f, i\u015fgal mi etmi\u015f, yoksa devletin yetkili kurumlar\u0131 taraf\u0131ndan kendisine kiraya m\u0131 verilmi\u015f bilemiyorum. Yetkili kurumlar\u0131n bu konuda kamuoyuna bir a\u00e7\u0131klama yap\u0131p bilgilendirmeleri yerinde olur diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n

    Sinagog, Kal\u2019a (kale) Mahallesi Bu\u011fday Pazar\u0131 alt\u0131nda \u00c7ar\u015f\u0131 Camii ve Ulu Camii aras\u0131nda bulunuyor. Bulundu\u011fu yer Yahudi K\u00fc\u00e7esi (soka\u011f\u0131) olarak an\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6zel bir ismi var m\u0131, bilemiyorum. Ula\u015ft\u0131\u011f\u0131m kaynaklarda \u00f6zel bir ismine rastlamad\u0131m ama halk aras\u0131nda Pako’nun evi olarak ge\u00e7iyor.<\/p>\n\n\n\n

    Sinagog mesken, ah\u0131r, samanl\u0131k ve depo olarak kullan\u0131lmas\u0131na ra\u011fmen, baz\u0131 duvarlar\u0131 ve \u00e7ift kanatl\u0131 giri\u015f kap\u0131s\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnde bulunan \u0130branice \u201cKitabe<\/em>\u201d \u00f6zelli\u011fini korumakta ve tarih\u00ee de\u011ferini muhafaza etmektedir. Yap\u0131 d\u00fczg\u00fcn yontulmu\u015f siyah ve beyaz ta\u015flardan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. D\u0131\u015f k\u0131sm\u0131 b\u00fcy\u00fck bir avlu ile \u00e7evrili ve i\u00e7inde bir su kuyusu bulunmaktad\u0131r. Avluya bakan d\u0131\u015f cephesinde iki kemerli b\u00f6l\u00fcmden sol taraftakinde orijinal su d\u00fczene\u011fi mevcuttur. Yap\u0131n\u0131n i\u00e7 alan\u0131 ise geni\u015f\u00e7e bir odadan olu\u015fmaktad\u0131r. \u0130ki s\u00fctunlu \u00fc\u00e7 kemerli b\u00f6l\u00fcm oday\u0131 ikiye ay\u0131rmaktad\u0131r. Odada ni\u015fler (kemerli duvar h\u00fccresi) bulunmaktad\u0131r. Odan\u0131n bat\u0131 taraf\u0131nda \u201cHitabet yeri<\/em>\u201d gibi i\u00e7 alandaki ibadet yerleri halen varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koruyor. Ancak i\u00e7 ibadet yeri ve yap\u0131n\u0131n baz\u0131 duvarlar\u0131 y\u0131k\u0131lmak \u00fczere, a\u011fa\u00e7 desteklerle ayakta durmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

    Halk aras\u0131nda duvarlar\u0131n i\u00e7erisinde \u00e7ok say\u0131da tarihi eser niteli\u011finde kitaplar\u0131n bulundu\u011fu, bunlar\u0131n \u00e7o\u011funun \u0131s\u0131nma ama\u00e7l\u0131 soba veya ocaklarda yak\u0131ld\u0131\u011f\u0131, az bir k\u0131sm\u0131n\u0131n da halen duvarlarda yerinde durdu\u011fu anlat\u0131lmaktad\u0131r.(8)<\/sup><\/p>\n\n\n\n

    Diyarbak\u0131r K\u00fclt\u00fcr ve Tabiat Varl\u0131klar\u0131n\u0131 Koruma Kurulu M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc uzmanlar\u0131nca haz\u0131rlanan 14 \u015eubat 2002 tarih ve 202 say\u0131l\u0131 raporla sinagogun korunmas\u0131 gerekir \u201ck\u00fclt\u00fcr varl\u0131\u011f\u0131<\/em>\u201d oldu\u011fu tescil edilmi\u015ftir. Sonras\u0131nda ise hi\u00e7bir \u015fey yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Sonu\u00e7:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Tarih\u00ee kal\u0131nt\u0131lar\u0131 yok ederek, etnik kimlik ve k\u00fclt\u00fcrleri ink\u00e2r ve tahrip ederek bir arpa boyu yol al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 art\u0131k herkes\u00e7e bilinmekte. Tarihi yap\u0131lara \u015fa\u015f\u0131 bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda veya g\u00f6zlerimizi kapatt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ba\u015fta kendimize, sonra da bulundu\u011fumuz kente zarar vermekteyiz. Bu nedenle, iyi niyetle, sa\u011flam bir siyasi irade g\u00f6stererek sinagog kurtar\u0131lmal\u0131d\u0131r. Sinagog, e\u011fer hazinenin ise i\u015fgalciler hemen \u00e7\u0131kart\u0131lmal\u0131, yok e\u011fer \u015fah\u0131s m\u00fclkiyetinde ise kamula\u015ft\u0131r\u0131l\u0131p hemen restorasyonu yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

    K\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fczde cami, kilise ve sinagoglar\/havralar kutsal mek\u00e2nd\u0131r, tanr\u0131n\u0131n evleridir. Sinagogun ah\u0131r, depo ve samanl\u0131k olarak kullan\u0131lmas\u0131 g\u00fcnaht\u0131r. Bu g\u00fcnah ve ay\u0131ptan bir an \u00f6nce kurtulmal\u0131y\u0131z. Diyarbak\u0131r \u0130l \u00d6zel \u0130daresi, \u00c7ermik Kaymakaml\u0131\u011f\u0131, \u00c7ermik Belediyesi, \u00c7ermik\u2019in ileri gelenleri ve esnaf kurulu\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan bu tarihi yap\u0131; bir sanat\/k\u00fclt\u00fcr merkezi veya etnografya m\u00fczesi olarak hizmet vermek amac\u0131yla restore edilmelidir. Bunun i\u00e7in kollar \u015fimdiden s\u0131vanmal\u0131, yar\u0131n ge\u00e7 olabilir. Sinagog, t\u00fcm olumsuzluklara kar\u015f\u0131n \u015fu an dimdik ayakta. Bak\u0131ms\u0131z ve harabe olsa bile sa\u011flam duvarlar\u0131yla, kitabesiyle, hitabet yeriyle, su kuyusuyla, ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 kolonlar\u0131yla \u201cben buraday\u0131m\u201d diyor. Sinagogun erken restorasyonu ile \u00f6ncelikle yap\u0131n\u0131n daha fazla harap olmas\u0131 \u00f6nlenebilir. Daha \u00f6nemlisi ay\u0131b\u0131m\u0131z\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131ndan bir an \u00f6nce kurtulmu\u015f, tarih\u00ee ve insan\u00ee g\u00f6revimizi yerine getirmi\u015f oluruz.<\/p>\n\n\n\n

    Dipnotlar<\/strong>:
    (1) Foto\u011fraflar\u0131 g\u00f6nderen ve \u00e7eken Hamdullah I\u015f\u0131k, Mustafa Karabulut ve Abbas Oru\u00e7\u2019a \u00e7ok te\u015fekk\u00fcr ederim.
    (2) Sedat Karakaya, \u00c7ermik ve \u00c7evresi Tarihi (\u0130dari, K\u00fclt\u00fcrel ve Sosyal Durumu), F\u0131rat \u00dcniversitesi, Bas\u0131lmam\u0131\u015f Lisans Tezi, Elaz\u0131\u011f 1986. Resim 20 ve 21\u2019deki foto\u011fraflar\u0131n alt\u0131ndaki yaz\u0131lar.
    (3) R\u0131fat N. Bali, \u201cDiyarbak\u0131r Yahudileri\u201d, Diyarbak\u0131r: M\u00fcze \u015eehir, (Haz: \u015eevket Beysano\u011flu, Emin Nedret i\u015fli ve M. Sabri Koz), Yap\u0131 Kredi Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul-1999, s. 367-389.
    (4) Mezmurlar, Mezmur Bap 45, \u00c2yet 15, Kitabi Mukaddes Eski ve Yeni Ahit Kitab\u0131 Mukaddes \u015eirketi \u0130stanbul 1995, s.566. -R\u0131fat N. Bali
    (5) Tekvin Bap 43, \u00c2yet 14, Kitabi Mukaddes Eski ve Yeni Ahit Kitab\u0131 Mukaddes \u015eirketi \u0130stanbul 1995, s.44. -R\u0131fat N. Bali
    (6) Mustafa \u00d6zt\u00fcrk-\u0130brahim Y\u0131lmaz\u00e7elik, BELGELER-T\u00fcrk Tarih Belgeleri Dergisi, Cilt: XVIII, Y\u0131l: 1997, Say\u0131: 22, s.91-109.
    (7) D\u00fcden: \u00c7ermik ve \u00c7\u00fcng\u00fc\u015f aras\u0131nda bulunan bir yeralt\u0131 ma\u011faras\u0131n\u0131n ad\u0131d\u0131r.
    (8) Murat Bozdo\u011fan, 1 \u015eubat 2012 tarihinde \u00c7ermik\u2019ten g\u00f6nderdi\u011fi iletide; \u201cBir k\u00f6t\u00fc haber daha size vereyim. Bundan on y\u0131l \u00f6nce Sinagogun i\u00e7ine saklanm\u0131\u015f y\u00fczlerce kitap tamamen yok edilmi\u015f!\u201d diye yazm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

    1 \u015eubat 2012 tarihinde<\/strong>:
    Milat Gazetesi\u2019nde ve
    http:\/\/www.gelawej.net de,
    http:\/\/www.sivildusunce.com da,
    http:\/\/www.ozgurhabergazetesi.com da,
    http:\/\/www.kuyerel.com da,
    http:\/\/www.erganisoz.com da,
    http:\/\/www.erganihaber.net de yay\u0131mland\u0131.<\/em><\/p>\n\n\n\n

    <\/p>\n\n\n

    Aaron Kohen<\/a>, <\/span>Abbas Oru\u00e7<\/a>, <\/span>Arifi Pa\u015fa<\/a>, <\/span>Arutun Ba\u011f\u0131<\/a>, <\/span>\u00e7ermik<\/a>, <\/span>Diyarbak\u0131r Yahudileri<\/a>, <\/span>Diyarbak\u0131r: M\u00fcze \u015eehir<\/a>, <\/span>Dr. Asl\u0131 \u00d6zdo\u011fan<\/a>, <\/span>fahri de\u011firmenci<\/a>, <\/span>Goconun Tepesi<\/a>, <\/span>Hamdullah I\u015f\u0131k<\/a>, <\/span>\u0130shak Haleva<\/a>, <\/span>kamil s\u00fcmb\u00fcl<\/a>, <\/span>K\u0131rlar Kilisesi<\/a>, <\/span>Ma\u015fatl\u0131k<\/a>, <\/span>meryem ana kilisesi<\/a>, <\/span>Mustafa Karabulut<\/a>, <\/span>Pako'nun evi<\/a>, <\/span>Papaz\u0131n Bah\u00e7esi<\/a>, <\/span>Papaz\u0131n G\u00f6l\u00fc<\/a>, <\/span>R\u0131fat N. Bali<\/a>, <\/span>sinagog<\/a>, <\/span>Zekeriya \u00dcz\u00fclmez<\/a><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    \u201cbize do\u011funun b\u00fcy\u00fck \u015fiiri kald\u0131sonra dervi\u015f defterimiz kapand\u0131\u201d Do\u011fup b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcm Ergani\u2019de (Diyarbak\u0131r) eskiden Ermenilerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 Meryem Ana Kilisesi, K\u0131rlar Kilisesi, Papaz\u0131n G\u00f6l\u00fc, Papaz\u0131n Bah\u00e7esi, Goconun Tepesi, Arutun Ba\u011f\u0131 gibi yer isimlerinden ve aile b\u00fcy\u00fcklerimizden Zekeriya amcam\u0131n (Zekeriya \u00dcz\u00fclmez d.1319\/1903-\u00f6.1987) ya\u015fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n vermi\u015f oldu\u011fu can s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 ve yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 gidermek amac\u0131yla zaman zaman \u00e7ocuklara ve gen\u00e7lere anlatt\u0131\u011f\u0131 baz\u0131 hik\u00e2yelerden biliyordum, ama Yahudilere dair hi\u00e7bir yer ismi ve anlat\u0131 duymad\u0131m. Ama \u00c7ermik\u2019te Yahudilere dair Faho dedemden (Fahri De\u011firmenci d.1906-\u00f6.1999) ma\u015fatl\u0131k ve sinagog s\u00f6zc\u00fcklerini ve bu s\u00f6zc\u00fcklerle tan\u0131mlanan yerlerle ilgili \u00e7ok k\u0131sa baz\u0131 anlat\u0131mlar duymu\u015ftum. Zaten \u00e7ocukluk ve gen\u00e7lik d\u00f6nemimizde bizlerin baz\u0131 \u015feyleri bilmesi m\u00fcmk\u00fcn<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1064],"tags":[2059,2060,2055,2050,1107,2054,2053,2052,451,2049,2051,2057,454,2046,2044,543,2048,2061,2045,2047,2056,2058,1742],"class_list":["post-4790","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-tarih","tag-aaron-kohen","tag-abbas-oruc","tag-arifi-pasa","tag-arutun-bagi","tag-cermik-2","tag-diyarbakir-yahudileri","tag-diyarbakir-muze-sehir","tag-dr-asli-ozdogan","tag-fahri-degirmenci","tag-goconun-tepesi","tag-hamdullah-isik","tag-ishak-haleva","tag-kamil-sumbul","tag-kirlar-kilisesi","tag-masatlik","tag-meryem-ana-kilisesi","tag-mustafa-karabulut","tag-pakonun-evi","tag-papazin-bahcesi","tag-papazin-golu","tag-rifat-n-bali","tag-sinagog","tag-zekeriya-uzulmez"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4790","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4790"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4790\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4795,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4790\/revisions\/4795"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4790"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4790"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.uzulmez.site\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4790"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}